گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
محسن عەبدلڕەحمان
بیردانک شییانا مهژی یە ل سەر عەمبارکرنا پێزانینان و ڤەگەراندنا وان پێزانینان بۆ ماوەیەکی، بێی بیردانک مرۆڤ نەشێت زمان و پەیوەندی و ناسنامەیا خۆ یا کەسی پێشبێخیت. بیردانکێ رۆلێ سەرەکی د ڤەگێرانا رابۆری دا هەیە، ب تایبەت د بوارێ ڕۆمانێ دا.
دەرازینک:
«گەلەک دەقێن ئەدەبی ژ خۆیەتییا نڤێسەری دهرباز دبن، دا ببنە پەنچەرەیەک خوانداڤان بشێت ژ وێ جیهانەک بەرفرەهتر ببینیت و هزرەکێ ل دۆر نەریت و تەرزێن ژیانا وی جڤاکی ددەتێ، هەچکو ئەو خواندەڤان د گەل دا ژیای»(١)، ئەوژی دەمی ب رێکا دەقەک وێژەیی؛ بابەتەک دیرۆكى ب دەستپاکیتر ژ سالۆخدانا دیرۆكى وەردگریت، ئەو دەقێ ناسنامەیا وی جڤاکی وەکو گیانێ دیرۆكێ بۆ خواندەڤانی ڤەدگۆهێزیت، مینا رۆمانا (سها ئهڤینێ) یا ڕۆمانڤێسێ کورد (محەمەد ئوزون)ى، کو تێدا رەوشا جڤاکێ کوردی ب گشتی و باکۆری ب تایبەتی ل ساڵێن سیهان ژ چەرخی بیستێ و رۆژانێن شۆڕەشا ئاگری د کەساتییا (مەمدوح سەلیم بەگێ وانی) دا یان ئەوا (ئیبراهیم ئەلشاوی) د ڕۆمانا (الجحیم المقدس) دا وێنە دکەت، لەورا بۆ ڤەگێرانا بیردانکا مللەتەکی ب شێوەیەک وێژەیی و جوانناسی، پێدڤی نڤێسەرێ داهێنەرە هەیە، دا ل ئاستێ شایستەیێ بیردانکا مللەتێ بیت و بشێت وێنەیەک راستەقینە بگەهینیتە یێ دی.
زاراڤێ قڕکرن:
قڕکرن، كومكۆژی ب رامانا ژ ناڤبرنا جەستەیی (جینۆساد)ە، دبیت ل گەل پەیڤا (قڕال) هەڤڕهبیت، بهلێ سها قڕکرنێ، ئانكو كومكۆژییا (رهوشهنبیری – كهلتۆرى)، كو ب (ئهتنۆوساید) هاتییه نیاسین، (ئهو قڕکرنهكا پاوسه (متعمدة) بۆ بیردانكا كۆمێ و ناسنامهیا وان یا رهوشهنبیری، بێی پهنابرن بۆ كوشتنا جهستهیی یه(2). ئهو ژ شێوازێن كومكۆژیا رهوشهنبیرى یه، ل پهی ئهوێ قهدهغهكرنا دهربڕینێ ژ (گیانێ نهتهوهیی) یێ كۆما ئارمانجگرتی (مستهدف) دكهت، كو كونترۆلا تۆند ل سهر ههمی چالاكییێن رهوشهنبیرى دكهت، چالاكییێن رهوشهنبیرى و هونهری یێن داهێنهر ئهستهم دبن، و قهدهغهكرنا كۆمێ ژ هایداربوونا (استلهام) بۆهایێن رهوشهنبیرى یێن ههیی، وهكو میومێنتێن (نصب) نهتهوهیی، پهرتووكخانه و ئهرشیف، مۆزهخانه و هۆلێن هونهری دهێنه وێرانكرن(3).(جۆن دوكەر) د پهرتووكا (اصول العنف) دا، ب هویری جوداهیێ د ناڤبهرا لێكگوهۆڕینا رهوشهنبیرى و ژ ناڤبرنا رهوشهنبیرییێ دا دكهت، باوهرییێ ب گرنگییا دووماهییێ د كریارا كومكۆژییێ دا دئینیت(4).
بۆ ئەنجامدانا قڕکرنێ رێخۆشکرنا پێشوەخت پێدڤییە، کو ژ هزرێ بۆ پلانێ، پاشی دابینکرنا پێدڤیاتییێن بجهئینانێ یە.
رۆلێ پهیڤێ د قڕکرنا هزری دا:
(زمان ئامرازێ ههرهپتر بكارهاتییه د دژوارییا رهوشهنبیرى دا، لهورا ئهو دێ بیته جهێ ناكۆكی و ههڤڕكییێ ل سهر ڤهگرتنا جهێن كارێگهر، چنكو ئهوێ زمان ههیی، ئهوی كلیلێن گۆتارێ، كارتێكرن و زاڵبوونێ ههنه، لهورا ئهوێ زمان ههیی بزاڤێ دكهت جهێ خۆ بهێز بێخیت، ئهوژی ب پشتبهستنێ ل سهر ژێدهرێن خودان سالۆخهتهك نموونهیی یا ههرهبلند دكهت، ب ڤێ چهندێ زمان دبیته راستی ب خۆ، راستییا ب دژواری دهێته سهپاندن)(5).
کورد وەکو نەتەوەیەک زۆرینە موسلمان؛ راستەوخۆ قوربانییێ داگیرکاری سێ نەتەوەیێن موسلمانن و دونیا پێ ئاگههدارە، لێ پارادۆکس ئەوە کو ل ئیراقێ ژ بلی کوردێن موسلمان؛ کوردێن فەلە، ئێزدی، یارسان و کوردێن شیعە (فەیلی) هەنە، ئەڤجا ئەڤ کۆمەلە کوردە، دوجار دبنە قوربانیێن بێ بەڕەڤان، فەیلی بەرامبەر دەستهەلاتا سوننی ئەو شیعەیێن دژمنن، هەروەسا هەمبەر شیعەیا ئەو کوردن و هەر دژمنن، ئانکو هەڤکێشەیا کوردێن فەیلی ئەو د هەڤگرێکێن نەتەوە، ئۆلزا (تائیفە)، نیشتمان و ناسنامەیێ دا د ماف بەرزەنە!
