گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
قەدری شێرۆ / ماستەر ل هۆنەرێ شانۆیێ
دەسپێك
شیخنهر schechner. R تەماشێ وەسا پێناسە دكەت، كو: (ئاكارەكێ پتر ژ جارەكێ دارشتییە).
لێ كلیفۆرد گێرتز Geertz Clifford تەماشێ وەسا پێناسە دكەت، كو: (چیرۆكەكە مرۆڤ ل دۆر خوە بۆ خوە ڤەدگێریت)(1).
د چارچووڤێ هەردو پێناسەیێن پێشتر دا، دشیان دایە پێناسە بكەین، كو تەماشە درامایەكا جڤاكی یا بچووككری یە، دەربرینێ ژ دەمێن ڤەبر دكەت و نیشانا رەوشەنبیرییا مرۆڤایەتییێ یە.
ل سەر وێ یەكێ ئەم دشێین بێژین، تەماشە رەگەزەكێ دەربرینێ یە و ب رێیا وێ، مرۆڤ دشێن هەڤتێگەهشتنێ بكەن، ژ بەر كو تەماشە روودانەكە، ژ ئالییێ مرۆڤێن پیشەكارڤە ل جهەكێ همبەری جەماوەرەكی دهێتە نیشادان، كو پترییا وان بیردانكەكا هەڤپشك د گەل بەرهەمئینەرێ تەماشێ هەیە، پەیڤا تەماشە وەكو هەڤواتە (مرادف) هاتیە بكارئینان، نە وەكو پێگوهۆرك بۆ تێگەهێ نیشادان و پێرفورمانسێ، ژ بەر كو رهوریشالێن تەماشێ ژ دانوستادنێ هاتینە وەرگرتن، ژ بەر جهێ وێ یێ بلند د هزرا مە یا تەماشەیی یا گەلێری دا. هەروەسا نیشانا تەماشەیی هەمان رامانا تەماشێ spectacle یه د زمانێ فرەنسی دا. دگەل وێ چەندێ ژی، پێرفورمانس نیشانا تاكلایەنییا دەستكەفتی ددەت، بتایبەت؛ دەمێ بابەت یێ گرێدایی شانۆیێ و هەموو هۆنهرێن دی یێن زارڤەكرنێ بیت، وەكو لایەنێ دی یێ هەڤكێشێ، كو بێی بەرهەڤبوونا جەماوەری تەمام نابیت(2).
تەماشە، وەكو تێگەهەكی د ئەدەبیاتا رەخنەیا شانۆیێ دا، هاتیە وەرگرتن و بەردەستكرن، نووكرنا تەماشەی د گرتنا دەرگەهی ل سەر كولتۆری دا و ئینانا وێ، وەكو نموونەكا هەڤدژ، بۆ نموونا شانۆیێ ب جهناهێت، بەلكو پێدڤییە دەرگەهێن وێ ل سەر پیشەكارییا سەردەم بهێنە ڤەكرن و سەرەدەری دگەل شێوێن وێ یێن كەڤن و نوو بهێتەكرن(3).
تەماشە، بەرۆڤاژی بێدەنگیێ یە و بەرۆڤاژی ئالۆزكرنێ یه. تەماشە، رزگاربوونە ژ تەنگاڤیێ، ئانكو ژێ دەركەفتنا تشتێن سەیر و هاڤی، كۆ دبیتە تەماشەكرن. تەماشە، بۆ هەر تشتێ سەیرە، هەر تشتێ سەیر ژی هاندانا تەماشێ دكەت، ژبەركو وەرگری رادكێشیت، دراوەستینیت و ب تشتەكێ دی ڤە مژوول دكەت، كو بلا بۆ چركەیەكێ ژی بیت.
