گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. ژیروان سەعید حاجی بەدری / مامۆستایا زانكۆیا زاخۆ، فاكۆلتییا زانستێن مرۆڤایەتی، پشكا زمانێ كوردی
زمانێ كوردی ل سەدەیێ بیست و ئێكێ سەدێ پێشڤەچوونا تەكنۆڵۆجییایێ زانستییە، بێگومان ئەڤێ چەندێ كاریگەری لسەر زمانان ژی هەیە، كو هندەك زمان ل جیهانێ بووینە زمانێ زانست و زمانێ بازرگانی و زمانێ ئابووری و ئەڤە دبیتە ئەگەرێ شەرێ زمانان، كو بێ هەبوونا چەكدار و سەربازان شەرێ زمانان دهێتە كرن.
جیهان ل ئەڤی سەدەیی ژ گوندەكێ بچویكتر دەرباز بوویە، بەلكو جیهان دناڤ كەفا دەستیدایە، چونكی هەمی بابەت و پەیوەندی ب ڕێكا موبایلێن زیرەكە و موبایل بوویە كەرەستەیەكێ ڤەگوهێز یێ زمانان، كو هندەك زمان ل هندەك وەڵاتان بووینە زمانێ بكارهێنەرێن تۆڕێن جڤاكی و ب ئەڤێ چەندێ زۆر پەیڤ و زاراڤ دچنە دناڤ زماناندا و ڕەنگە جهێ پەیڤێن ڕەسەن یێن زمانان بگرن.
ژ ئەنجامێ ئەوێ پەیوەندییا دناڤبەرا زمانی و هەمی بوارێن ژیانێ دا زمانڤانییا كارەكی پەیدا بوو و ئەڤە لسەر چەندین لقان، وەك زمانڤانییا دەڕوونی، زمانڤانییا جڤاكی، زمانڤانییا ڕاگەهاندنێ…هتد، پێشڤەچوونا زانستی و تەكنۆڵۆجییایێ بوویە ئەگەرێ پەیدابوونا زمانڤانییا كومپیوتەری، ئەوە لقەكێ زمانڤانییا كارەكی یە و ژ( ئەنجامێ پەیدابوونا كومپیوتەرێ پەیدا بوویە و دوو جەمسەران ب خۆڤە دگریت ئێك ژێ زمان و یێ دی ژی كومپیوتەرە بابەتێ ئەوێ وەڕگێڕانا زمانی یە بۆ هێمایێن ماتماتیكی یێن كومپیوتەر تێدگەهیت و چارەسەردكەت واتا ئەنجامدانا وەرگێڕانا ئامیرییە، تێدا ڤەكۆلین ل پەیوەندییا ئەوێ ب زمانی و شڕۆڤەكرن و وەڕگێرانا ئەوی ڤە دهێتەكرن یان ئەو ڤەكۆلینا زانستییە ل زمانێن سروشتی د دیدگەها كومپیوتەری ڤە، ئەڤ ڤەكۆلین بێ دروستكرنا بەڕنامەیێن كومپیوتەری ب زمانێن سروشتی یێن لاسایكەرێن مێشكێ مرۆڤی بۆ كومپیوتەرێ دهێتەكرن(مختار، 2009، 72 ).
