گوهۆڕینێن سەقایێ و مەترسییێن نوو ل سەر مرۆڤاتییێ

جەم کلیچ

وەرگێران ژ تورکی: هۆشەنگ تاجر

جیهانا مە ب رەنگەکێ بلەز یا گەرم دبیت، سالا ٢٠٢٣ د دیرۆکێ دا سالاکا هەری گەرم بوو، هەروەسا ل گۆر تشتێن ناسایێ دیار کری ئەڤسالە ژی هەتا نها د دیرۆکێ دا سالەکا هەری گەرم بوویە، ئانکۆ ب کورتی دیارە دێ سال ب سالێ جیهانا مە پتر گەرم بیت، بێگومان ئەو یەک دێ کاریگەرییا خۆ یا گەلەک خراب ل سەر جیهانێ، ژیانا مە و ب گشتی گیانەوەران و ئەردی هەبیت، ب تایبەتی ژی ژیانا وان کەسان د مەترسییێ دایەم کو رۆژانە ل دەرڤە کار دکەن، ل بەر هەتاڤێ نە، ژ نەچارییێ ل دەرڤەیی ئاڤاهیان ئانکۆ ل بەر هەتاڤێ کار دکەن، گەرما کاریگەرییا خۆ یا خراب ل سەر وان کەسان هەیە، لێ ئەڤ کەسە ژی نەچارن بەردەوامییێ بدەنە کارێن خۆ، چونکی چو بژاردەکا دی ل هەمبەر وان کەسان نینە.

ل گەلەک وەلاتێن جیهانێ سالانە ژ بەر گەرمایێ ب هزاران کەس جانێ خۆ ژ ددەست ددەن، پڕانییا وان کەسان ژی ئەون یێن نەچارن ل بەر هەتاڤێ کار بکەن، ئانکۆ مەترسییا گەرمایێ ل سەر ژیانا مرۆڤان دێ سال ب سالێ زێدەتر لێ هێت، گەرمایا زێدە و کاریگەرییا پەترۆلێ و دۆکەلا ترۆمبێلان و کارگەهێن کاری مەترسیێن گەلەک مەزن ل سەر ژیانا مرۆڤان دروست دکەن، سالانە ب هزاران مرۆڤ ل جیهانێ تووشی نەخۆشیێن کوژەک دبن، هەروەسا کاریگەرییا خراب یا گوهۆڕینێن سەقایێ ب تایبەتی ژی گەرمایێ ل سەر بارێ دەروونی یێن مرۆڤان ژی نوکە ئێکە ژ ئاریشێن هەری سەرەکی ل جیهانێ و مخابن ل گەلەک وەلاتان وەکو پێدڤی گرنگی ب ڤان ئاریشان و چاوانییا چارەسەرکرنا وان ژی ناهێتە دان.

رێکخستنا نێڤدەولەتی یا کار ILO د دویماهیک راپۆرتا خۆ دا بەحسێ مەترسییێن گەلەک مەزن ل سەر ژیانا مرۆڤان دکەت، گوهۆڕینێن کەشوهەوایێ ب تایبەتی ژی بلندبوونا پلەیێن گەرمیێ بووینە مەترسییەکا گەلەک مەزن ل سەر ژیانا مرۆڤان، لێ وەکو پێدڤی وەلاتێن جیهانێ هەست ب ڤێ مەترسییێ نەکرینە و مخابن هەتا نها بۆ پاراستنا کەسێن، کو تووشی نەخۆشییان بووینە ژی یا پێدڤی نەهاتیە کرن. ئانکۆ دڤێت دەولەت و ئالیێن پەیوەندیدار ئێدی هزرا ڤێ یەکێ بکەن، بۆ پاراستنا فەرمانبەران و  تایبەتی ژی کرێکاران ل هەمبەر نەخۆشیێن، کو ژ ئەنجاما گوهۆڕینێن سەقایێ ب تایبەتی ژی بلندبوونا پلەیێن گەرمایێ دروست دبن دەست ب پێرابوونێن پێدڤی بکەن، ئانکۆ جیهانا مە بەر ب گوهۆڕینێن مەزن ڤە دچیت و ئەو یەک کاریگەرییا خۆ یا خراب ل ژیانا مرۆڤان دکەت، ئەرکێ دەولەتێ، سازیێن گرێدای ب ساخلەمیا مرۆڤی کار دکەن ژی زێدەتر بوویە.