رزگاربوونا پێگەهێ وێ، وەكو پێگەهێ گرقتاریێ یە، پێگەهێ گۆپیتكێ ژی د ئاڤاكرنا درامایەكا تەقلیدی دا، رەگەزەكە ژ رەگەزێن رێزكرنا روودانان، رزگاربوونێ ژی ئارمانجا وێ ئاشكراكرن و رۆهنكرن و دیتنا چارەیەكێ یە، پشتی گرفتاری د هەر روودانەكا درامایی دا دگەهیتە گۆپیتكێ، گۆمان ژی تێدا نینە، كو رزگاربوون ئارامییەكێ ب وەرگری ددەت، ژبەركو دوماهییا هەڤركییەكێ یە، دودلی و بالكێشی ژێ پەیدا ببوون(4).
دەمێ بەحس ل شێوێن تەماشێ دهێتەكرن، زێدەتر ئاخفتن ل سەر وی تشتی یە، یێ ب چاڤ دهێتە دیتن، ژبەركو دیمەن ب شێوێ تەماشێڤە گرێدایە، دیمەنێ تەقلیدی یێ د شانۆ یا ئیتالی دا دهێتە پێشكێشكرن، دیمەن تێدا هەڤركییە د ناڤبەرا نمایشێ و بینەری دا، د ناڤبەرا فرێكەری و وەرگری دا، هەڤركییەكا جهی یە؛ د دەمەكی دا دیمەنێ گەلێری یێ ل گۆرەپانەكی یان ل جاددەیەكێ یان ل جهەكێ گشتی دهێتە نمایشكرن، دیمەنێ وێ بازنەیی یە، ژبەركو بینەر وەكو بازنەی ل دۆر دزڤریت، چ روونشتی بیت یان ژی ژپێرڤە بیت، وەسا شێوە د دیمەنی دا ب دیتنا بینەری ڤە دهێتە گرێدان. ژ وێ یەكێ دزانین، كو شێوێن تەماشێ ژ ژینگەهەكێ بۆ یا دی جودانە و جهێ تەماشێ ژی ژ ژینگەهەكێ بۆ یا دی دهێتە گوهۆرین. دبیت دیمەن یێ ژ كەسەكی بۆ یێ دی جودا بیت و ئەو یەك، بۆ ئافراندنا جۆرەكێ پشكدارییا هزری هاریكارە. ژبەركو ئەو جوداهی د بەرێخوەدانا دیمەنی دا جوداهییەكێ د بۆچوونان ژی دا دروست دكەت، شێوێن تەماشی هندەك بازنەیی نە، كو بینەر وەكو بازنەی ل دۆر دزڤریت و هندەك ژی بنەجهن، بینەر ل همبەری نمایشێ د جه دا دمینیت و ل گۆر دیتنا ئەرستۆی هەستێن وان د هەڤگرتی نە(5).
هندەك شێوێن تەماشێ یێن لڤۆك ژی هەنە، ب وێ رامانێ، كو كارلێك(تجاوب) یهك ب تنێ نەبیت، چونكو جهێ بینەری ل گۆرەی نمایشكرنێ دهێتە گوهۆرین، داكو بینەر پشكەك ژ نمایشێببیت. بەرۆڤاژی ژی، دیمەن ژی ل گۆرەی سروشتێ ناڤەرۆكێ دهێنە گوهۆرین و جهێ تەماشەڤانان ل گۆرەی دیتنەكێ دهێتە پێكئینان. هندەك ژێ دلڤۆكن و ئەكتەر و بینەر ژ جهەكی بۆ یێ دی، ل گۆرەی شوونپێن وان دچن و ل گۆرەی روودانێ ل جهەكێ پتر ژ ئاستەكێ هەی، هەر وەكو نمایش ل كۆچكەكا كەڤنار بهێتە پێشكێشكرن یان ژی د كەلهەكێ ڤە، وەكو نمایشكرنا شانۆگەرییا (ل خوهگەریان)) یا دەرهێنەر (فەهمی سەلمان)ی، كو ل ئاڤاهیێ كەڤن یێ پەیمانگەها هۆنهرێن جوان ل دهۆكێ هاتیە پێشكێشكرن.