بیاڤێ بکارئینانا جینۆسایدێ د وێژهیا
كوردی دا
كوردێن (فهیلی) ئهوێن د ناڤبهرا نهتهوهبوونا خۆ یا كورد و ئۆلزایا خۆ یا شیعهیی، ژ دێر و مزگهفتێ بووین، عیراقێ ئهو ب پاشكۆیا ئیرانێ دانهنیاسین و ئیرانێ پشتگۆهڤه ئێخستن، چنكو كوردن! هۆسا جارهكا دی د ناڤبهرا عیراق و ئیرانێ دا (ژ شههیانا كهلێ و سهیرانا رویباری ژى بوون، (ههم له قهل و ههم له كوتر بوون)، ئهڤه بوونه ئهگهرێ چهوساندن و دهخهسكرن و دهرئێخستنا وان ژ جهـ و وارێ وان، پشتی زهفتكرنا (مصادره) مال و مولكێ وان، حهتا زڕبههركرنا وان ژ ناسنامهیێ و پهراوێزكرنا وان ژ لایێ رژێمێن سیاسییێن عیراقێ، یێن ل پهی ئێك هاتین، ب تایبهت رژێما بهعس، بۆ نموونه قهدهغهكرنا دامهزراندنا فهیلییان ل فهرمانگههێن دهولهتێ ههر ژ سالا 1963ێ حهتاكو ساڵا 2003ێ بوو!
بهلێ دهستپێكا ههوێن راگۆهاستنا كوردێن فهیلی ژ بهعسییان نهبوو، بهلكو ژ پێشهنگێن نازییا عهرهبی یا ئێكێ ب سهركێشییا (رهشید عالی گهیلانی) هاتهكرن، دهمێ ب بههانهیا ئهو ژ پاشكۆیی یا (تبعیة) ئیرانێ نه، سهرباری كو ئهو ژ خهلكێ رهسهنێ دهڤهرێ نه(6).
بۆچی من ڕۆمان هەلبژارد:
گۆتارا سیاسی چ یا دهستههلاتێ یان هێزێن بهرهنگار بیت، ب چ شێوهیهكی نابنه پیڤهرهكێ راستگۆ و باوهرپێكری بۆ ڤهكۆلینێ ل دۆر رهوشا جڤاكهكی د دهمهك دهستنیشانكری دا، چنكو گۆتارا دهستههڵاتێ گرنگییێ ددهته ههر كارهكێ ئهنجامدایی و زێدهرۆییێ د پەسەندکرنێ دا دكهت، دا وێنهیێ خۆ د چاڤێ مللهتی و دهنگدهری دا جوان و رێنگز بكهت، د بهرامبهر دا لایهنێ بهرهنگارییێ كارێن ئهرێنی یێن دهستههڵاتێ بچویك دكهت و یێن نهرێنی گهلهك مهزن دكهت، د ههولا ڕەشكرنا وێنهیێ دهستههڵاتێ بۆ ب دهستڤهئینانا متمانه و باوهرییا دهنگدهری، لهورا بۆ ڤهكۆلینێ ئهدهبیات باشترین پیڤهرێ باوهرپێكرییه بۆ دیتنا راستییا جڤاكی، چنكو نڤێسهر وهكو وهڵاتی د ناڤ جهرگێ جڤاكی دا دژیت، چنكو ئهو ژ وهڵاتییهكێ ئاسایی ههستدارتره و كۆژییا دیتنا چاڤێ وی بهرفرههـ و هویربینیتره، لهورا ئهو وێنهیهكێ رۆهنێ جڤاكی ڤهدگۆهێزیت.
د نڤێسینێن نڤێسكارێن كوردێن فهیلی دا، تراژیدییا پشكهكا ههره گرنگا نهتهوهیا كورد هاتییه تۆماركرن، ئێك ژ وان نڤێسهران (حەورا ئهلنهداوی) د ڕۆمانا (قسمت) دا. بهلێ بهری بچینه ناڤ بابهتێ ڕۆمانێ، فهره ئهوا ب سهرێ ڤی پشكا گرنگ ژ كوردان ب ناڤێ فهیلی هاتی، ناڤهكی بۆ دانین و بدهینه نیاسین، دا ئهڤ جینۆسایدە بێدهنگ ژ ههوێن ئهنفالێن ب ههوهس (صخب) بهێته جوداكرن، ئهڤ جۆرێ دژوارییێ قڕکرنە، چنكو ژ لایێ دهولهتێ ڤه هاتییه پلانكرن و بجهئینان، پتر ژ لایهنهكی و دهزگهههكێ دهولهتی تێدا پشكدار بوویه، ئهنجام ژی كوشتن، دویرئێخستن، تالانكرن، ئانكو مهرجێن قڕكرنێ (جینۆسایدێ) ل سهر بجهـ دهێن.
بابهتێ من ل دۆر دو خالێن سهرهكییه، ئهو ژی دویر ژ دهولهتێ، وهكو سیستهمێ دهستهڵاتدار و لهشكر و پۆلیس، ئانكو هێزێن رێكخستی، ئهرێ ئهگهر و پاڵدهر ل پشت وهڵاتییهكێ سڤیلێ زێدهرۆیێ د دژوارییێ دا بكهت، بێی ههست ب گۆننههـ و بێوژدانیێ بكهت چننه؟ بهلكو خۆشیێ پێ ببهت، ل لایێ دی وهڵاتییهك ڤێ زۆرداری و ستهمێ بەگەم بكهت و جاران بهڕەڤانییێ ژ چەوسینەری بكهت؟
ئانكو بابهت ل دۆر زهنییهت و ههلویست و تاكێ كورد و عهرهبه ههمبهر یهكتر، ژێدهرێ هایدانبهخشیێ دژوارییا ل جهم تاكێ عهرهب، ههمبهر بههانهیا لێبۆرینا تاكێ كورد! ئهو ژ کارتێکرنا پاشخانهیا كهلتۆری، پهروهرده، ههست ب چێترییا تاکێ عەرەب و خۆ كێمدیتنا تاکی کوردە، ژ چییه!؟ هۆکار چییە داگیرکەر خۆشیێ ژ کوشتنا مرۆڤێ کورد و تێکدانا پیرۆزیێن وی ببینیت؟
كۆچبهركرنا زۆرهملێ، كریارهكه حوكمهت یان میلیشیاتێن نیمچه لهشكری یان كۆمێن تۆندرهو ههمبهر كۆمهكا نهژادی، دینی، ئۆلزایی.. ئهنجام ددهت، ب مهبهستا ڤالاكرنا پارچه زهڤییهك دهستنیشانكرن و نیشتهجیكرنا هندهك كۆمێن دی ل جهێ ئهوان. دهقێ مادهیا (49)ێ ژ رێككهفتنا جنێڤ یا چارێ ل ساڵا 1949ێ، كۆچبهركرن و دویرئێخستنا زۆرهملێ یا كۆم یان تاكی بۆ كهسان ژ جهێ وان بۆ جههك دی قهدهغهكرییه(7).
