گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ریپۆرتاژ: مەتین
ل 7ی خزیرانا 2017ێ، ب سەرۆكاتییا رێزدار سەرۆكێ هەرێمێ یێ وی دەمی جەنابێ سەرۆك مەسعود بارزانی، لایەنێن سیاسی یێن كوردستانی د كۆمبوونەكا دیرۆكی دا وەك كارڤەدان ب دژی سیاسەتێن شۆفینی یێن حكومەتێن عێراقی بریاردا رۆژا 25ی ئەیلولا 2017ێ وەكو رۆژا راپرسیێ ل سەر سەربخۆیا هەرێما كوردستانێ بهێتە دەستنیشان كرن. ب ئامادەبوونا جێگرێ سەرۆكێ هەرێمێ، سەرۆكێ حكومەتێ، سەرۆك و جێگرێ كۆمسیۆنا بلند یا هەلبژاردنێن كوردستانێ ب كۆدەنگی، بریار ل سەر چار خالان هاتە دان؛ ژ وان جڤاتا بلند یا ریفڕاندۆمێ بهێتە پێك ئینان، كو سەرۆك مەسعود بارزانی سەرپەرشتێ گشتی بیت و تێدا 19 ئالیێن سیاسی یێن كوردستانی پشكدار بوون و ژ هەمیێ گرنگتر د كۆمبوونێ دا هاتە پەسەند كرن كو نە ب تنێ ل هەرێما كوردستانێ، بەلكو ل دەڤەرێن دەرڤەی ئیدارا هەرێما كوردستانێ ژی ڕاپرسین بهێتە ئەنجامدان.
دژوار فایەق، شیرەتکارێ سەرۆكاتییا جڤاتا وەزیران – نوینەرێ حكومەتا هەرێما كوردستانێ د لژنا باڵا یا كاروبارێن ماددەیێ 140 ل بەغدا دبێژیت: «گەلەك ئەگەر هەبوون ل سەر وێ چەندێ كورد د چارچۆڤێ عێراقا فیدڕالی یا دستووری دا پەنایێ ببەتە بەر جودابوونێ و ئێدی وەكو كارڤەدان بریارێ ل سەر دیاركرنا چارەنڤێسێ خۆ بدەتن، چونکی ب بۆرینا دیرۆكێ هەمیێ كورد مللەتەكێ مەزلوم یێ وەلات دابەشكری تووشی هەمی جورێن سیاسەتێن شۆفینی بووینە. ژ دامەزراندنا دەولەتا عێراقێ و پاشی ئینتیدابا بریتانی و هەتا حكومەتا كۆماری ل سالا 1958ێ، پاشی هاتنا بەعسییان بۆ سەر تەختێ دەستهەلاتێ ل عێراقێ پەیرەوییا هەمان سییاسەتێن شۆفینی كریە ب دژی نەتەوا كورد د چارچۆڤێ عێراقا عەرەبی دا».
ناڤهاتی ئەو ئێک ژی دیار کر: «ب كورتی حكومەتێن عێراقێ یێن ئێك ل دویڤ ئێك، كەسێ باوەری ب دانوستاندن و گەرەنتیكرنا مافێن نەتەوەیی یێن كوردان نەبوویە، بەرۆڤاژی هەمیان باوەری ب ئاگر و ئاسنی، پیلان، كودەتا، شەڕ و فیتنێ هەبوویە، ب تایبەت ژی ل بەرامبەر شۆرەشێ و سەركردایەتییا شۆرەشێ. ڤێ سییاسەتێ ڕەوشەكا وەسا ئینا پێش ئێدی كورد ژی ب شیانێن خۆ یێن سنوردار بەرگریێ بكەن و یێ ئامادە نەبوون ب چ رەنگان دەستان ژ مافێن خۆ یێن رەوا بەردەن. سیاسەتا شۆفینی یا ناڤەندی یا حكومەتا عێراقێ، سەركردایەتییا شۆڕەشێ نەچاركر پەنایێ ببەتە دەرڤە و ب رێكێن خۆ یێن سییاسی – دبلۆماسی، ب تایبەتی ژی پشتی سەرهلدانا پیرۆز یا سالا 1991ێ دەنگێ نەڕازی یێن خەلكێ كوردستانێ بلند بكەتن و كەتە د هەماهەنگی و پەیوەندییان دا ل گەل هێزێن نێڤدەولەتی یێن وەكی رۆسیا، ئەمریكا، ئێكەتییا ئەورۆپا، نەتەوەیێن ئێكگرتی و فەرەنسا… هتد».