تەماشە، حالەتەكێ بەرهەڤبوونێ یە د كاكلا روودانێ دا و كارلێكرن د گەل دا، دا ب رێیا وێ بەرهەڤبوونێ تەماشەڤان ژ حالەتەكی بۆ حالەتەكێ دی یێ هەستان دەربكەڤیت، هەروەكو د حالەتێ خوە یێ سروشتی و بەرئاقل یێ هەردەم دا، دا دگەل روودانێن تەماشێ بچیت، دگەل دا د حالەتەكێ دی دا بژیت و ل گۆرەی سەمتێن روودانان، وەرگر د ئاسمانێ خەیالان دا دزڤریت، كو رەگەزێن تەماشێ و ئالاڤێن وێ د چارچووڤێ سنۆرێن روودانا تەماشێ ، یا ل همبەری وێ دهێتە نمایشكرن دا دروست دبن. ئەو دەركەفتن ژی، ڤەگوهاستنا وەرگری یە، ژ حالەتەكی بۆ حالەتەكێ باشتر و ماقوولتر ب رێیا رەگەزێن دەربرینا درامایی، ب وێنەیێ دیتنێ و ب وێنەیێ گوهلێبوونێ ژی، ئانكو تەماشە نە ب تنێ ل سەر دیتنان دمینیت، بەلكو خوە رادكێشیتە سەر گوهلێبوونێ ژی، دشیان دایە ب رێیا هۆنهرێ پێرفورمانسێ یێ، بچنە د ناڤا رەگەزێن دەربرینا درامایی دا، یا ژ ئالییێ ئەكتەرەكیڤە دهێتە پێشكێشكرن(6)، لێ بەری ڤێ یەكێ پێدڤییە جوداهییا د ناڤبەرا زاراڤێ پێرفورمانسێ و زاراڤێ تەماشێ دا بزانین، ژبەركو هندەك بۆچوونێن لێكۆلەران هەنە، كو ئێكی وەكو پێگوهۆرك بۆ یێ دی دبینن، ئەڤ یەكە ژی دووركرن و شێلیكرنە ژ زاراڤێ تەماشێ و پێرفورمانسێ، پێرفورمانس تاكلایەنانە دهێنە بجهئینان، ب تایبەت؛ هەكە بابەت گرێدای ب شانۆیێ بیت، تەماشە ژ پێرفورمانسێ و شانۆگەریێ بەرفەرهترە، ژبەركو رێورەسم، ئاهەنگ و یاریێن وەرزشی و سێركێ ژی بخوەڤە دگریت.
بنیاتێ پەیڤا تەماشە د زمانێ عەرەبی دا خوە رزگاركرنە ژ خەم و تەنگاڤییان، د گەل رامانەكێ، كو د ناڤەرۆكا خوە دا نێزیكی نمایشا شانۆیێ دبیت، كو د بنیات دا پەیڤەكا سریانی یە، بنیاتێ پەیڤا تەماشە (الفرجة)یە، ژبەركو ل گۆرەی ناڤێ وێ، تەماشەكرنا تشتێ سەیرە، لێ پەیڤاSpectacle ژ كارێ لاتینیSpectare ژ دایكبوویە، ب رامانا دیت و تەماشەكر، ئانكو گرێدای وی تشتی یە یێ دهێتە دیتن، د ڤێ یەكێ دا، تێگەهێ دەقێ شانۆیێ، وەكو بنیات بۆ نمایشكرنێ د هێتە دووركرن.