كورد و فڕه ناسنامەیی!
– دبیت ئێك ژ بەرچاڤترین ئارێشهیێن تێر ئازار و جهێ پێكهنینێ و ئاماژە بۆ ئاستێ نهزانینا جڤاكێ كوردی، ناڤكرن و ژێیاتییه بۆ ناسنامهیێن جودا و ههڤدژ! حەورا ل سەر زارێ ئۆمێدی دبێژیت: (دهمێ دایكا من دهنارتمه كڕینا نانی ژ نانبێژییا سهرێ كولانێ ل بهغدا، ئهو ژ كارێن ههره بساناهی بوو، بهلێ ل ئیلامێ ب كوردییا خۆ یا شهرمن، من دههـ نان داخواز دكرن، نانپێژێ بهژنزراڤ و برهۆ پۆش بتڕانه ڤه دگۆت: ههوه مێهڤان ههنه!؟ دهمێ من بهرسڤ نهددا، ب كهنیڤه تمام دكر: (هوون عهرهب گهلهكێ دخۆن! ) من ههست پێ نه دكر، كو فهره بێژمێ ئهز نه عهرهبم، بهلكو ئهز ژ كاكلا كوردانم، ژ دایبابان كوردم و ئهز و تو ژ ڕەڤشتێ ئێكین، بهلێ ب زهحمهته ههمیێ پێناسه بكهین و هزرا خهلكی بگوهۆڕین، ئهوان ب ئاسانی و ئاسایی دگۆتنه مه مالا عهرهبا، ئهو ب كوردییا مه یا عهرهبكری دكهنین(8).
– (تاكو یێن دی ژ كوردان د مهندههۆش بوون چاوا و بۆچی ئهڤ پشكه ژ مللهتێ وان گۆتنێن وان ب زهحمهت و سهیرن، تاكو كوردێن رۆژئاڤا و باكۆرێ كوردستانێ فهیلی ب (دهشتهكیێن فار) دنیاسین، د ئاماژهكرنهكا ئاشكرا دا، كو ئهو بۆ فارسا ژ نهتهوهیا خۆ یا كورد نێزیكترن، ئهو بۆچوونهك بوو، فهیلییان پهسهند نه دكر و ب مكۆڕییهك ئاشكرا، ئهو دهربڕین ل سهر رهسهناتییا ناسنامهیا خۆ یا كوردی رهتدكر)(9).
ئهڤ سهرهدهرییه پتر ل باشۆرێ كوردستانێ پشتێ سهرهلدانێ و دامهزراندنا حوكمهتهكا كوردی بهرچاڤ دبیت، ئهوا بوویە پهناگههـ بۆ كوردێن پارچهیێن دیێن كوردستانێ، ئهوێن ژ زۆردارییا داگیركهری ڕەڤین یان ل دهلیڤهیهكا كاری دگهڕییان، مخابن یێ رۆژههلاتی ل ئیرانێ كورد بوو، بهلێ ل ههرێمێ بۆ ئیرانی، یێ باكۆری ل تركی كورد بوو، ل ههرێمێ بۆ ترك، یێ رۆژئاڤا ل سووریێ كورد بوو، ل ههرێما ئازاد بۆ سووری، یێ دهڤهرێن داگیركری ژ عیراقێ (كهركوك، شنگال، خانهقین…) مخابن بوونە (كوردێن بالا)!
بۆهژینا نهتهوهیی:
بۆهژینا كوردان د ناڤ مللهتێن دی دا، وهكو موسلمان گهلهك ب ساناهیتر بوویه ژ بۆهژینا كوردێن نه موسلمان، دبیت ژبهر هندێ دژایهتییا ههره مهزن بهر ب ئێزدییان یا ئاراستهكری بوو! چنكو ئاییرده و زمانێ وان یێ دینی ب كوردییه! هۆسا ئهستهم دبن ل سهر بۆهژینێ لهورا باشترین رێك ژ ناڤبرنا وانه.
حەورا ڤەدگێریت: ژ برایێن جیهانگیری (جینی) تنێ برایێ وی (فهرمان) مایه زیندی، ئهوێ شیایی دوو سالان بهری بوونا رهحیمێ بابێ مهلا غولام عهلی ئهوێ بهغدا بوویه جهێ ژ دایكبوونا وی. لێ فهرمان بهرزهبوو پشتی چهند ساڵان ئهوی ل حلله خێزانهك ژ ژنهك عهرهب و دو كچ و سێ كوڕان پێكئینابوو، و ل ساڵا 1887ێ ئاشهكێ گهنمی ل وێدهرێ ڤهكر، پاشی هێلا و ژ باژێری دهركهفت، دبێژن چوو بهسرا و ب تمامی د ناڤ عهرهبا دا بۆهژی، تاكو رهڤشتا وی ژبیركرن كو ئهو كوردن(10).
