گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
بهرههڤكرن: مهتين
حەزا زێدە یا کۆمکرنا پەرتووکان هەتا وێ رادەیێ، کو بگەهیتە ئاستێ دینیاتیێ ب کۆمکرنا هەر تشتەکێ چاپکری، کو نیزیکی هندێ لێ بهێت ببیتە کارەکێ بێ مفا ب تنێ بۆ حەزێ بیت و نە بۆ مفا ژێ وەرگرتنێ.. رەنگە جۆرەکێ نەخۆشییا دروونى بیت. هەر چەندە ئەڤ دیاردەیە ژ لایێ بسپۆر و پزیشکێن دەروونی ڤە هێشتا نە چوویە د لیستا نەخۆشییان دا و نەبوویە نەساخییەکا ناسکری.
جۆرێ ڤێ حەزێ گەلەکن:
– کۆمکرنا چاپێن ئێکێ یێن پەرتووکان.
– کۆمکرنا ئیمزایێن نڤیسەرێن پەرتووکان.
– کۆمکرنا پەرتووکێن قەدەغەکری و کێم دانە.
– کۆمکرنا دەستنیڤیسێن رەسەن یێن نڤیسەرێن ناڤدار..
ئێکەمین تێکست ل سەر ڤی بیاڤی بۆ ساڵا ١٨٠٩ێ ڤەدزڤڕیت دەما قەشە تۆماس فرۆگنال Thomas Frognall (١٧٧٦ -١٨٤٧)، پەرتووکا «دینياتییا پەرتووکان» چاپکری.
نویترین زێدەکرن ل سەر تۆمارا دینیاتیێ ب پەرتووکان، ژ لایێ مامۆستایا زانستێن مرۆڤایەتی ل زانینگەها ستانفۆرد یا ئەمریکی دینیس جاینت Denise Giganteڤە بوو، کو پەرتووکەکا پۆخت و گەلەک خۆش و سەیر ل سەر دینياتییا پەرتووکان ب ناڤێ «دینياتییا پەرتووکان: چیرۆکا کۆمکەرێن پەرتووکان ل ئەمریکا Book Madness: A Story of Book Collectors in America « ب تایبەتی ل سەدەیێ نۆزدێ نڤیسییە. ڤێ نڤیسەرێ، ژ پێکهاتەیا پەرتووکخانەیا نڤیسەرێ بەریتانی – ئەمریکی چارلز لامب Charles Lamb (١٧٧٥ – ١٨٣٤)، دەستپێکريیە داکو بۆ مە رەوشا کەسێن سەوداسەر و هەوەسدارێن کۆمکرنا پەرتووکان خۆیا بکەت. هەر چەند ئەڤ نڤیسەرە (لامب) نە گەلەکێ ناڤدار بوو، بەلێ گەلەک یێ رژد بوو ل سەر کۆمکرنا پەرتووکان و ل هەر دەما زاینیبا پەرتووکەک یا ل جهەکی هەی، دا چیت و رێکێن دویر بڕیت بۆ ب دەستڤەئینانا وێ پەرتووکێ و بەهایێ وێ چەند با دا کڕیت. لامبی پتر حەز ژ وان پەرتووکان دکر یێن نڤیسەرێن ناڤدار د خواندین یان شۆپەکا وان پێڤە مایی ل دەمێ خواندنێ، وەکو ئەوان پەرتووکێن دلۆپێن چایێ یان قەهوێ یان شەڕابێ پێدا رژیایی یان پارچەیەکا شەمایا شەماڵکێ پێڤە مایی، کو رەنگە ل نک خەلکەکی ئەڤ شۆپە کێماسی بن بۆ پەرتووکێ بەلێ ل نک چارلز لامبی بەهادارییەکا نەمازە بۆ هەبوو.
دەما ل ساڵا ١٩٤٨ێ ل نیۆیۆرک، پەرتووکخانەیا کەسی یا لامبی هاتییە بەر فرۆتنێ، ئەو پەرتووکێن نەوازە و کێم وێنە، کو ٦٠ پەرتووک بوون، بوونە سەردێرێن رۆژنامە و میدیایێ ل وی سەردەمی و ب بەهایێن گەلەک بلند هاتنە فرۆتن.
