ژیرییا چێکری نە ب تنێ ئامرازەکێ تەکنیکی یێ هاریکارە د ڕاگەهاندنێ دا، بەلکو ئەڤرۆ یا بوویە هەڤپشکەکێ ڕاستەقینە د دارشتن و رەواننڤیسینا هەر نووچەیەکی، زەنگینکرنا هەر ناڤەرۆکەکێ و هەتا فۆرمالیزەکرن ئانکو پەخشینا شێوەیێ تێگەهشتنێن گشتی سەبارەت تاکە کەس و کۆمپانییان. ل گەل بەرفرەهبوونا ب کارئینانا ژیرییا چێکری د ژوورێن نووچەیان و لڤینەرێن لێگەڕ و پلاتفۆرمێن گەهاندنا جڤاکی دا، نها ئاریشەیەکا یاسایی و ئەخلاقی کو ل دەمێ بەرێ نەبوو یا پەیدا بووی؛ کی بەرپرسیارەتیێ هەلدگریت دەمێ ژیرییا چێکری پێزانینەکا درەو دروست دکەت کو زەرەر و زیانێ ب ناڤ و دەنگێ ئێکێ دگەهینیت؟

د کەیسەکێ دا کو ل ڤێ داویێ ل ویلایەتا مینیسۆتا یا ئەمریکی پەیدابوویە، بەرپرسێن کۆمپانیایەکا تایبەت یا بچویک کو بسپۆرە د وزەیا ڕۆژێ دا، ب ناڤێ «وولف ڕیڤەر»، تێبینییا بلندبوونەکا نە رۆهن د هەژمارا هەلوەشاندنا گرێبەستان دا ژ لایێ بکاربەران ڤە هاتەکرن. دەمێ پرسیار کرین، ئەو شۆک بوون کو گەلەک ژ وان بکاربەران ب رێکا لڤینەرێ لێگەڕ یێ «گووگل»ی پێزانین دیتبوون کو دبێژن کۆمپانیا «وولف ڕیڤەر»، ب توهمەتا «کارێن خاپینۆک»یا تویشی لێپرسینەکا دادوەری بووی ژ لایێ داواکارێ گشتی یێ ویلایەتێ ڤە.

لێ ئەڤ زانیارییە نە یا راست بوو، چونکی چ لایەنەکێ حوکمەتی داوا ل سەر کۆمپانیێ تۆمار نەکربوو. سوپرایزا مەزنتر ئەوبوو کو ئەڤ «درەو»ـە ب ڕۆهنی د ئەنجامێن لێگەریانێ یێن کو ژ لایێ «جێمینای»، سیستەمێ «گووگل» یێ ژیرییا چێکری ڤە هاتبوون بەرهەمئینان، دیار دبوون.

ل گەل مەزنبوونا زیانان و نەبوونا بەرسڤێن کاریگەر ژ کومپانیا «گووگل» بۆ ڕاستڤەکرنا شاشیێ، کۆمپانیێ بڕیار دا کو داوایێ ل سەر زەبەلاحێ تەکنۆلۆژیایێ مەبەست ژێ «ژیرییا چێکری»ـە ب توهمەتا ناڤزراندنێ تۆمار بکەت. و ل دویڤ رۆژنامەیا «نیویۆرک تایمز»، ئەڤ کەیسە یا بوویە ئێک ژ 6 داوایێن دادوەری یێن کو ژ لایێ کۆمپانییان یان تاکەکەسان ڤە هاتینە بلندکرن و سکالایێ ژ وێ چەندێ دکەن کو ژیرییا چێکری پێزانینێن درەو بەرهەمئیناینە و بەلاڤکرینە کو زیانەکا ڕاستەوخۆ گەهاندییە وان.