– ژ لایێ بۆهژینا نهتهوهیی ڤه، رهوشا کوردان ههر یا وێرانه: (ڕاهاتینه كو خۆشیێ ب تشتێ مه ههیی نهبهین، تاكو مه پهیڤ و پیتێن زمانێ خۆ و مافدارییا بكارئینانا وان نینه، ئهڤه ئهم د نهچارین ب زمانێ فارسی یان عهرهبی بۆ ئێكدو بنڤیسین، ههچكو ژ بلی وان چ زمان مه ناگههینن ئێك، تو دشێی ب وێ چهندێ بكهنی یان داخبار بی)!. (تعودنا علی الا نتمتع بما نمتلك، فحتی لغتنا تجدنا لانملك حروفها ولا احقیة التصرف بها، وها نحن مضطران اما للمكاتبة بالفارسیة او العربیة كأن ما من لغة تجمعنا غیرهما. ولك ان تسخر من ذلك او ان تاسف)(11).
وەسا دیارە هێزا بیردانکا کۆمەڵگەها فەیلی یا چالاک و ب خۆ شاناز؛ بەڵا سەرێ وان بوویە، ئەو بیردانکا دژە بۆهژین د ناڤ کۆمەڵگەها عەرەبی و شیعی دا و ئەستەم ل سەر ژێبرنا ژێیاتییێ و ژبیرکرنا زمانێ کوردی، ئەڤ پاراستنا وان بۆ ناسنامەیا نەتەوەیی، د پەیڤین و ناڤکرنا وان بۆ زارۆکان ب کوردی، بەڵگەیە ل سەر راددەیا گرێدانێ ب کوردبوونا وان ڤە، موکۆڕی ل سەر پاراستنا ناسنامەیا خۆ یا نەتەوەیی. ئەڤە هەمی د ڕۆمانا قسمەت دا ب رۆهنی یا دیارە.
ڕاگۆهاستن وەک پێنگاڤەکا قڕکرنێ:
– «یا ژ ههمیان پتر مایه ل بیرا من، مرنا پیرمێرهكی د دهستێن كوڕەكێ خۆ دا بوو، ئهوێ ل ههمان جهێ لێ مری ب دهستان ڤهشارتی، ما ل بیرا من دبیت، چنكو یێ ئێكێ بوو، یان قیژییا كوڕێ وی، كو فێركرمه ههست ب دلسۆژیێ، دیسان ل بیرا منه ئهو كچا جلكێن وی ب پنییان سۆر بووین، ئهو شهرمكری برێڤه دچوو، پاتهك د گهل دا نهبوو خوینبهربوونا ناڤ لنگێن خۆ، وێ خرابییا مێیاتییا ئاشكرا پێ ڤهشێریت…»(12).
پشتی ههودانا وی تایا سنورداشکرنا (تسفیر) بهرهللا داهاتی، كوڕێن مللهتێ مه یێن ل دهستپێكا ههشتێیان سنورداشکری؛ دێ زانن، كو بهختهوهرتر بوون ژ ئهوێن دێ د دویڤرا دهێن، دێ ئیرهیێ ب مهبهن كو تراژیدییا مه سڤكتر بوو، چنكو ئهم خێزان ههمی هاتینه سنورداشکرن، بیێ حوكمهتا عیراقێ زهلام و زارۆكێن نێر دهستهسهر بكهت، دا پاش د زیندان و كوڕێن ب كۆم دا وندا بكهت، د وی ماوهی دا پارچهیێن هزاران خێزانێن ماین ژ ژن، زاڕۆك و پیران هاتنه سنورداشکرن، ئهوێن د رێكێ دا گهلهك ژێ مرین، بێی گۆننهههكێ بكهن، ژ بلی گۆننهها ههلكهفتهكا نهفرهتییا بایۆلۆجی، كو د ئهنجام دا وهكو كوردێن فهیلی بووینه(13).
– «جاران ئهڤه دهلیڤه بوو، دا ههر كهسێ ههڤدژی دهستههڵاتێ بدهنه بهر ههوا دهرئێخستنێ: د بهر زهلامهكی ڕا بوریم.. یێ بزاڤ ێدكهت ئهفسهرهكی رازی بكهت: (دخیل قندرتك سیدی، أحلفك بمنو آنی مو منهم والله العظیم مو منهم آنی مو ایرانی، عربی ابن عربی)»(14).
– ب جلكێن ل بهر مه ئهم برین و گههاندینه بارهگایهكێ حزبی ل جههكێ نهنیاس ل دهرڤهی بهغدا، پاڵداینه د هۆلهكا وهرزشی ڤه، دا ب وێ ههڕهبۆشییا مهزن ژ خێزان و مرۆڤێن كۆمڤهكری نشكڤین، ههمی وهكو مه ل بهر كۆچبهركرنێ بوون، زاڕۆ دگرین و ژن د بههتی و حێبهتیبوون و ل دێمێ زهلامان بێئۆمێدی یا دیار بوو، یا دیار بوو ههر كهسێ ئینایه ڤی جهی، ب جلكێ وێ گاڤێ ل بهر ئینایه، بێی دهلیڤهیا خۆ بهرههڤكرنێ بدهنێ، هندهك خێزان ههمی ئهندامێن وێ ب جلكێن نڤستنێ بوون، ئهو ب شهڤ ئینابوون یان ژ خهو هشیارکربوون(15).
ل کۆچبەرکرنێ بهرزهبوونا دهروونی یه:
نڤیسهرا ڕۆمانێ چهند یا ههستداره و ب هویری بهرزهبوونا گیانی و بێهودییا مرۆڤێ كورد د ناڤبهرا دهستههڵاتێن داگیركر دا دناڵیت وێنه دكهت، ئهوژی دیتنا ئۆمێدی.. بۆ گوڕەكێ كهڤن ل سهر كێلیێ نكراندی: (والعصر ان الانسان) ئهڤ نیڤ ئایهته كرییه بههانه و دهرگهههك دا ئازارێن دهروونییێن مرۆڤێ كورد دهرببڕیت: (ئهو هۆسابوو، نیڤ ئایهت بێی تمامكرن، دبیت تنێ شاشییهك بیت بۆ ئهوێن ب عهرهبی نه پهیڤین، دبیت ئهوان نهزانی بیت، كو نیڤ ئایهت ل سهر گوڕێ مرییێ خۆ دانینه، بهلێ ژ نشكانڤه ڕاڤهكرنهكا دی ل هزرا من دا، من ههستپێكر نیڤ ئایهتا مای گهلهك وهكو منه، ئهز بۆ ڤهدیتنا نهێنییا وێ (لفی خسر) هاتیمه ڤی جهی. ئهو ئهزم، ئهزم ئهو نیڤا دوڕایی، نیڤا هاڤێتی، نیڤ خهون و نیڤ ڕاستی، نیڤ زهلامێ هێشتا نهچوویه د ساڵێن زهلامینییێ دا، نیڤ عیراقییێ كهس ب عیراقی نههژمێریت، نیڤ مرۆڤ یان ئهوا ژێ مای د دوڕاندنێ د)(16). تاکو ئاڤڕییەکا بلەز بۆ دیمەنێ دو پەیڤێن ژ ئایەتێ دکێم ل سەر کێلییەک نەنیاس، دکەتە بەهانە دا دەربڕینی ژ بەرزەبوونا ناسنامەیا خۆ بکەت.