زمانێ كوردی و تەكنۆڵۆجییا
زمانڤانییا كومپیوتەری ژ لقێن زمانڤانییا كارەكییە، ئەگەر پێدا چوونەكێ ل سەر ڕەوشا زمانێ كوردی ل سەدەیێ بیست و ئێكێ بكەین، ئەرێ زمانێ كوردی د ناڤ مالپەرێن ئەلكترونیدا چەوایە و د چ ئاست دایە ؟ ئەرێ چی پلان بۆ بەلاڤكرنا زمانێ كوردی د بوارێن ئەلكترونیدا هەیە؟ چەو هەوڵبدەین بۆ كوردیكرنا تەكنۆڵۆجییایێ ب زمانێ كوردی؟ بەرسڤا ئەڤان پرسیاران پێدڤییە پسپۆرێن زمانڤانیێ و پسپۆرێن تەكنۆڵۆجییایێ پێكڤە چارەسەریا بابەتی بكەن، هەروەسان پێدڤییە ئەم هزر ل ئەڤی نڤشێ ل قوتابخانە و زانكۆیان دخوینن و بۆ زۆر بابەتێن زانستی و ڕاپۆرتان پەنایێ بۆ مالپەرێن كوردی و وەڕگێرانا ئەلكترونی دبن و ئەوا قوتابی یان هەر كەسێ دی لێ دگەڕیت پەیدا ناكەت، ل ئەڤێرێ بۆ مان و بهێزكرنا زمانێ كوردی ئەم پێدڤی ب هەبوونا پلان و ستراتیجیەتا زمانینە، چونكی بێ هەبوونا پلانا زمانی پێگەهێ زمانی بهێز نابیت، زمانێ كوردی ب هەمی دیالێكت و شێوەزار دێ ب شێوەیێ ئەلكترونی لبەردەستێ بكارهێنەرێن تەكنۆڵۆجییایێ بیت، زێدەباری كو فەرهەنگا زمانێ كوردی ژی دێ پاراستی بیت، چونكی ڕۆژانە و ساڵانە و لگەل پەیدا بوونا هەر بابەتەكی یان ڕوویدانەكی یان كریزەكی پەیڤ و زاراڤێن نوی پەیدا دبن و ئەڤ پەیڤ و زاراڤە دهێنە دناڤ زمانێ كوردیدا بێ هەستكرن ب مەتڕسییا وەرگرتنا ئەوان پەیڤان، كو رٍەنگە ل جهێ پەیڤێن ڕەسەن یێن زمانێ كور دی بهێنە بكارهینان و ل ئەڤێرێ ببیتە ئەگەرێ مرنا پەیڤان، بۆ نموونە ل سەردەمێ پەیدابوونا( كۆڤید 19) چەندین پەیڤ هاتنە د فەرهەنگی كوردیدا و كەڤتنە لسەر ئەزمانێ تاكێن جڤاكی، وەك:
| پەیڤ | واتا و مەبەست |
| كەرنتینە | دمالدا بمینە یان بتنێ بمینە و تێكەلیێ نەكە |
| كۆڕۆنا | ناڤێ نەخۆشیێ |
| فاست كاری | دكتۆرێن بلەز |
| بلازما | خوین بەخشین |
| داشبۆرد | مالپەرێ وەزارەتا ساخلەمی |
| ئونڵاین | لسەر هێلێ، زیندی |
تاكێ كورد ئەڤ پەیڤە بۆ سەر فۆنەتیكا كوردی وەرگێران و ب هەمان مەبەست بكاردهینان، بۆ ئەڤی كاری ساڵانە ل وەڵاتێ فرەنسا ئەكادیمیەكا زمانی هەیە كاری لسەر ئەڤێ دیاردەیا وەرگرتنا پەیڤان دكەن و زمانێ فەرەنسی ژ ئەڤێ هەڤڕكییا زمانان دپارێزیت، چونكی دزمانیدا ژ بلی بابەتێ مرنا زمانان، بابەتێ مرنا پەیڤان ژی هەیە، مرنا پەیڤان ئەوە وەكو ڤەكۆلەرێن زمانی باس ل زمانی وەك زیندەورەكێ زیندی د چەندین قۆناغێن ژیانێدا دبۆریت وەك ژدایكبوون، گەشەكرن، پێگەهشتن، پیراتی و پاشی مرن ( اولمان، 178)، نموونە بۆ مرنا پەیڤان د زمانێ كوردیدا، وەك:
| پەیڤا مری | پەیڤا ل پێشڤە |
| مێهڤەت | دووشاڤ |
| سەرمل | فیستانێ ئافرەتان |
| پاڵدایی | خۆ درێژكر ئانكو بنڤیت |
د ئەڤان نموونەیاندا چەند پەیڤ ب شێواز و بكارهینانا خۆڤە نەمینە و ل جهێ ئەوان هندەك پەیڤێن دی هاتینە بكارهینان و ئەڤ دیاردە پێدڤی ب دەمی هەیە، چونكی د چەندین قۆناغاندا دەرباز دبیت هەتا ل جهێ ئەوێ پەیڤەكا دی پەیدا ببیت و ببیتە پەیڤەكا جهگرتی ئانكو شوینگرتی و ئەڤ پەیڤە هەمان ڕامان و مەبەستێ ددەن.