پێشكەفتنا بۆچوونان ل سەر تەماشێ و هەڤدەم د گەل وان دا، گەلەك بزاڤێن ل دەستپێكا ڤی چەرخی هاتینە كرن، وەكو بزاڤەك بۆ هێلانا هووركاریێن وێ، دوبارە ساخكرنا نمایشان و شێوێن كەڤن و ژ شارستانییەتێن جودا، كو سیمایێن شانۆیێ تێدا بن، زێدەباری پێشكەفتنا زانستێن دی، د بیاڤێ خواندنا جڤاكان و ئاكار و رەوشەنبیریێن وان جڤاكان دا، وەكو ئەنترۆبۆلۆژییا، سوسیۆلۆژییا، سیمۆلۆژییا و گرنگییا ڤان زانستان د نمایشا شانۆیێ و نمایشێن دی دا، د گەل خواندنەكا كوور بۆ سیمایێن ئاهەنگێرانێ، یێن بەری دەركەفتنا شانۆیێ د وان جڤاكێن كەڤن دا هەین، دا وان هەمی كاودانان تێگەهێ شێوێ تەماشێ د دەمێ نها دا داپۆشن، ئەو سەروسیمایێن ئاهەنگێرانێ و نمایشێن كەڤن، دمیننە ل سەر شیانێن وان بۆ راكێشانا بینەری، هەبوونا دەلیڤێ و ڤالاتییێ د ئێك ژ وان دا، بۆ یاریكرن و پێرفورمانسێ بۆ روودانەكا تەماشەیی، یا دی ژی بۆ تەماشەڤانان، ب وێ یەكێ زاراڤێ تەماشێ، گەلەك شێوێن تەماشێ بخوەڤە دگریت، یێن ب شێوە و سەروسیمایێن خوە ل سەر دەپێ شانۆیێ نێزیكی ئێك دبن(7). ژبەركو شانۆ ل دەستپێكێن دەستپێكی، ژ گەلەك رەگەزێن تەماشێ یا تژی بوو، هەموو ژی د بنیات دا، ژ سروشتێ رێورەسم و ئاهەنگێن ئۆلی هاتبوو وەرگرتن، ئەو رێورەسمێن ئۆلی، وەكو ئاهەنگان بوون و شێوازەكێ پیرۆز تێدا بوو، دا مرۆڤ بشێت د چارچووڤێ وێ دا، دەربرینێ ژ نێزیكبوونا خوە بۆ خوداوەندا بكەت، هەروەسا پێشكێشكرنا قوربانان، دا پیرۆزییا خوداوەندا بدەست خوەڤە بینیت، مەرەم ژ وێ هەمیێ ژی بجهئینانا كارەكێ دونیایی یێ دەستنیشانكری؛ (جەنگ، نێچیر، هەڤژینی، رێورەسمێن ڤەشارتنێ… هتد)بوو، بۆ نموونە د شارستانییەتا ئەغریقی دا تەماشە د ئاهەنگا (دیترامبۆس) دا دهاتە كرن و هەموو شێوێن رێورەسمان، یێن زارڤەكەران د وێ ئاهەنگێ دا دكرن، سروشتەكێ تەماشەیی تێدا بوو، دیترامبۆس بخوە ژی پارچەیەكا ئۆلی یا هەلبەستی و سترانكی یا سەماكەر بوو، گرۆپەكێ ژ پێنجی زەلامان پشكداری تێدا دكر و خوە ب كەڤلێ بزنان دادپۆشی، ل دۆر سەربرگەها (دیونزیۆسی) ، خوداوەندێ مەردینیێ و مەیێ و بەرهەمی ب گشتی دزڤرین (8).
بنەما و رەگەزێن تەماشا شانۆیێ
سەبارەت بنەما و رەگەزێن تەماشی گەلەكن و جۆرا و جۆرن، ژ وانا یێن ب شێوازێن مرۆڤان دهێنە بجهئینان، ژ وانا یێن ب شێوازێن هۆنهری یێن خوازەیی (مجازي) و سەردابری (ایهامي)، ئارمانجا وێ دەربرینە، و ژ وان ژی هەنە بۆ چێكرنا پێكئینانێ، هندەك ژی كارتێكرنێن بۆ بەرهەڤیێ و جۆرا و جۆركرنێ و هاندانێ و سەرنجراكێشانێ، هەموو رەگەزێن تەماشێ ژی ل ژێر دو ئاستێن تەماشێ كۆمڤەدبن، ئەو ژی: ئاستێ هۆنهری و ئاستێ گەلێری یێ تەماشێ(9).