تا ئهڤینی جینۆسایدێ داناپۆشیت:
تاكو د گرتهیا ئهڤینی و گۆنی دا، ناسنامهیا كوردی شینوارێ خۆ كویر دكۆلیت: (دلبهرا من یا جوان ب پرچا خۆ یا وهكو لێدی دایانایێ، كو جارا ئێكێ باڵا من كێشایی، ب ههلكهفت د بهر دوكانا شورجه ڕا، كو پشتی كولیجێ لێ كار دكهم بۆری، پشتی كێمتر ژ ههیڤهكێ من دیت، ب باوهری من پێشبینی كر ئهو ژبهر من دهێت، چنكو دوكانا فرۆشتنا بكۆم ژ بلی بۆ ڤینبازییا (مغازلة) فرۆشیارهك لاوو وهك من، زهری نێزیك نابن، ئهو یا ڕاپێچ لێكدایی بوو، كو ل گهل كولانێن شورجه یێن پڕی مرۆڤ و عهرهبانه و ههمی بێهنێن دژوارێن بهاراتێن رۆژههلاتی ناكۆنجن، ب جوانییا بالكێش دهات، ههچكو ئهوێ سهرهدانهكا خۆ نیشاندانێ ههیی، ب كراس و پێلاڤێن گرانبها و بههنهكری (مستورد) ژ بهر كولانێن نهقێركری و جۆكێن گهنی دلێ من دما پێڤه، وێ رۆژێ بۆ جارا دویێ هات و من ب پرچهك درێژ، كو تا نیڤا كماخا دپهچنی نیگاركر، هۆسا جارجار دهات، من ب رهنگهك دی ژنێن دویر نیگار دكرن، تاكو ل داوییێ من خۆ دیت، وێ نیگار دكهم، پشتی ههشت ههیڤان ئێكهم دهلیڤه من ژ دهست خۆ نه كر، بێی پێشهكی من گۆتێ: پرچهك جوانه.. بهلێ ههكه یێ درێژبا؛ دا جوانتربیت. ب ئاڤڕییهكا پرسیاركهر لێ بهێز ل من نێری و پاشی گۆت: (جهنابێ ته ههڤڕویشیێ دكهت یان شیرهتا بهلاڤ دكهت)؟.
– ههردویان. من بهرسڤ دا.
ب شویماتیێن خۆ، شیام دلێ وێ نهرم بكهم، تاكو كهنی و د دهمهكێ كورت دا بوویه ههڤالا من، د پهیڤینێ دا من زانێ نهپاكیزهیه، ئهو بیژنهكا گهنجه یا فرۆكهڤانهكێ جهنگی پێش ساڵهكێ د شهڕری دا ژیانا خۆ ژ دهستدایه.. ئاهـ فرۆكهڤانێ جهنگی! ئانكو كاكلا پارتا بهعسا دهستههلاتدار، كاكلا تاوان و شهڕخوازیێ بۆ من، ئهوان خێزانا من كۆچبهركرییه و خهلكێ من تهنگهزاركرییه و مللهتێ من ژ ناڤبرییه، من ههست ب بێهنتهنگییێ كر و لهشێ خۆ ژ لهشێ وێ یێ نهرم ل ژێر چارچهڤێ دویركر و ژێ پرسیم: كێ تو بۆ من ئینایی؟
– ئهز تكریتی مه، ئانكو ل دهڤ مه زاڕۆكی ل شوینا سپی ب زهیتونی دهێته قومات دكرن!
– سهرچاڤا ههڤالا من یا تكریتی، تو دزانی ئهز كوردم، مانه؟
– ناڤێ ته سالاره ما دێ دهركهڤی چ؟ ههلبهت كاكهیێ كورد.
ب پاوس من پیت ب شێوهیێ هێدی گۆتن: تو دزانی كوردێ فهیلی مه؟
– ئینا ب كهنی و نشكڤێن بری یێن خۆ بلندكرن و تاوانباركرن ڤه: ئانكو ئیرانی و مهجوسی! دوژمنێ مه یێ سهرسهخت، تو ب خودێ بێژە من، چییه هێژ ل ڤێرهیی، چییه تو دهرنهئێخستی!؟
(من بهرسڤدا و من خۆ لڤاند دا سهرێ خۆ ل سهر سینگێ وێ یێ رویس دانم: ما چ دزانم بهخته. یان دبیت دایبابێن من گهلهك سامان نهبوو دا هوین زهفت بكهن. ئهو جارا ئێكێبوو ئهز ل گهل ژنهكێ د قهحبهی دا نهشارهزا، ژنهك وهردگریت هندی ددهت)، (بیرۆكهیا ههڤژینیێ ل گهل سندسا تكریتی هاته سهر هزرا من، لێ نه ژ بهر نڤستنا من چهند جاران ل گهل ژێ دویرئێخستم، بهلكو خێزانا وی)(17).
– ڤیانێ ژ شویكرنێ خۆ دویرئێخست، ژ بهر رهتكرنا دایكا من بۆ گهنجهكێ ل گهل وێ ل كولیجێ و خواستی، ب بههانهیا كو عهرهبه(18).