هندەك زمانڤان ناكۆكن لسەر زاراڤێ «مرنا پەیڤان» و ب دیتنا هندەكان وەك د پەرتووكا «The life of words” “ دا هاتییە، باس ل شێوازێ نوی یێ مجازیا پەیڤان دكەت و هەر هەمان شێواز هەتا ئەڤرۆ دهێتە بكارهینان، بۆ نموونە:
| پەیڤا مەجازی | بوارێ دروست | واتایا مەجازی |
| لەحیم | لەحیمكرنا تڕومبێلان | بۆ ئەڤینداریێ دناڤبەرا دوو كەساندا |
| گول | ڕووەكە و هەمی جۆرێن گولان | بۆ جوانیێ |
پشتی ئەڤێ قۆناغێ زمانڤێن جۆگرافییا زمانی هاتن و ب دیتنا ئەوان مرنا پەیڤان ئەوە هەڤڕكی دناڤبەرا پەیڤاندا د پێخەمەتی « مان» و «ژیانێ« دا پەیدا دبیت، كو پێدڤی ب واتایا مەجازی ناكەت و هەروەسا دووبارەكرنا واتایا مەجازی دێ بیتە ئەگەرێ لێك نەتێگەیشتنێ و هەروەسا دێ هزرەكا شاش دەربارەیی پەیڤان پەیدا بیت، كو د هزرا مە دا پەیڤ زیندەوەرێن ب گیانن و ب هێمایێن زمانی نەهێنەدانان، كو بەرزەبوونا پەیڤێ یان پەراوێزكرنا ئەوێ دكارهینانێدا نە دوماهیك دەرفەتە، (اولمان، 975، 188) بەلكو پەیڤ بەرزە دبیت لێ د بەرامبەردا پەیڤ جهگرتییا ئەوێ هەیە.
ئەگەرێ بەرزەبوونا پەیڤان یان مرنا ئەوان، ئەڤەنە، وەك:
1-بۆ لایەنێ دەنگی دزڤڕیت، كو دڕكاندنا پەیڤێ د ئەڤی باریدا بەرپڕسە ژێ، ڕەنگە هندەك دەنگ كارتێكرنێ ل هەڤ بكەن ئەو دەنگ نەمینیت یان پەیڤ بهێتەگوهۆڕین، وەك (شەڤ شێڤ)(1)، شێوەیێ(شێڤ) د دەڤۆكا هندەك سندیاندا ل زاخۆ دهێت و نفشی نوی ژ ئەوان ب تنێ شێوەیێ (شەڤ) بكاردهینن، ئەو شێوە پشتی نەمانا نفشیدان عەمر پەیڤ ژی دێ مریت.
2- لدویڤ ئەتڵەسێن زمانی هندەك پەیڤ ب ئەگەرێ هندەك دەنگێن بزوێن یێن بهێز و یێن كورت نەماینە، ب دیتنا زانا بڵومفیلدی ئەڤە هەمی پەیڤان ناگریت، چونكی هندەك پەیڤ د زمانیدا كورتن و بزوێننێن بهێز و كورت لگەلە و ئەڤ پەیڤە پاراستی ماینە و نامرن(اولمان، 1975، 188) ، وەك (ساڵ، بەر، بر، دار، هار…هتد).
3- ئەگەرەكێ دی، كو لایەنێ دەنگی و لایەنێ واتایی هەڤكار و پشكدارن د پەیداكرنا مەترسیێ لسەر نەمانا پەیڤێ،كو پێكدادان دناڤبەرا پەیڤێن هەڤبێژ دا پەیدا دبیت، وەك : دیكل « ئاژەڵ»، دیكل « دیكلێ ئاگری»
4-هندەك پەیڤ ژلایێ واتاییڤە دمرن و واتایێ ژ دەست ددەن و نامینن، ئەڤە ژی ب گوهۆڕین و پێشڤەچوونا سەردەم و شارستانیەتان ( اولمان، 1975، 190،189).
ئێك ژ پێنگاڤێن سیاسەتا زمانی ئەوە بجهـ هینانا پلانا زمانییە و زیندیكرن و گوهۆڕینا پەیڤایە و پاقژكرنا زمانی ژ پەیڤێن بیانی (كالفی،2008، 221)، وەك هەڵا ئەتاتوڕكی ل سەدێ بۆری د سالێن سیهاندا كو ژبلی گوهۆڕینا ئەلیف و بێیا زمانێ توڕكی(2) ژ ئاڕامی یان عەرەبی بۆ لاتینی هەوڵا پاقژكرنا زمانێ توركی ژ پەیڤێن بیانی، وەك عەرەبی، فارسی، ئنگلیزی،…هتد دا هەر چەندە ئەڤێ سەركەڤتن ب دروستی نەئینا، هەڕوەسا ل پەرلەمانێ كوردستانێ ژی بڕیار لسەر گوهۆڕینا پەیڤا (بەروار ) بۆ (ڕێككەڤتی) هاتییە دان.