ل گۆر هەمان راپۆرتێ سالانە پتر ژ ٢٦ ملیۆن مرۆڤان ژ بەر کاریگەرییا گەرمایێ تووشی نەخۆشیێن مەترسیدار دبن و بلندبوونا پلەیێن گەرمایێ سالا ٢٠٢٣ کاریگەریا خۆ یا خراب ل ژیانا پتر ژ ٢ ملیار مرۆڤان کریە و هەروەسا ب هزاران کەس ژی ژ بەر بلندبوونا پلەیێن گەرمایێ جانێ خۆ ژ دەست داینە، ئەو یەک ژی نیشا ددەت ئێدی بلندبوونا پلەیێن گەرمایێ پتر ژ گەلەک نەخۆشیان مەترسی بۆ مرۆڤاتییێ دروست کریە و دڤێت د ئاستێ نێڤدەولەتی دا وەلاتێن جیهانێ هاریکاریا هەڤدو بکەن، چونکی مەترسی ل سەر ژیانا هەموو مرۆڤان ل هەموو وەلاتێن جیهانێ هەیە.

راپۆرتا رێکخستنا کار یا جیهانی بەحسێ هندەک وەلاتێن جیهانێ کریە یێن، کو بلندبوونا پلەیێن گەرمایێ ل وان وەلاتان مەترسی ل سەر ژیانا مرۆڤان دروست کریە، د راپۆرتێ دا بەحسێ وەلاتێن ئەفریقیا، ئاسیا و وەلاتێن رۆژهەلاتا هاتیە کرن، کو ٩٢٪ ژ کەسێن کار دکەن کەفتینە ژێر کاریگەرییا خراب یا بلندبوونا پلەیێن گەرمایێ، نێزیکی نیڤا وان کەسان ژی تووشی نەخۆشییان بووینە و رێژەیا مرنا ژ بەر بلندبوونا پلەیێن گەرمییێ و گوهۆڕینێن دی یێن سەقایێ ژی ل وان وەلاتان گەلەک زێدە بوویە.

د پشکەکا دی یا راپۆرتێ دا بەحسێ وەلاتێن ئەورۆپا و ئاسیا ناڤین ژی هاتییە کرن، د ناڤبەرا سالا ٢٠٠٠ هەتا ٢٠٢٠ دا پلەیێن گەرمایێ ل وەلاتێن ئەورۆپا و ئاسایا ناڤین ب رێژەیا ١٧٪ بلند بوویە، ئانکۆ بلندبوونا گەرمایێ ل ئەورۆپا و ئاسیا ناڤین ل گۆر دەڤەرێن دی یێن جیهانێ دو قات زێدە یە، ئەو یەک ژی کاریگەرییا خوە ل سەر گەلەک بیاڤێن ژیانا مرۆڤان یا کری، خەلکێ وان وەلاتان نەچارن خۆ بۆ سالێن گەلەک گەرم بەرهەڤ بکەن، چونکی ڤەکۆلینێن ناسایێ و سازیێن دی نیشا ددەن، کو ئێک ژ دەڤەرێن جیهانێ یێن دێ د چەند سالێن داهاتی دا پتر گەرم بیت، ئەورۆپا یە.

هەرچەندە د چەند سالێن بۆری دا ل ئەمریکا هندەک پێنگاڤ بۆ پاراستنا ژیانا کرێکارێن، کو ل بەر گەرمایێ کار دکەن هاتینە ئاڤێن، لێ ئەو یەک تنێ ٢٠٪ بوویە و وەکو پێدڤی کار بۆ رێگریکرن ژ بلندبوونا پلەیێن گەرمایێ نەهاتییە کرن، هەرچەندە د چەندین کۆمبوون و کۆنفرانسێن جیهانی دا بەحسێ ئەگەرێن گەرمبوونا ئەردی و مەترسیێن وێ ل سەر مرۆڤاتییێ هاتینە کرن، لێ وەکو پێرابوون و چارەسەری هێشتا ژی جیهان ب گشتی د خالا دەستپێکێ دایە و ئەو یەک ژی نیشا ددەت سالێن دژوار ل پێشبەری مرۆڤاتییێ نە.