پێدڤییە تەماشە ب هزر و بەهایێن مرۆڤایەتی، جڤاكی و هەبوونێڤە بهێتە گرێدان، ئەڤە ژی تەماشێ ژ شانۆیێ و سینەمایێ، هەروەسا د ناڤبەرا تەماشێ و هۆنهرێن بەهلەوانی دا جودا دكەت، ئانكو شانۆیێ پێدڤی ب ڤان هەردو رەگەزێن هزر و تەماشێ هەیە، هزر ژی گرێدای دەقی یان ناڤەرۆكێ یە، لێ تەماشە ئەنجامێ شێوەی یە، ئارمانجا هزرێ بجهئینانا رازیبوونێ یە، لێ ل سەر تەماشێ پێدڤییە خۆشی یێ ژ هزر و كەسایەتی یێ ببینیت، ب كریار ژی رامانا تەماشێ خواندنا بەهایانە، لێ پێدڤییە ئەڤ هەرسێ مەرجە تێدا هەبن:
– چارچووڤێ جڤاكی یێ رەوشەنبیری: چ تشت تەماشێ دروست ناكەن، ب تنێ تشت و كریارێن هەست پێكرنێ و یێن هەستێ دلڤینن، ژبەركو دكەڤیتە د رەوشەكا رەوشەنبیری و جڤاكی یا دەستنیشانكری دا.
– پشكداری: تەماشە پێكناهێت، هەكە تەماشەڤان پشكداریێ د گەل دا نەكەت، ئانكو ب رێیا بەرهەڤییا وێ بۆ تەماشەكرنێ و هەست پێكرنێ ب وی تشتێ وەكو تەماشە دبینیت، چ بابەت ب رامانا ڤەرەڤاندنا خەمان یان تەماشە ب رامانا نەخۆشیێ گرێدای تەماشێ بیت. ب ڤێ یەكێ، ئەو دبیتە ئەنجامێ دو كریار و دو حەزان، كو پێدڤییە ئێكدو هەمبێز بكەن: حەزكرنا تەماشەكرنێ یا چێكەرێ تەماشێ دروست دكەت و حەزكرنا تەماشەكرنێ یا بینەرێ تەماشێ دلڤینیت. ئەڤەیە مەرجێ سیێ رادكێشت:
كریار:
تەماشە ب تنێ ژ ئەنجامێ كریارەكێ پێكناهێت، كو شێوێ پێدڤیاتیێ وەردگریت، خەم و كۆڤانێن وی پالددەن، ل تەماشێ بگەریت یان حەز و كاركرن بۆ وێ یان ژی پێرابوونێ(10).
بەرۆڤاژی تابلۆیا شێوەكاری، كو د چارچووڤەی دا تشتەكێ دیار هەیە، هەروەكو (ریچارد شینكەر) دبێژیت، رۆمان ژ پەیڤان دەردكەڤیت، تەماشە یا هەی، وەكو كریار و دژەكریار و پەیوەندییا د ناڤبەرا دو لایەنان دا، هەروەسا ل گۆرەی گۆتنا (فیشەر لیشتە)ی ناڤەرۆكا تێگەهێ تەماشەیی، پێرفورمانس د هەبوونا جەستەیی دا، د ناڤبەرا زارڤەكەر و بینەری دا، وەكو مەرجەكێ پێشوەخت بۆ بجهئینانا تەماشێ. دەمێ (فیشەر لیشتە)ی داكوكی ل سەر رەهندێ جڤاكی بۆ دیدارا شانۆیێ كری، وی دڤیا رۆلێ تەماشەڤانێ بۆ بجهئینانا تەماشێ، وەكو روودانەكا ب تنێ بلند بكەت، كارلێكا وەكهەڤ د ناڤبەرا بكەران دا دبیتە نیشانا هەموو روودانێن تەماشەیی، تەماشە د ناڤ دا و ب رێیا بەرهەڤبوونا جەستەیی، بۆ هەر ئێك ژ ئەكتەر و جەماوەری دهێتە بجهئینان. ژ بەر وێ یەكێ تەماشە دو گرۆپێن مرۆڤان دخوازیت، بكەر و تەماشەڤان، كو د دەمەكێ دەستنیشانكری و جهەكێ دیار دا هەنە، بۆ پارڤەكرنا هەلوەستەكی، تەماشە ژ دیدار و كارلێكییا وان دەردكەڤیت.