زمانێ كوردی و هەڤڕكی
هەڤڕكی دناڤبەرا زماناندا هەیە، لێ ئەو هەڤڕكی ڤەشارتیە و (دناڤبەرا زماناندا وەك هەمی زیندەورێن دی تێكەلی و نێزیكبوون و كێشە و هەڤڕكی لسەر مانێ و دویڤچوون لسەر بهێز بوون و زاڵبوونێ پەیدا دبیت و ئەنجامێن ئەڤێ هەڤڕكیێ لدویڤ ڕەوش و كاودانان دهێنە گوهۆڕین) (وافی، 2004، 230).
هەڤڕكییا زمانی ژ ئەنجامێ هندەك هۆكاران پەیدا دبیت، وەك:
1-كوچكرن و ئاوارە بوونا مللەتان بۆ وەڵاتەكێ دی، كو ئەڤە بكارهێنەرێن زمانەكێ دی یێ جیاوازە ژ ئەوی وەڵاتی، ژ ئەنجامێ تێكەلیێ دناڤبەرا گڕووپێن زمانیدا دێ هەڤڕكیی پەیدا بیت و زمانەك زاڵ دبیت لسەر زمانەكێ (وافی، 2004، 230)، بۆ نموونە هاتنا پێالەكا ئاوارەیێن عەرەب ناڤەڕاستێ عیراقێ بۆ هەرێما كوردستانا عیراقێ، هەر چەندە زمانێن هەر دوویان جیاوازن، زمانێ عەرەبی ژ خێزانا سامییە و زمانێ كوردی ژ خێزانا هندو ئەورپییە، لێ دناڤ بازارێن هەرێمیدا ل باژێڕێ هەولێرێ و سلێمانیێ زمانێ عەرەبی بوویە هەڤڕكێ زمانێ كوردی و ژلایێ خودان كارانڤە، وەك دوكاندارانڤە زمانێ عەرەبی بۆ مەرەمێن فروشتنێ و بازرگانیكرنێ دهێتە بكارهینان و بوویە زمانێ بازاڕی، (بازار جهێ فرەه زمانیێ یە، كو بۆ ئەركێ پەیوەندیكرن و گەهاندنا زمانی و ڕوونكرنا كەرەستان و ڕێكلامێ پێدڤی ب زمانێن دی هەیە،وەك عەرەبی، ئنگلیزی، فارسی، توركی) ل بازاڕێن هەرێما ناڤبری دهێنە بكارهینان، ئەڤ زمانە لدویڤ جهێ بكارهینانێ و پێدڤییا زمانی خۆ د سەپینن و دبیت ب تنێ ل جهەكی بهێتە بكارهینان و ل جهێن دی نەهێتە بكارهینان و ب تنێ بۆ مەرەما گەهاندنا زمانییە، ڕەنگە ئەڤ زمان د جڤاكیدا و ل ئایندەیی ببَهتە بەلاڤكرن و ببیتە زمانێ ئاخڤتنێ و بكارهینانێ، وەك بازاڕێ كانتون ل چینێ و بازاڕێ نیامی ل نیجیریا،..هتد (كالفی، 2008، 161)، هەر لسەر ئەڤێ خالێ هاتنا تەكنۆڵۆجییایێ بۆ كوردستانێ، وەك موبایلێن زیرەك پڕانییا زاڕۆكێن كوردان بووینە بكارهێنەرێن زمانێ ئنگلیزی و ب ڕێكا یوتوبێ فێربووینە و زمانێ كوردی لدەڤ ئەڤێ تەخا جڤاكی لاوازە و هەروەسا كلتۆرێ ئنگلیزی ژی لگەل زمانی وەرگرتینە، واتە ل هەرێما كوردستانێ زمانێ كوردی زمانێ فەرمی یێ هەرێمێ یە و زمانێ دناڤ بازاڕیدا زمانێ عەرەبییە و زمانێ زاڕۆكان ئنگلیزییە، ل ئەڤێرێ هەرێما ناڤبری ب هەرێمەكا فرەه زمانی دهێتە هژماردن.