– دیسان ناڤێن كهسی: پترییا ناڤێن كهسێن ڕۆمانێ ژ مالباتا جهانگیری (مهلا غلام علی رحیم جهانگیر منصور..) ب كوردینه، وهكو: قسمت، فرصت، ژنمام شازی، خالهت نازاره، پهری، سالار، ئۆمێد، پڕگه…، تاكو پشیله ناڤێن وان (نهرمینا، شهرمینا) نه، ژبلی مهجیدی ئهوێ حهلیانا وی ژ ناڤێن كوڕێن وی (سرمد، لؤی، مؤید، لیث، اكرم) دیار دبیت.
تهنگهزاری وێنەیێ زیندییێن جینۆسایدکری:
لؤی (ئۆمێد)ی ههولدا د هزرا خۆ دا جۆرێن بهلایێن ب سهرێ مالباتا وی هاتین ژ تهنگهزاری و ژێك دویركهفتنێ ل بیر بینیت، دهستپێكێ خالهتا وی ئهوا ل گهل زاڕۆكێن خۆ ل تورینتو ئاكنجیبوویی، خالێ وی مهسهددهق و برایێ وی سهرمهد ئهوێن روسیا بهرزهكرین، خالێ وی (موفق) بێ مفا بزاڤی دكهت ههبوونهكا فهرمی ل ئیرانێ بدهستخۆ بێخیت، ئهوێ ب نهچاری ل گهل خێزانا خۆ وهكو پهنابهر ل سویدی ئاكنجیبوویی، پاشی تمامییا مرۆڤێن وی یێن ل ناڤبهرا دو دهولهتان ههر ئێك دهاڤێژیته بهر یێ دی …، لؤی ئهوێ گههشتییه سوێدێ كو چ بنیات و مرۆڤ لێ نینن، دێ ژییێ خۆ تمامكهت بێی بهرسڤهك دهستنیشانكری ل سهر پرسیارا ههڕە ب زهحمهت یا د گهل دا ژیایی وهربگریت، وهڵات چ د مه دا دئافرینن؟ لؤی دێ پڕسیارا ژ خۆ كهتن، پڕسیارێن وهكو: چییه وهڵاتهكێ ئازادی و روومهتێ د پهرداخهكێ قههوێ یێ ژ كارتونی چێكری، پێشكێش نهكهت؛ دا زوی بۆ نێزكترین گویفك بهێته هاڤێتن؟ چییه نڤشپهرێسییا ژ نازكه فلینێ پش چێكری(19).
ڤەرێژا ڤەکۆلینێ:
ئهڤه بهرسڤهكه بۆ وان شۆفینییان، ڤێچا گۆتنا مه بۆ كوردێن لۆڕ، وهكو گۆتنا مه یه بۆ كوردێن سۆرانی، بههدینانی، زازا… و دهربارهی كوردێن فهیلی ل عیراقێ، ژێدهرێن مێژوویی ئاماژە دكهن، كو سهدان هزار كوردێن فهیلی ل باژێرێن بهدره، خانهقین، گۆلاله، بههرز، زرباتییه، عهلی لغهربی، قلعه سالح، الرفاعی… ههبووبنه.
– عهبدلستار نور عهلی: (دهمێ ئاگاهداری ژیانێ بوویم، من زانی ژ مللهتهكی مه دبێژنێ كوردێن فهیلی، ئهم ل (عگد الاكراد – تاخێ كوردان) دژین، ئهو گهرهك ل نێزیك ئارامگههێ شێخ عهبدلقادرێ گهیلانی یه ل بهغدا، ب گهرهكا كوردان هاته نیاسین، چنكو پتری ژ كوردێن فهیلی بوون، ل تهنشت وان ژمارهكا خێزانێن عهرهبێن سننی ژ جهنابی و شێخهلی یان لێ دژین، ژ كوڕێن وان ههبوون یێن شیرێ دایكێن مه ڤهخواری و ژ كوڕێن مه – ژ وانا ئهز – ژ شیرێ دایكێن وان مه ڤهخواری، دا ببینه برایێن شیری و د مرۆڤینی و رهوشتی دا.
– دكتۆر كهمال قیتولی د نامهیا خۆ دا ل دۆر كارهساتا كوردێن فهیلی، ئهوا پێشكێشی دادوهرییا عیراقی كری، ب مهبهستا پێشكێشكرنا سهدامی و تاقمێ وی بۆ دادگههێ دبێژیت: ماوهیێ ڕەش د دیرۆكا كوردێن فهیلی دا، ژ واژووكرنا رێككهفتنا ئادارێ 1970 تا 1988ێ یه، ئهوژی رژێما بهعس هۆڤترین جۆرێن چهوساندنێ دژی مللهتهكێ ئاشتیخواز كرن، ئهوێ ئهو راگۆهاستن و ب سهدان هزار مرۆڤ بهرزهكرن، گۆننهها وان تنێ ئهو كوردن و شیعهنه و شادهمارا ژیانا ئابۆری ل عیراقێ د دهست دا بوو(20)، ژ ڤان ههر سێ خالان ترسا دهستههڵاتێ و چاڤپێنهرابوونا عهرهبان، هۆكارێ كومكۆژییا فهیلییان بوو! ئهگهر دهستههڵات، وهكو سیاسهت یا بێداد بیت، ئهڤه هش و چاڤپێنهرابوونا جڤاكی: (د بهر ژنهك د پێنچییان ڕا بوریم، دگۆته ئێكا دی: (ب خودێ ئهو ههڤسۆییێن تێشت ل گهل مه خواری، ئێڤاری ههكو ئاسایش (ئهمن) هاتییه مه، ههر ئهو ههڤسۆی هاتن ب كهیفخۆشی چهپلهلێدان و ل دویڤ مه گازی دكرن (عهجهم، خومهینی،….) و ل پێش چاڤێن مه چوونه د خانی ڤه و تاڵان كر، تشتهك وهك خۆ نههێلا، خودێ دزانیت چ لێهاتییه). (مررت بامرأة خمسینیة تناجی اخری: (الله وكیلچ الصبح جیراننا تریقوا ویانا والعصر من اجوا علینا الامن الجیران