بهلێ ئەو رەگەزێن تەماشا پێكدئینن دبنیاتدا رەگەزێن نمایشا شانۆیێ نە، یێن ژ ئەڤێن خوارێ پێكدهێن:
ئەكتەر:
ئەكتەر رەگەزێ سەرەكی یە، بۆ هەر نمایشەكا شانۆیێ و د شیان دا نینە دەستان ژێ بەردەن، ئەو بنیاتێ كارێ شانۆیێ یە و ئەو ئالاڤە، یێ جەماوەر دشێت ب رێیا وی هزرا پێشكێشكری یان دەقێ ئەدەبی وەرگریت، یێ ئەو پشتی هەبوون و پشتەڤانییا تەكنیكێن دی یێن نمایشكرنێ، ل سەر دەپێ شانۆیێ پێشكێش دكەت. ئەڤ یەكە ژی رۆلێ ئەكتەری و بهایێ وی د نمایشا شانۆیێ دا دیار دكەت، د شیان دایە نمایشا شانۆیێ بێ دیكۆر یان موزیك بهێتە پێشكێشكرن، بهلێ د شیان دا نینە بێی ئەكتەر بهێتە پێشكێشكرن، ژبەركو ئەو ژ نمایشا شانۆیێ ناهێتە جوداكرن(11). ئانكو ئەو بنیاتە بۆ تەماشا شانۆیێ ب رێییا جوانییا پێكهاتێن وی یێن لڤینێ و پێرفورمانا وی یا دیار ب ئافرینیت.
بینەر:
بینەر ئالاڤێ وەرگرتنێیە؛ ئانكو وەرگرە، كا چەوا ئالاڤێن هنارتنێ هەنە، وەكو ئەكتەر، دیكور و روناهی …هتد. تێگەهێ پێشوازیێ د شانۆیێدا ژ كریارا لاتینی recipere ب رامانا وەرگرتن یان پێشوازیكرن، ئەو د بیاڤێ زمانی دا هاتیە بكارئینان، ل دەستپێكێ ل راگەهاندنێ، پاشی د بیاڤێ شانۆیێ دا هاتیە بكارئینان، بۆ زانستێن رەخنێ تێکهەلبووینە، ل سەر ئێك و دو و د شانۆیێدا دیاربووینە، ئانكو كارێ راڤەكرنێ یێ تەماشەڤان وەكو تاكەكەس پێ رادبیت. رامانا وێ ژی ئەو كریارە یا تەماشەڤانێ تاك دكەت، وەكو مرۆڤەكی پێكهاتەیێن خوەیێن دەروونی، هزری، هەلچونی و جڤاكی هەین، دا ئەو تشتێ شانۆ بۆ پێشكێش دكەت شرۆڤە بكەت، سروشتێ وەرگرتنێ ژی ل گۆرەی پەیوەندییا تەماشەڤانێ ل نمایشێ و ب شانۆیێ هەمیێ یا جودایە، گێولێ تەماشەڤانی، پێكهاتییا وی یا زانینێ و زانینا وی بۆ هێمایێن شانۆیێ، زانینا وی یا پێشوەخت بۆ خواندنا دەقی یان ژی د چارچووڤێ سەربورا وی دگەل نمایشێن بەرێ، هەمی هۆكارن و رۆلێ خوە د ئاست و جۆرێ وەرگرتنێ دا هەیە، هەردو جەمسەرێن سەرەكی د هەردو تێگەهان دا هۆنهرمەندێ پێشكێشكارە و تەماشەڤانێ وەرگرە. ئەڤە ژی یا نەگوهۆرە ژ نمایشەكێ بۆ یا دی. لێ یا جودا كاودانێن ناڤخوەنە، یێن گرێدایی رەوشەنبیرییا هەردویان و دیرووك و كاودانێن جڤاكی… هتد. ئەڤەیە كارتێكرنا پێدڤی ل سەر پەیوەندییا هەڤركییا د ناڤبەرا جۆرێن شانۆیا دهێتە پێشكێشكرن دا و جڤاكی و هەر ئێك ژ وان بەرهەمێ یێ دی یە، كارتێكرنێ لێدكەت و كارتێكرن لێدبیت(12). بینەر و تەماشەڤان گرنگترین هۆكارن بۆ تەمامكرنا نمایشا شانۆیێ یان یا دبێژنێ (بینەر)، ئەو چەقێ كێمە، یێ سێگۆشا كێم د نمایشێ دا تەمام دكەت. شانۆ روودانەكا جڤاكی یە، بێی هەبوونا بینەری تەمام نابیت، د چارچووڤێ وی دا تەماشا شانۆیێ د هەر نمایشەكێ دا تەمام دبیت.