د یاسایا کەڤن دا، ناڤزراندن کریارەکا مرۆڤی یە؛ کەسەک تشته‌کی دنڤیسیت یان دبێژیت کو زیانێ ب ئێکێ دی دگەهینیت. لێ ل گەل ژیرییا چێکری، «بکەرەکێ ڕاستەوخۆ» ب رامانا وێ یا کەڤن نینە. ل ڤێرە پرسیارا بنەرەتی دیار دبیت؛ ئەرێ ناڤەرۆکەکا کو ژ لایێ ئالاڤەکێ ڤە دهێتە بەرهەمئینان دشێت ب شێوەیەکێ یاسایی وەک ناڤزراندن بهێتە پولێنکرن؟ ئەگەر وەسابیت، کێ بەرپرسە… پێشئێخەر… کۆمپانیایا خودان… بکارهینەر… یان نموونەیا AIێ ب خۆ؟

ڕۆژنامەیا نیویۆرک تایمز ژ یوجین ڤۆلۆخ، شارەزایێ یاسایی و مامۆستایێ ئازادییا دەربڕینێ ل زانینگەها کالیفۆرنیا، کورتییا ئاریشەیێ ڤەدگوهێزیت و دبێژیت: «بێ گومان ئەڤ مۆدێلێن ژیرییا چێکری دشێن زانیاری و داتایێن خراپ و نە راست بەلاڤ بکەن، لێ پرسیار ئەوە؛ کێ بەرپرسیارەتیێ هەلدگریت؟».

ل سالا 2023، ڕاگەهاندنکارێ پارێزگار مارک واڵتەرز داوایەک ل سەر «ئۆپن ئەی ئای» بلند کر پشتی گۆتی کو وێ ب شاشی بەرسڤ دایە و ئەو ب گونەها دزیێ یێ سویچبارە. لێ کەیس هاتە ڕەتکرن و ئەگەر ئەو بوو کو ئەو رۆژنامەڤانێ ئەو  بەرسڤ وەرگرتی باوەر نەکریە و ب وێ ئێکێ «چ زیانێن ڕاستەقینە چێنەبووینە».

ل ڤێرە ئاستەنگەکا گرنگ دیار دبیت؛ یاسایا ئەمریکی گەلەک جاران پێدڤی ب سەلماندنا «نیازێ» یان «کێمترخەمیێ» هەیە. لێ چاوا دشێت «نیازێ» د ناڤ «خەوازمییەکێ» دا بسەلینیت کو کەس نزانیت چاوا بڕیارێن خۆ ددەت؟

د حالەتەکێ دی دا، چالاکڤانێ ڕاسترەو ڕوبی ستارباک داوایەک ل سەر کۆمپانیا «مێتا» بلند کر پشتی کو ل سەر پێگەهێ «ئێکس» وێنەیەکێ وی کو ب ژیرییا چێکری هاتبوو دروستکرن و ل سەر هاتبوو نڤیسین کو وی تێکهەلی ل گەل روودانێن 6ی کانوونا دویێ 2021 هەیە (تێدا سەدان خۆپێشاندەران هێرشکربوونە  سەر ئاڤاهیێ کاپیتۆل یێ ئەمریکی کو بارەگەهێ کونگرێسێ یە و هەژمارەکا کەسان ژ خۆپێشاندەر و ئاسایشێ هاتنە کوشتن). بەلێ «مێتا» شییا ب لەز چارەسەریێ بکەت، بێی کو بچیتە د ململانێیەکا دادوەری دا و ئەو کەس وەک شیرەتکارێ خۆ د کەیسێن باوەڕی پێکرنا ژیرییا چێکری دا دامەزراند. شارەزایێن ڤی بیاڤی دبینن کو کۆمپانیێن ژیرییا چێکری باش دزانن کو ئەگەر ئێکەم حوکمێ دادوەری ل دژی وان دەرکەفت، دێ دەرگەهێ هزاران داوایان ڤەکەت.

حەتا ل ئەوروپا، ڕاگەهاندنکارێ ئیرلەندی یێ ناڤدار دەیڤ فانینگ داوایەک ل سەر مالپەرێ «ئێم ئێس ئێن» بلند کر، پشتی کو نووچەیەکێ کو ب شێوەیەکێ ئۆتۆماتیکی هاتبوو دروستکرن بەلاڤبووی و دبێژیت کو ئەو تویشی دادگەهکرنێ ب توهمەتێن سێکسی بوویە. هەرچەندە چیرۆک ب تەمامی ساختە بوو، لێ بەلاڤکرنا وێ ل سەر پلاتفۆرمەکا مەزن وەکی مالپەرێ «ئێم ئێس ئێن» ئاریشەیەکا مەزن بۆ وی دروستکر و ل نک ڕایا گشتی ناڤێ وی هاتەزڕاندن.