ل گۆری جاینتێ، ئەڤ هەوەس و حەزا لامبی وەکو ئاڤا ل بن کایێ ل ئەمریکا بەڵاڤبوو، بۆ دیاردە و پشکەک ژ گێولێ گشتی یێ وی سەردەمی، کو ب سەدان پەرتووکخانەیێن کەسینی پەیدابوون و ب سەدان کەس بەر ب ڤێ حەزێ چوون و پێلا وێ گەهشتە ئەورۆپا و خەلکەکی بۆ خۆ کرە کار وبزنس و پارەیەکێ زۆر پێ کۆمکر.
ل وی چاخی، پەرتووک رێک و ژێدەرێ خۆ ئینانەدهرێ بوو ب رەوشەنبیریێ. هەرکەسێ پەرتووکخانەیەکا کەسی هەبا، بەهایێ وێ ب هەژمارا وان پەرتووکێن کێم دانە و یێن میراتێ نڤیسەرێن ناڤدار دهاتە هەلسەنگاندن. دیسان پەرتووکخانەیێن گشتی ژی، شەهنازی و ناڤوبانگییا وان ب هەبوونا هەژمارەکا زۆر یا وان پەرتووکان وەردگرت.
کەسەکی دی یێ، کو کۆما پەرتووکێن وی یێن کۆمکری، ل پشتی مرنا وی بوو پشکەک ژ پەرتووکخانەیا نیۆیۆرکێ، جێمس لینکۆکس James Lenox (١٨٠٠ – ١٨٨٠) بوو. جێگانت بەحسی ڤی هەوەسدارێ پەرتووکان دکەت و دبێژیت: «وی چاڤێ ئەلهۆی هەبوو د هەلبژارتن و ب دەستڤەئینانا پەرتووکێن سەیر و ئەنتیکە، وی خانیێ خۆ یێ مەزن ل نیۆیۆرکێ تژیکر بوو ب بەرگێن مەزن یێن پەرتووکان ب رەنگەکێ وی چ رفانک و دۆشک بۆ پەرتووکان چێنەکربوون و هەموو ل سەر ئێک دادنان هەتا ژ هەر چار لایان گەهشتبوونە بانێن هەمو ئۆدەیێن مالا وی. گەلەک لامب دا جاران دو سێ رۆژان، دا ل پەرتووکی گەرێت هەتا دیتباڤە. هەر پەرتووکەک ل نک وی پارچەیەک بوو ژ جەرگێ وی. ئێک ژ پەرتووکێن گەلەک کێم و نەمایی، (ئینجیلا گۆتنبێرگ)ی یا تەمام بوو، کو ئێکەم پەرتووکا چاپکری بوو ل سەر ئاستێ جیهانێ. ئەو پەرتووک ژ لایێ بریکارێ وی هینری ستیڤینز ڤە هاتبوو کڕین پشتی، کو بۆ چەندین ساڵان لێگەریای هەتا دیتی و ب دەستخۆڤە ئینای.
ئێکێ دی ژ هەوەسدارێن کۆمکرنا پەرتووکان، جۆرج سترۆنگ (١٨٢٠ – ١٨٧٥) بوو. سترۆنگ پارێزەرەکێ ناڤدارێ نیۆیۆرکێ بوو. ل ژيیێ سنێلەیێ، سۆزدا بوو هەڤالین خۆ، کو دێ پەرتووکخانەکێ ب ١٢ هزار پەرتووک و دەستنڤیسان دروست کەت. زێدەباری کار و رێگریێن کەفتینە بەر سینگێ وی، شییا هژمارەکا زۆر یا پەرتووکان کۆم بکەت و ژ وان ٦ پەرتووک ژ کۆما لامبی بوون.
جاینت هێشتا ئاماژە ب ڤێ حەز و هەوەسی ددەت، دبێژیت، کو ل سەدەیێ نۆزدێ ل ئەمریکا ئەڤێ دیاردەیێ، نە ب تنێ شەیدایێن کۆمکرنا پەرتووکان ڤەگرتبوو، بەلکو هندەکێن دی یێن مینا جۆزیڤ کۆجسویل، یێ بازرگانێ ناڤدار و خودانێ کۆگەهێن مەزن یێن فەرۆیێن گیانداران یێن گرانبەها و ئێک ژ جەمسەرێن بازرگانییا خانییان ل نیۆیۆرکێ. هەر چەند ئەو بازرگان بوو، بەلێ رەوشەنبیرەکێ سەرهل و شەهرەزایەکێ هویربینێ پەرتووکان ژی بوو.