نفسهم یصفقون فرحانین و یصیحون ورانا ((عجم، خمینیین، طلعوا الـمقطمین)) و فاتوا قدام عیوننا للبیت و فرهدوه ماخلوا علی حاله حال، الله الیعلم هسه شصار بیه)(21). ئهڤه بۆ رهوشا جڤاكی ژ تاڵانكرن و كهیسدیتنێ (تشفی). ل رۆژێن دویڤ دا پۆلیسان ههوێن دژوار برنه سهر خهلكی، ئێك ژ وان ههوان ئارمانجا وێ كۆچبهركرنا وی خهلكی بو یێن گۆمان ل سهر ئهمهكدارییا وان ههی، بههانه ژی یا بهرههڤبوو، ئهوژی بنیاتێ مه ئیرانییه، سهرباری كو ئهم ل باژێرێ كوت بووینه و چ جار نهچووینه چ باژێرێن دی ل دهرڤهی سنوری، هێزێن پۆلیسان و ئاساییشا نهێنی ب ههوێن دژوار ل سهر مرۆڤێن مه و خهلكێ تاخێن سهید حسێن و عگهد لئهكراد رابوون، گهلهك ژ مه كۆمڤهكرن، ل بنگههێن پۆلیسان ئهم گرتین پاشی كرینه د ترۆمبێلێن لهشكری دا و هاڤێتینه سهر سنوری، پشتی ئهم شهلاندین و ههمی پاره و بهڵگهیێن عیراقیبوونا مه دسهلـمینن ژ مه ستاندین، تاكو باوهرنامهیێن مه یێن خواندنگههێ ژ مه ستاندن، دا مه ژ تۆماركرنێ ل خواندنگههێن ئیرانی ل پۆلێن مافێ مهیه تێدا بخوینین زڕبههر بكهن. ئهڤه ل دهرئێخستنێ بۆ ئیرانێ، لێ ههلویستێ وی ل ئیرانێ:
وێنهیهك ژ ب سهرداگرتنا ئهمن و پۆلیسان بۆ مال و گهرهكێن كوردنشین: ب شهڤ چوونه د خانی ڤه… ب راستی نهچوونهتێ ڤه، بهلكو زهلامێن وهكو دڕندهیان دهمانچه د سیاركری هێرشكرنێ و ب سهرداگرتن، خانیێ كهڤن دورپێچكر و كۆلانا تهنگ یا دچیته عهگد لئهكراد داگیركر، دهمێ ژبلی وی و پیرهدایكا وی كهس ل مال نهبوو، ئهو و دایكا وی دهرئێخستن بیێ دهلیڤهیێ بدهنێ هندهك تشتێن خۆ یێن گرنگ ببهن، گۆتنێ ڤیابیت ل گهل مه بهێن. ل ترۆمبێلهكا بیكهب سواركرن و بلهز د ناڤ تهنگه كۆلانێن تاخی را دهربازكرن، ل گهل هندهك وهڵاتییان ل رێڤهبهرییا ئاساییشێ (دتئیرا ئهمنێ) ڕاگرتن، پشتی دو رۆژان ب ترۆمبێلێن لهشكری ژ جۆرێ زیلێن روسی برنه سهر سنوری، ل نێزیك رویبارهكێ بچویك پهیاكرن و گۆتنێ ڤیابیت ژ رویباری دهربازبن و بهر ب ئیرانێ بچن. ل رێڤهبهرییا ئاساییشێ توشی پشكنینا هویر بوون، ههمی كاغهزێن د گهل دا ژێ ستاندن و مانه بێی ناسنامه، ل سهر سنوری وهكو خرنیڤكا بژاڵه بوون، كۆمهكا عیراقیێن حوكمهت رهت دكهت دانپێدانێ پێ بكهت ب بههانهیا بنیاتێ وان یێ ئیرانی، دڤێت بهنێرنه دهولهتهكا دی دا ببنه وهڵاتیێن وێ، ژن و زاڕۆ و پیر ب پێیان ژ سنوری دهربازبوون، د گرتیگههێن ئاساییشێ ڤه گهنج دهستهسهركرن و رێك نهدای ل گهل خێزانێن خۆ یێن بۆ ئیرانی دویرئێخستی بن، ب هزاران گهنج بوونه قوربانیێن گرتن و مرنێ بێی چارهنڤێسێ وان بهێته زانین(22).
دیسان ئهڤه ڤهگێڕان و دانپێدانێن ژنهك ئێزدییه د وێ قیامهتا ب سهرداگرتنا (غزو) شنگالێ و د وێ دۆژهها سهبیكرنێ ڕا دهربازبوویه، بابهت گرێدای دانپێدانێن عهرهبێن داگیركهرێن دهشتا شنگالێنه، ئهوێن ژ پاشخانهك بهدهوی و كهلتۆرێ سێگۆشهیا پیرۆز (فتح، غنیمه، سبی) پێكهاتی، هۆسا چاڤهڕێی دهلیڤهكێ بوون دا قارهمانی و دیرۆكا شكۆدار دوباره بكهن. ئانكو داعشێن شنگالێ خۆمالیبوونه و رێنیشاندهرێن داعشێن بیانی بوونه، (جهلیلا) دبێژیت: «تیرۆرستێن داعش یێن خهلكێ دهڤهرێ، دگۆتن: (بهری نها ئهم ل رۆژهكا هۆسا دگهڕیاین، لێ مهنهشیا تشتهكی بكهین).
ئهگهر ئهڤه كهلتۆرێ عهرهبا بیت ل دهشتێ ما ئهوێن فهیلی تاڵانكرین نه بهغدایێن باژێریبوون، بهری فهیلییان (فهرهود) ل جوهییان ڕاكری؟
– ل سهر ڤهگهڕیانێ ئهزێ موكۆڕم، ناهێلم وهڵاتێ من ژ من بستینن، دبیت بشێن كاغهزێن كهسی ژ ناسنامه و ڕهگهزنامه و یێن دی ژ من بستینن، بهلێ ئهز دهست ژ وهڵاتێ خۆ بهرنادهم، دێ ڤهگهڕم و ژبۆ ب دهستڤهئینانا وهڵات و دهزگرا خۆ قازهیێ دێ شهڕی كهم(23).