ڤەکۆلینێن ڤێ دووماهییێ و هەروەسا ب پشتبەستن ب راپۆرتا رێکخستنا جیهانی یا کار بۆ مە دیار دبیت، کو سالانە ٢٦ ملیۆن کەس ژ بەر بلندبوونا پلەیێن گەرمایێ تووشی نەخۆشیان بووینە، ئەڤ رێژەیە سال ب سالێن زێدەتر دبیت، ئانکۆ دویماهی ئامار یا سالا ٢٠٢٣ یە کو دبێژیت پتر ژ ٢٦ ملیۆن کەس تووشی نەخۆشیان بووینە، ب تایبەتی ژی ل وەلاتێن ئەفریقیا رێژەیا تووشبونا ب نەخۆشییێن ژ بەر بلندبوونا پلەیێن گەرمییێ مرۆڤ تووشی دبیت ل گۆر دەڤەرێن دی یێن جیهانێ ٣.٥٪ زێدەترە، دبیت ل ئەورۆپا د چەند سالێن دی دا رێژەیا تووشبوونا ب نەخۆشیێن ژ بەر بلندبوونا پلەیێن گەرمیێ و نەسەقامگیرییا سەقایێ گەلەک زێدەتر ژی ببیت.

ژ بۆ رێگریکرن ژ نەخۆشیێن ژ ئەنجاما بلندبوونا پلەیێن گەرمییێ و هەروەسا بۆ چارەسەرییا وان کەسێن بەری نها تووشی نەخۆشیان بووینە د ئاستێ جیهانێ دا سالانە ٣٦١ ملیار دۆلار پارە دڤێت بهێتە تەرخان کرن، ئەو یەک ژی نیشا ددەت نها وەلاتێن جیهانێ پتر ژ هەر دەمەکێ دڤێت هەڤکارییا هەڤدو بکەن، دا بشێن کاریگەرییا ڤان نەخۆشییان ل سەر ژیانا مرۆڤان کێم بکەن، دڤێت ئەم ڤێ یەکێ ژی بدەینە بەرچاڤ دبیت ژ بەر گوهۆڕینێن سەقایێ و  ب تایبەتی ژی گەرماتیا زێدە د پاشەرۆژێ دا هندەک نەخۆشیێن نوو پەیدا ببن و ل جیهانێ هەموویێ بەلاڤ ببن، رەنگە چارەسەرکرنا وان ژی یا ب ساناهی نەبیت، ئەو یەک ژی دێ جیهانێ ب گشتی تووشی قەیرانەکا نوو کەت، دبیت ببیتە ئەگەرێ قەیرانەکا نوو یا ئابۆری ل هەموو جیهانێ.

ل گۆر دویماهیک ڤەکۆلینان و هەروەسا راپۆرتێن رێکخستنێن ساخلەمییێ ل سەر ئاستێ جیهانێ، نها ل هندەک وەلاتێن پێشکەفتی کار بۆ گوهۆرینا هندەک بەندێن قانوونی دهێتە کرن، د قانوونێ نوو دا ژ بۆ چارەسەرییا نەخۆشیێن ژ ئەنجاما بلندبوونا پلەیێن گەرمیێ و گوهۆڕینێن سەقایێ ل سەر ژیانا مرۆڤان دڤێت ب قانوونی هندەک تشت بۆ پاراستنا ژیانا وەلاتیان بهێتە کرن، ئەو یەک کارەک گەلەک گرنگە و د جهێ خۆ دایە، لێ یا هەری گرنگ ژی دڤێت د ئاستێ جیهانێ دا کار بۆ ژناڤبرنا وان تشتان بهێتە کرن یێن دبنە ئەگەرێ گوهۆڕینا سەقایێ ب تایبەتی ژی بلندبوونا پلەیێن گەرمییێ، چونکی بەحسێ گەلەک تشتان دهێتە کرن یێن بووینە ئەگەر پلەیێن گەرمییێ ل سەر ئاستێ جیهانێ د چەند سالێن بۆری دا ب رەنگەکێ نە سروشتی بلند ببن، دڤێت کار بۆ چارەسەرییێ بهێتە کرن، ئەو یەک ژی دڤێت ب هەڤکاریا هەموو وەلاتان بهێتە کرن، ئانکۆ دڤێت ل جیهانێ سازییەکا نوی بهێتە ئاڤاکرن و هەموو وەلاتێن جیهانێ تێدا ببنە ئەندام و پێگرییێ ب وان رێنمایان بکەن یێن دبنە ئەگەرێ بلندبوونا پلەیێن گەرمایێ.