جهێ شانۆیێ:
ئەو ژی ئێك ژ گرنگترین پێكهاتەیانە و ژ تشتێن سەرەكی یە، كو شانۆ ناهێتە كرن هەكە ئەو نەبیت، زێدەباری رەگەزێ كەسایەتی و بینەری ژی پێكڤە د گرێداینە د سەمتا درامایا هۆنهری و جوانیێ و هزری دا، داكو شێوێ دوماهیێ یێ نمایشا شانۆیێ پێكبهێت، جه د دەقێ شانۆیێ دا ژ نمایشێ جودایە، هندەك هووركاتیێن جهی د نمایشێ دا ب شێوەیەكی یان یێ دی، د سینوگرافیا نمایشێ دا دبەرهەڤن، ل گۆرەی دیتنا دەرهێنانێ و رێبازا دەرهێنەری بۆ دەرهێنانێ یا دورهێلی یان جەڤەنگی یان دەربرینێ یان هەر تشتەكێ دی یە، ئەو یەك ژی دەلیڤێ ددەتە وەرگری رامانان ئاڤا بكەت و گرێێن نمایشێ ڤەكەت.. لێ د دەقی دا گەلەك ئالۆزترە، ژبەركو پرۆسا ئاڤاكرنا وێنەی و هزری یا جهی، ڤالاتییا جهی دكەڤیتە سەر ملێن وەرگری د چارچووڤێ هندەك ئاماژان دا، كو نڤیسەری بۆ نەخشەیێ ڤالاتییا جهی دروست كرینە، كو تێدا كەسایەتی دگەهنە ئێك، ل ڤێرێ جهی ژ بلی ئەركێ خوە وەكو ئاڤاهی چ تشت نینە.
جه رەگەزەكێ گرنگە، تێدا رەگەزێن نمایشێ ب رێیا پرۆسەیەكا ئالۆز ب ئێك دگەهن، ژبەركو ئەو ب رێیەكێ وان رەگەزان دكەتە ئێك، هەروەكو جه یێ بێ لایەنە و تێدا رەگەزێن نمایشێ ، ل گۆرەی جهێن داخستی یان یێن ڤەكری دبنە ئێك، جهەكێ ب تنێ و جهەكێ پارڤەكری بۆ گەلەك یەكەیان د هندەك شێوێن شانۆییا نوو دا جه رۆلێ ئێككرنا رەگەزان ناگێریت، دا وەرگری ل دۆر دیتنا وی یا تایبەت بۆ جیهانێ بەرەڤ پرسیاركرنێ راکێشیت، ژ بەر وێ یەكێ ژی شانۆیا هەڤچەرخ بوویە پێشنیازەك بۆ وەرگری دهێتە پێشكێشكرن، پێشنیازەك ب تێگەهێ جوانییا جهی(13). ئارمانجا ڤێ ژی پێشكێشكرنا بهایێ جوانیێ و هزرێ یە، د چارچووڤێ مژویلكرن و كەنی و ترانان دا، ژبەركو هەر چار مەرج تێدا هەنە: دەق ئانكو هزر یان روودان، دەپ ئانكو جهێ نمایشێ، ئەكتەر، تەماشەڤان. ژبەركو پێدڤییە دەق هەبیت چ یێ دەڤۆكی بیت یان یێ سەر پێ بیت و رێككەفتن ل سەر هەبیت یان ژی یێ نڤیسكی بیت، هەروەسا پێدڤییە جهەكێ تایبەت بۆ نمایشكرنێ، ب هەموو میكانیزمێن رۆناهیێ و پارچێن ئكسسواراتا و هندەك سەروسیمایێن دیكۆرەكێ سادە….. هتد هەبیت، ئەڤە ژی همبەری تێگەهێ دەپی یە د شانۆیا سەردەم دا، لێ مەرجێ ئەكتەری و تەماشەڤانی، بەرهەڤبوونا وان د شانۆیێ دا بۆ ئافراندنا تەماشێ یە، نۆرمالە چونكو بویك (دمیە) ئەركێ ئەكتەری بجه دئینیت، لێ تەماشەڤان جەماوەرە، نابیت دەست ژێ بهێتە بەردان(14).