2- هەڤسوی ئانكو دراوسییا دوو مللەتێن سەر ب خێزانێن زمانی(3) یێن جیاواز بن، كو تێكەلی و ئالوگۆڕا بەرژەوندیێن مادی و ڕەوشەنبیری دناڤبەرا تاكێن ئەواندا هەبیت (وافی، 2004، 230).
د ئەنجامدا خۆیا بوو، كو زمانێ كوردی وەك هەمی زمانێن جیهانێ د هەڤڕكیێدایە لگەل زمانان و ب تایبەتێ لگەل زمانێ ئنگلیزی و زمانێ عەرەبی و ئەڤە ژی بۆ نەبوونا پلان و ستراتیجیەتێن زمانی ل هەرێمێ دزڤڕیت، وەك كوردیكرنا تەكنۆڵۆجییایێ و هەبوونا ڕاگەهاندنا ئەلكترونی و كەناڵێن یوتوبێ یێن تایبەت ب زاڕۆكانڤە داكو ئەڤ نفشە زمان و كلتۆرێ خۆ ناس بكەت، چونكی زمان بێ پاسپۆرت دهێنە دناڤ وەڵاتاندا ڤەگوهاستنا ئەوان ب ساناهییە و سنووران ب ئاسانی دەرباز دكەن و بۆ ئەڤێ چەندێ ئەم پێدڤی ب پلانێن زمانینە داكو ل ئایندەیی زمانێ كوردی تووشی مەتڕسییا نەمانێ نەبیت، هەروەسا بازارێن كوردستانێ ب فرەه زمانی خۆیا دبن، كو لدویڤ ڕەوشا كرین و فرۆتنا كەرەستان زمان لێ دهێنە بكارهینان و ئەڤڤ دیاردە ئاساییە و ل هەمی بازاڕێن جیهانێ هەیە، لێ دڤێت ب هوشیاری ئەم ڕەفتارێ لگەل ئەوان زمانان بكەن، داكو ل پاشەڕۆژێ نەبیتە مەتڕسی لسەر زمانێ كوردی.
پەراوێز:
1- بۆ پتر پێزانینان بنێرە: (ژیروان سعید حاجی بەدری، تایبەتمەندیێن فۆنۆڵۆژی و ڕێزمانی د دەڤۆكا زاخۆدا،لاپەرە 40-41.
2- زمانێ توركی ژ خێزانا زمانییا ئەڵتایە و دابەشی سێ خێزانێن زمانی، وەك (تورك، منغول، مەنشوریه)، (وافی، 2004،208 ) دبیت.
3- خێزانا زمانی: ئەوە زمان د هندەك تایبەتمەتیێن زمانی و پەیڤاندا وەك یەكن، ل دویڤ تیۆرا شلیجەلی و لسەرسێ جۆران، وەك (زمانێن لكیایی، زمانێن نەلكیایی، زمانێن داخستی) و زانا ما مولەر ب بەلاڤترین تیۆرا دابەشكرنا خێزانێن زمانی بۆ سەر سیێ خێزانان (خێزانا هندو ئەوڕپی، خێزانا سامی- حامیە، خێزانا تۆڕانی) (وافی،2004 ،206).
ژێدەر:
- أحمد مختار عمر، 2016، صناعة المعجم الحدیث، الطبعة 2، عالم الكتب، القاهرة، مصر، ط2.
- اولمان، ستیفن، 1975، دور الكلمة فی اللغة، ت: بشر، كمال محمد، الطبعة الاولی، مكتبة الشباب، الاردن.
- ژیروان سەعید حاجی بەدری، 2019، تایبەتمەندیێن ڕێزمانی و فۆنۆڵۆژی د دەڤۆكا زاخۆ دا، چاپا ئێكێ، سەنتەرێ زاخۆ بۆ ڤەكۆلینێن كوردی، ؟.
- كالفی، لویس جان، 2008، حرب اللغات و السیاسات اللغویة، ت: حمزە، حسن، الطبعة الاولی، منظمة العربیة للترجمة، بیروت.
- وافي، علي عبدالواحد ،2004، علم اللغة، الطبعة التاسعة، نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع، القاهرة.