بۆچی کەیسا «وولف ڕیڤەر» یا جودایە؟

هژمارەکا شارەزایان دببینن کو کەیسا «وولف ڕیڤەر» ل سەر «گووگل» دبیت مەترسیدارترین بیت، چونکی ژ قۆناغا «مگرتییا تیۆری» دەرباز بوویە و گەهشتییە بەلگەکرنا زیانەکا دارایی یا ڕاستەوخۆ، کو گرێبەست ب بهایێ 388 هزار دۆلاران ژ دەست داینە و ژ دەستدانا بکڕێن مسۆگەر پشتی کو هەڤڕکێن کومپانیا وولف ریڤەر ئەو پێزانینا شاش بۆ ناڤزراندنا کۆمپانیێ بکارئینای، ل گەل تخمینکرنا زیانێن گشتی بۆ سالا 2024ێ ب نێزیکی 25 ملیۆن دۆلاران. یا ژ ڤێ گرنگتر، کۆمپانی «کەسایەتییەکا گشتی» نینە و ئەڤ خالە ب تنێ تێرا دکەت بهێتە سەلماندن کو «گووگل»ێ کێمترخەمی یا کری. ل گەل ڤێ ئێکێ و زێدەباری ڕاگەهاندنا «گووگل»ێ کو وێ ئاریشە چارەسەر کریە، هێشتا ئەنجامێن شاش یێن لێگەریانێ دیار دبن.

ئەڤرۆ، پرسیارەکا فەلسەفی و یاسایی یا کویر دهێتەکرن؛ ئەرێ دڤێت ژیرییا چێکری ب تنێ وەک «ئامرازەک» بهێتە دیتن، یان وەک هەبوونەکێ کو ناڤەرۆکێ دروست دکەت و بۆ هەر ئاریشەیەک بۆ وێ کۆمپانیایا ئەو دیزاینکری دهێتە ڤەگەڕاندن؟

ل دویڤ هندەک شارەزایان، 3 ئاراستە د گەنگەشەیا یاسایی یا ناڤدەولەتی دا هەنە:

1- هژمارتنا ژیرییا چێکری ب تنێ وەک ئامرازەکێ وەکی قەلەمەکێ کو کەسەکێ دی پێ دنڤیسیت، ژبەر ڤێ ئێکێ بەرپرسیارەتی ب تنێ ل سەر بکارهینەری یە.

2- دانانا بەرپرسیارەتیێ ل سەر کۆمپانیا پێشئێخەر چونکی وێ سیستەمەک دیزاین کریە و ڕاهێنان پێکریە و بەلاڤکریە کو دشێت ناڤەرۆکەکا زیانبەخش بەرهەم بینیت.

3- ڕێبازا بەرپرسیارەتییا هەڤپشک کو پێشئێخەر پشکەکێ ژ بەرپرسیارەتیێ هەلدگریت بەرامبەر کێماسییا خۆ د پاراستن یان ڕاستڤەکرنێ دا.

هەتا نوکە، چ چارچووڤەیەکێ یاسایی یێ ناڤدەولەتی یێ ڕوون نینە، و دادگەهـ دوودلن، دبیت ژ ترسا ڤەکرنا دەرگەهێ هزاران داوایان، و ژبەر ڤێ چەندی کۆمپانی چارەسەریێ ل سەر دەرچوونا حوکمێن کو ببنە پێشینە، پەسەند دکەن.

ئەرێ دڤێت ژیرییا چێکری ب تنێ وەک «ئامرازەک» بهێتە دیتن، یان وەک هەبوونەکێ کو ناڤەرۆکێ دروست دکەت و بۆ کۆمپانیایا کو ئەو دیزاین کریە دهێتە ڤەگەڕاندن؟

پاشەرۆژا یاسایێ یا د جیهانەکێ دا کو ژ لایێ خەوارزمییان ڤە دهێتە بڕێڤەبرن

نوکە یا ڕۆنە کو ژیرییا چێکری یا بوویە بکەرەکێ نوو د پیشەسازییا ڕاگەهاندنێ دا.

ژبەر ڤێ ئێکێ، ئالنگارییا ئەڤرۆ دیارکرنا وێ چەندێ یە، کی دێ بهایێ وێ دەت دەمێ پێزانینێن شاش ژ دروستکرنا ئالاڤەکێ بیت کو ناهیتە محاسەبەکرن، بەلێ ما نە دشییان دایە ئەو ئالیێ ئەو دروستکری بهێتە محاسەبەکرن.

ژێدەر:

https://aawsat.com