ژێدەر:
1- خالد أمین: رهانات دراسات الفرجة بین الشرق والغرب، مداخلة في كتاب السردیات وفنون الأداء، وقائع الملتقی العلميی: 18 -19 – 20 أكتوبر، 2010 ، المهرجان الوطني للمسرح، الجزائر، ص132.
2- فیشر لیشته: جمالیات الأداءو، نظریة في علم جمال العرض، القاهرة: المركز القومي للترجمة، 2012، ص8-9.
3- حسن المنیعي، “أفق تحدیث الفرجة المغربیة“، ضمن المصنف الجماعي (الفرجة بین المسرح والأنثروبولوجیا، منشورات كلیة الآداب بتطوان، 2002، ص14.
4- سلام أبو الحسن، مناهج الفرجة الفنیة بین تقنیات الكولاج وتقنیات الكلیب، مركز الدراسات والابحاث العلمانیة في العالم العربی، الكویت – 2013 ، ص3.
5- ابو الحسن سلام، سیمولوجیا الفرجة الشعبیة في المسرح (مقال)، الحوار المتمدن، العدد 2510، في 29/12/2008.
6- باورز، فوبیون، المسرح في الشرق – دراسة في الرقص والمسرح في آسیا. ترجمة: احمد رضا محمد، الشارقة: مركز الشارقة للابداع الفكري، بلا ت، ص15 – 16.
7- الیاس ماری، حنان قصاب حسن، المعجم المسرحی – مفاهیم ومصطلحات المسرح وفنون العرض، بیروت، مكتبە لبنان ناشرون، 1997، ص36.
8- ارسطو، فن الشعر، تر: ابراهیم حمادە، الشارقة: هلا للنشر والتوزیع، بلا، ص60 .
9- ابو الحسن سلام، سیمولوجیا الفرجة الشعبیة في المسرح (مقال)، الحوار المتمدن، العدد 2510، في 29/12/2008.
10- عزالدین بونیت، الفرجة في المتخیل اللغوي العربي محاولە لتحدید ظاهراتي، ضمن كتاب الفرجة الخاصة بالموقع، منشورات المركز الدولي لدراسات الفرجة، طنجە، 2011.
11- بوعزیز عبدالرزاق، الممثل المسرحي بین نص المؤلف و الرؤیة الاخراجیة، رسالة ماجستیر، جامعة وهران، 2013-2014، ص1.
12- صديقة عبدالمنعم عبدالغني، العلاقە بین العرض المسرحي والمتفرج، دراسة في مسرح التعازي الشیعي، بكلیة الآداب – جامعة الإسكندریة، ص8.
13- اسعد سامیە احمد، مفهوم المكان في المسرح المعاصر، الجلس الوطني للثقافة والفنون والادب، الكویت، 1985، ص84.
14- حسین سلیم حجازي: خیال الظل وأصل المسرح العربي، منشورات وزارة الثقافة، دمشق، 1994، ص66.