ناڤهاتی بەردەوامی دا ئاخفتنێن خۆ و گۆت: «پشتی ڤی ماوەیی ب مخابنی ڤە رژێمێن دیتر یێن پشتی سالا 2003ێ ل عێراقێ حوكم گرتینە دەست، هەمان رێك ل بەرامبەری هەرێمێ پەیرەوكرن. پێشلكارییا دستووری ب تایبەت بڕگە و ماددەیێن گرێدایی ب ژیارا خەلكێ كوردستانێ ڤە. وان ب چ رەنگان باوەری ب وێ عێراقێ نەبوو یا د دستووری دا هاتی، كو عێراقەكا ئێكگرتی، فرە نەتەوەیی، دیمۆكراسی یا دستووری – یاسایی – پەرلەمانی بوو. حكومەتێ 50 ماددەیێن دستوورێ یێن گرێدایی كوردستانێ پێشیڵكرن.»
شیرەتکارێ سەرۆكاتییا جڤاتا وەزیران د دووماهیكا ئاخڤتنا خۆ ئەو ئێک ژی نەڤەشارت «نە سیستەمێ ئۆتونومی بۆ كوردان و نە ژی سیستەمێ فیدڕالییەتێ شیان مافێن كوردان د چارچۆڤێ عێراقێ دا گەرەنتی بكەن. بریارا جڤاتا بلند یا سەرپەرشتیكرنا ریفڕاندۆمێ و جەنابێ سەرۆك مەسعود بارزانێ ئێك ژ باشترین پێنگاڤێن دیرۆكی هاڤێتن.»
ئازاد جوندیانی ،سییاسەتمەدار و راوێژكارێ سەرۆك مەسعود بارزانی دەربارەی گرنگییا بریاردانا ریفڕاندۆمێ بۆ مەتین گۆت: «جارێ بەری هەر تشتەكی بریاردان ل سەر ئەنجامدانا ریفڕاندۆما باشوورێ كوردستانێ ل مەها خزیرانا 2017ێ و پاشی جێبەجێكرنا وێ ل 25ێ ئەیلولا 2017ێ بریارەك بوو هەروەكی (نالی) یێ مەزن دبێژیت: (خۆ كردی و خۆ كوردی) بوو، بەری هینگێ مە گوهلێبوویە، كو د ماوەیێ شەڕێ ئێكێ یێ جیهانی و دامەزراندنا عێراقێ دا ل سەر پرس و كێشەیا مویسلێ و باشوورێ كوردستانێ ریفڕاندۆمەك هاتییە كرن، لیژنەیەك هاتییە پێكئینان ژ (كۆمەلا گەلان) و ل ڤێرێ كەتینە د ناڤ ڤەكۆلین و دویڤچوونا رەوشێ و پاشی ڕاپرسییێ ژ خەلكێ باشوورێ كوردستانێ، ل سەر وێ چەندێ كا كوردان پێ خۆشە بكەڤنە د ناڤ سنورێ كۆمارا نوی دامەزراندی یا توركیا یان ژی شاهنشینا عێراقا عەرەبی دا. ئەڤە ژی ئەو راپرسی بوو یا ل عێراقێ بۆ كوردان هاتییە كرن، بەلێ پرۆسەیەك بوو نە ژ لایێ كوردان بخۆ ڤە هاتبوو برێڤەبرن نە ژی كوردان رۆلەكێ گرنگ و كارا د ناڤ دا هەبوویە».