ژ بۆ پاراستنا ژیانا مرۆڤان ژ ئەنجامێ گوهۆڕینێن سەقایێ ب تایبەتی ژی بلندبوونا پلەیێن گەرمایێ دڤێت بلەز هندەک پێنگاڤ بهێتە ئاڤێتن، ل خوارێ وەکو پێشنیاز دێ بەحسێ هندەک خالان کەم.

– دڤێت ل جهێن کاری گرنگییەکا مەزن ب ژیانا کرێکاران و فەرمانبەران بهێتە دان، ب تایبەتی ژی ئەو کەسێن ژ بەر کارێ خۆ و ژ نەچارییێ دڤێت ل دەرڤەیی ئاڤاهیان یان ژی ژ بەر هەتاڤێ کار بکەن، دڤێت یا پێدڤی بۆ پاراستنا وان بهێتە کرن، دڤێت ئەو یەک ببیتە قانوون و هەموو ناڤەندێن کاری ژی بهێنە نەچار کرن پێگرییێ ب رێنمایێن نوی بکەن.

– دڤێت ژیانا کرێکار و فەرمانبەران نە تنێ ل رۆژێن گەرم، بەلکو ل هەموو وەرزێن گەرماتییێ بهێتە پاراستن و رێنمایێن پێدڤی ژی بهێنە دەرخستن، دڤێت قانوون وەسا توند بیت هەر ئالییەک یان جهەکێ کاری پێگریێ پێ نەکەت ب توندی بهێتە سزا دان.

– دڤێت ستراتیژییەکا تایبەت یا کاری بهێتە دیار کرن بۆ هەموو جهێن کاری، ب تایبەتی ژی ئەو جهێن کرێکار نەچارن د هەر مەرجەکێ دا کار بکەن، ژ بۆ پاراستنا وان ژی دڤێت ستراتیژیەکا دروست بهێتە دیار کرن و وەکو قانوون هەموو ئالی و کەس نەچار بن پێگرییێ پێ بکەن.

– بێگومان دەمێ قانوونێن نوی بۆ پاراستنا کارمەندان و فەرمانبەران دەرکەڤیت ئەو یەک دێ بیتە بارگرانی ل سەر کۆمپانی یان ژی ناڤەندێن دی یێن کاری، ژ بۆ ڤێ یەکێ ژی دڤێت دەولەت بۆدجەکا تایبەت تەرخان بکەت و هاریکارییا هەموو وان سازیان ژی بکەت دا ئەو ژی بشێن یا پێدڤی بۆ پاراستنا کرێکار و فەرمانبەرێن خۆ بکەن.

– پێدڤیە خەلک بۆ چاوانییا خۆ پاراستنا ژ نەخۆشیێن گرێدای گەرمایێ و گوهۆڕینێن سەقایێ بهێنە ئاگەهدار کرن، ژ بۆ ڤێ یەکێ ژی دڤێت ب رێیا کەنالێن راگەهاندنێ و گەلەک بیاڤێن دیتر خەلک بهێتە هشیار کرن دا هەر کەس بزانیت دێ چاوا خۆ پارێزیت، ئەو یەک ژی بێگومان گەلەک یا گرنگە.

– وەکو خالا دویماهییێ ژی دڤێت چاوانییا خۆپاراستنا ژ نەخۆشیێن گرێدایی گوهۆڕینا سەقایێ و بلندبوونا پلەیێن گەرماییێ وەکو کەلتورەکێ لێ بهێت، ژ بۆ ڤێ یەکێ ژی سازیێن پەیوەندیدار دشێن ب رێیا گەلەک چالاکییان کارێن باش بکەن، دا خەلک بزانن کا ل کیژ دەمی دڤێت بۆ پاراستنا خۆ و کەسوکارێن خۆ چ بکەن، ب کورتی دڤێت ئێدی چاوانیا پاراستنا خۆ ژ گەرمییێ ببیتە کەلتورەک و هەر کەس رێنمایێن هەی بجه بینیت، بێی کەسەک وی نەچار بکەت.

ژێدەر:

https://www.milliyet.com.tr/yazarlar/cem-kilic/iklim-degisikligi-calisani-etkiliyor-7162778