– بابێ من ئهوژى گهلهك ب ساناهی هاتییه گۆهارتن، ئێدی مه نه بهیست پهیڤهكێ ب زمانێ عهرهبی بێژیت، تاكو ئهو پهیڤێن ههڤپشك وهسا دیار دكر، ههچكو ژ زمانێ خۆ ئانینه، ڤێچا ههكو نهچار دبوو یێن فارسی دگۆتن، چنكو ئهو نێزیكترن بۆ زمانێ وی ژ زمانێ عهرهبی، ئهو زمان یێ كوڕێن وی ئهو هاڤێتی پشتی ژیانا وی ژێ دزی، بابێ وهسا دهربڕین ژ ههستێن خۆ نه دكر، لێ شانازبوونا وی یا ژ نشكان ڤه ب نهتهوهبوونێ تا راددهیا نڤشپهرێسییێ، ژ هێرشكرنا وی بۆ سهر ههمی دونیایێ دیار دبوو(24).
ژێدەرێن مفا ژێ هاتییه دیتن:
1) عبدالحسین شعبان، العنف فی الهویه، موقع – الحوار المتمدن، الادب والفن، 27/7/2022.
2) بيتنا أي شميدت و أنغو دبليو شرودر، أنثروبولوجيا العنف والصراع. ترجمة: د. هناء خليف غني، دار الرافدين – بيروت. https://www.almayadeen.net/
3) كریستینا كویڤنن، الكورد امه الابادات الجماعیه، ترجمە: حسین محمود، مركز القاهره للداراسات الكوردیه، 2017.
4) جون دوكەر، اصول العنف – الدین، التاریخ، و الاباده – ترجمه: علی مزهر، بیروت لبنان، 2018.
5) حسن الخاقاني، العنف الثقافي، بيروت لبنان، 2019.
6) ابراهیم الحیدری، سوسیولوجیا العنف و الارهاب، دار الساقی، بیروت، لبنان، 2015.
7) حسین قائیدی، عهشراوی و 72 حوری، 2019.
8) ممتاز حسین سلیمان خلو، ضحایا العملیات الارهابیه والاحداث الـمأساویه لابناء بعشیقه و بحزانی، 2020.
9) محمد سعید الطریحی، الشیعه الاكراد – الكورد الفیلیه، دار نینوی للدراسات والنشر والتوزیع، سوریه – دمشق،
10) حوراء النداوي، رواية قسمت، منشورات الجمل، ط1، 2018، بيروت – لبنان.
11) د. نزرا السامرائی، مركز الروابط للبحوث الاستراتیجیه، 10 سبتمبر 2014.
12) فخریه صالح، الكورد الفیلیون جرح دام كما الانفال، الحوار المتمدن – العدد:1876 – 5/4/2007.
13) مؤید عبدالستار، قصة(تسفیر)، منشورات المركز الثقافی العراقی فی السوید، التابع لوزراه الثقافه العراقیه، 2014، مكتبه ملهم.
14) محمد حمدان بن جرش، الادب في ذاكرة الشعوب، 5 مايو 2014، ملحق الخليج العربي.
15) فهیلهسوفێ ئهلمانی ئهریك فایل (١٩٠٤- ١٩٧٢)، ویکیپیدیا (الموسوعە الحرە).
16) لقاء موسی الساعدی (قراءه فی كتاب اللاعنف فی التربیه للفیلسوف الفرنسی جان- ماری مولر – محاوله لاكتشاف المفاهیم والاسس) الحوار المتمدن-العدد: 5784 – 2018 / 2 / 11 – 15:58
17) رافائیل لیكمهن: مافپەروەرێ هولەندیێ بنتای جوهی – https://encyclopedia.ushmm.org/
پهڕاوێز:
1) محمد حمدان بن جرش، الادب في ذاكرة الشعوب، 5 مايو 2014، ملحق الخليج العربي.
2) رافائیل لیكمهن: مافپەروەرێ هولەندیێ بنیات جوهی – https://encyclopedia.ushmm.org/
3) كریستینا كویڤنن، الكورد امة الابادات الجماعیة، و. حسین محمود، مركز القاهرة للداراسات الكوردیة، 2017، ص33- 34.
4) جون دوكەر، اصول العنف – الدین، التاریخ، والابادة – ترجمة: علی مزهر، بیروت- لبنان، 2018، ص39.
5) حسن الخاقاني، العنف الثقافي، جامعة الكوفة، دار الرافدين للطباعة والنشر والتوزيع، 2019، ص25.
6) محمد سعید الطریحی، الشیعة الاكراد – الكورد الفیلیة، دار نینوی للدراسات والنشر والتوزیع، سوریة – دمشق، ص579.
7) د. نزرا السامرائی، مركز الروابط للبحوث الاستراتیجیة، 10 سبتمبر 2014.
8) حوراء النداوي، قسمت، هەمان ژێدەر، ص170.
9) حوراء النداوي، هەمان ژێدەر، ص 31.
10) حوراء النداوي، هەمان ژێدەر، ص29.
11) حوراء النداوي، هەمان ژێدەر، ص- 179.
12) حوراء النداوي، ژێدەرێ پێشیێ، ص155.
13) حوراء النداوي، هەمان ژێدەر، ص156.
14) حوراء النداوي، هەمان ژێدەر، ص153.
15) حوراء النداوي، هەمان ژێدەر، ص151.
16) حوراء النداوي، قسمت..ص177-178.
17) حوراء النداوي، هەمان ژێدەر، ص193 – 194.
18) حوراء النداوي، هەمان ژێدەر، ص218.
19) حوراء النداوي، هەمان ژێدەر، ص280-281.
20) الكورد الفیلیون جرح دام كما الانفال، فخریة صالح، الحوار المتمدن – العدد:1876 – 5/4/2007.
21) حوراء النداوي، هەمان ژێدەر، 2018، ص153.
22) مؤید عبدالستار، قصة (تسفیر)، منشورات المركز الثقافی العراقی فی السوید، التابع لوزارة الثقافة العراقیة، 2014، مكتبة ملهم ، ص13.
23) مؤید عبدالستار، قصة (تسفیر)، ژێدهرێ بهرێ، ل8.
24) قسمت، ص162.