ناڤهاتی ئەو ئێک ژی دیار کر: «پشتی هینگێ ژی ل ریفڕاندۆما سالا 2005ێ یا ل سەر دستوورێ عێراقا نوی تێدا هندەك مافێن دستووری یێن فیدرالی ب كوردان هاتبوونەدان، بەلێ وەكی مە گۆتی د هەردو گەڕاندا كوردان راستەوخۆ سەرپەرشتییا برێڤەبرنا ڤان هەردو ریفڕاندۆما نەكرییە. بهلێ ریفڕاندۆما 2017ێ گەلەك ب رۆنی ئاشكرا كر، كو بریارەكا كوردانە و ئێدی وەكو سیڤەر و لۆزانێ نەبیتە كەرەستە. لەوما ژی گرنگییا بریاردانا ریفڕاندۆمێ د وێ چەندێ دا بوو، كو یا ئێكێ كوردان بخۆ بریار دا و یا دویێ ژی كوردان بخۆ چارەنڤیسێ خۆ دیاركر كا خەلكێ كوردستانێ چ دڤێت».
ئازاد جوندیانی ئاماژە ب هندێ ژی کر: «د سالێن بۆریدا ئەڤ پرۆسەیە ل چ جهـ و دەڤەر یان ژی ل پارچەیێن دی یێن كوردستانێ روینەدایە، ب دیتنا من ئەڤە دێ شوین تبلێن خۆ هێلیت ل سەر هەمی دیرۆكا بهێت یا بزاڤا رزگاریخوازییا كوردی ل هەر چار پارچهیێن دی یێن كوردستانێ. بریارا ریفڕاندۆمێ سەپاندنا ئیرادا خۆ بوو و هەمی ئەو پرۆپاگندەیە رەتكرن یێن دبێژن كورد ملكچییێ فلان لایەنی بوون. ڤێجا ئەنجام چ بن ئەو یا گرنگ نینە، گرنگ سەپاندنا ئیرادا خەلكێ كوردستانێ بوو ب دژی داگیركارییێ. راستی ژی وێرەكییا بریاردانا پرۆسەیێ گرنگییا خۆ هەبوو د ناڤ هەمی ڤان دوژمنان دا. ب دیتنا من دێ د پاشەرۆژەكا نێزیك دا كاریگەرییێن ئەرێنی یێن ئەنجامدانا ریفڕادۆمی دیار بن، خەلكەك هەیە ل سەر هندەك ئاستان گەلەك بەحس ل كاریگەرییێن نەرێنی یێن ریفراندۆمێ دكەن، بهلێ ب دیتنا من هەر چ نەبیت ئێدی ریفڕاندۆم بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ ل سەر ئاستێ ناڤەندێن نیڤدەولەتی سەرەردەری وەكو ئەتنیك و گرۆپ دگەل كوردان دا ناهێتە كرن. ب تایبەت ژی بۆ ناڤەندێن ڤەكۆلینێن ستراتیژی یێن سیاسی یا گرنگە، كو بشێین دویڤچوونێ بۆ وێ چەندێ بكەن كا كوردان چەند شیانێن برێڤەبرنا پرۆسەیێن ریفراندۆمی هەنە».
سیاسەتمەدار ئەبوبەكر كاروانی، سەبارەت ب ریفراندۆمێ دیار دکەت كو «ئەنجامدانا پرۆسەیا ریفڕاندۆما باشوورێ كوردستانێ گەلەك گرنگتر بوو ژ بابەتێ سەركەفتن یان ژی سەرنەكەفتنا پرۆسەیێ. هەر ژ بەر ڤێ چەندێ ژی ئەڤە بخۆ (بریارا ئەنجامدانا ریفڕاندۆمێ)، رویدانەكا گەلەك گرنگ بوو ل سەر ئاستێ دەڤەرێ، لەوما ژی گەلەك نۆرمالە وەلاتێن هەرێمی كارڤەدان هەبن د چارچۆڤێ وان ستراتیژی و سیاسەتا وان هەی بۆ بابەتێن ئاساییشا دەڤەرێ ب گشتی و ب تایبەتی ئاساییشا ناڤخۆیی و پرسا كوردی ل دەڤەرێ و پەیوەندیێن وان ل گەل جڤاكێ نێڤدەولەتی، وان ژ بەر ڤان بابەتان كارڤەدانێن نەرێنی ل بەرامبەر ڤێ پرۆسەیێ گرتنەبەر».
ناڤهاتی ئەو ئێک ژی نەڤەشارت: « ب دیتنا مە و خواندنا مە بۆ ڤێ چەندێ و كارڤەدانێن وەلاتێن هەرێمی بۆ پرۆسەیا ریفڕاندۆمێ ب ڤی شێوەیی بوویە:
1- هەمی وەلاتێن هەرێمی د هەڤڕا بوون ل سەر هەبوونا ترسێ ژ بەرفرەهبوونا هەرێما كوردستانێ.
2- نەهێلانا بسەركەفتن و پێشڤەچوونا هەرێمێ، خالەكا گەلەك یا بهێز یا هەڤپشكە د ناڤبەرا وەلاتێن هەرێمی یێن جیرانێن باشوورێ كوردستانێ ل ئاستێن جودا جودا، هەر ئێك ب شێوەیەكی و هندەك جاران وەكو كارت ئەو بخۆ ل دژی هەڤدو بكاردئینن.
3- ب دیتنا وان گەلەك نۆرمالە هەرێما كوردستانێ هەبیت. بهلێ هەرێمەك یا شكەستی، لاواز، ماندی و دابەشكری، نابیت ب چ شێوەیان هەرێم ببیتە خالا قورسایی یا ستراتیژییا كوردی ل دەڤەرێ و پێگەهێ وێ بەرفرەهتر لێ بهیت و بگەهیتە ئاستەكێ دیتر، كو د داهاتی دا ببیتە كۆمارا باشوورێ كوردستانێ و زیانێ ب پرسێن وان یێن ستراتیژی و سیاسی بكەڤن ل دەڤەرێ، لەوما ژی باشوورێ كوردستانێ و ئالییەتێن سیاسی و دبلۆماسی و ب تایبەتی ژی ئالییەتێن ریفڕاندومێ بۆ وان، وەكو تەڤن و پیلانا لاوازكرنا ستراتیژییەتا خۆ و ب پلان و بەرنامەیێن دوژمنان و لایەنێ ئیمپریالیزمێ دانە دیاركرن».
ئەبوبەکر کاروانی ئاماژە ب هندێ ژی کر: «هەردو وەلاتێن ئیران و تورکیا نها د شەڕێ بەرفرەهكرنا نفوز و سنورێن خۆ یێن سیاسی نە و چاڤێن وان ل كۆلۆنیالیكرنا ڤێ دەڤەرێ یە، ب تایبەتی ژی ئەڤ هەر دو رژێمێن د نوكە دا هەم ل ئیران و هەم ژی ل توركیا حوكمی دكەن، ئەو مەشاندنا ڤێ سیاسەتێ ژی ب مافێ خۆ یێ ڕەوا دبینین، لەوما ژی بۆ وان گەلەك یا بەرعاقل نینە دەولەتەكا نوی یا سیاسی ب ناسنامەیەكا نەتەوەیی ب فۆرم و سنۆرەكێ نوی ل دەڤەرێ بهێتە ڕاگەهاندن، ئەڤێ چەندێ هەمییێ ژی وەكر ئەو هەماهەنگییا د ناڤبەرا وەلاتێن هەرێمی دا هەیی توندتر بیت ئەڤ رویدانە (بریاردانا ریفڕاندۆما باشوورێ كوردستانێ) وان وەلاتان پتر نێزیكی ئێك بكەتن».
