پەرتووکا «چاوا جیهانێ ڕۆژئاڤا دروست کرییە: دیرۆکا ٤٠٠٠ سالان – How the World Made the West: A 4,000-Year History» یا دیرۆکنڤیسا بەریتانی «جۆزفین کراولی کوین Josephine Crawley Quinn «. « کو بسپۆر و پرۆفیسۆرا دیرۆکا کەڤنە ل زانکۆیێن ئۆکسفۆر و کامبریج یێن ئینگلیزی. ئەڤ پەرتووکە ل سالا ٢٠٢٤ێ ژ لایێ « Bloomsbury Publishing « یا بەریتانی ب ٥٧٦ بەرپەڕان چاپبوویە.

گرنگییا ڤێ پەرتووکێ د وێ چەندێ دایە کو ل گەل ڤەگێڕانا کلاسیکی ئەوا دبێژیت، باژێڕڤانیێن گریک و رۆما چاڤکانییێن ب تنێ نە بۆ باژێڕڤانییا ڕۆژئاڤایی، هەڤناگریت.

نڤیسەرا پەرتووکێ وەسا دبینیت کو «جیهانا ڕۆژئاڤایی» بەرهەمێ هزاران سالێن لێکگوهارتنێ، کۆچبەریێ، بازرگانیێ، ژ هەڤوەرگرتنێ و کارلێککرنێ یە د ناڤبەرا ئەورۆپا، ئاسیا، و ئەفریکا و ڕۆژهەلاتا ناڤەڕاست.

گرنگترین پشکێن پەرتووکێ

پەرتووک ٣٠ پشکان ب خۆ ڤە دگریت، هەر ژ گەشتا باژێڕڤانییا میزۆپۆتامیا و مسرێ و دەریایا ئیجە دەستپێ دکەت، هەتا دهێتە سەر رێکێن بازرگانییا کەڤن و دەستپێکرنا ئەلیفبێیا نڤیسینێ ل فینیقیا. پاشی بەحسی بلندبوونا ڕۆلێ گریک و ئیرانییان و رۆمانییان هەتا دگەهیتە کۆچبەرییا ملەتان و بلندبوونا ڕۆلێ ملەتێن جەرمانی و ئیمپراتۆرییەتێن سەدەیێن ناڤەڕاست و بزاڤا وەرگێڕانێ.

ئێک ژ هزرێن سەرەکی یێن ڤێ پەرتووکێ ئەوە، دسەلمینیت کو چو باژێڕڤانی ب تەنا سەرێ خۆ پێشنەکەفتینە، بەلکو هەڤبەندییێن وان ل گەل هەڤدو و داهێنانا نڤیسینێ و دیتنەڤا هەژماران و هزرێن سیاسی، کارتێکرنێن کویر ل سەر وەرارا باژێڕاڤانییان کربن.

نڤیسەرا پەرتووکی، د پشکا «کەشتییا تاک» دا دیار دکەت کو دەریا نە ناڤبڕەکا باژێڕڤانییا بوو، بەلکو رێکەکا هەڤبەندیێ بوویە. کەشتیێن بەرێ، دەڤەرێن دویری هەڤ ب رێکا بازرگانیێ و هزر و زمان و کەلوپەلان یێن گەهاندینە ئێک.

پاشی د پشکا تەلارا «مینۆس»ی» دا، بەحسێ ڕۆلێ گراڤا کریت دکەت، کا چاوا ببوو ناڤەندا هەڤبەندییان د دەریایا ئیجە دا، دا کو وێ چەندێ دیار بکەت کو باژێڕڤانیێن ڕۆژئاڤیی هەر ل دەستپێکێ ب جیهانا ڕۆژهەلاتی و ڕۆژهەلاتا ناڤەڕاست د هەڤبەند بوون.

رێکێن کەهرەمانێ پشکەکا دی یا پەرتوکێ یە و یا تەرخانکرییە بۆ ڕێکێن بازرگانییا کەڤن کو باکوورێ ئەورۆپا ل گەل ڕۆژهەلاتا ناڤین گرێددان.

نڤیسەر کوین، د پشکەکا گرنگ یا پەرتووکی دا، دهێتە سەر چیڕۆکا داهێنانا ئەلیفبایێ و چاوانییا گەهشتنا ئەلیفبایێ بۆ ملەتێن دی و خۆیا دکەت کو چو هزرەک نینە مولکێ ئێک ملەت بیت، بەلکو هزر دهێنە ڤەگوهاستن و پێشئێخستن، لەوڕا هەمی جڤاک تێدا د پشکدارن.

 د دویڤ دا ، دهێتە سەر باژێڕڤانییا گریکی و دبێژیت کو ئەو باژێڕڤانی نە ژێدەرێ ب تنێ یە بۆ باژێڕاڤانییا ڕۆژئاڤایی، چونکی گریکان هەڤبەندی ل گەل مسریێن کەڤن و فینیقی و میزۆپۆتامیایێ هەبوون و وان باژێڕڤانییان کاریگەری ل سەر یۆنانستانێ هەبوو.

د پشکەکا دی دا، بەحسی کێشەیێن ئازادیێ و دەستەلات و وەلاتیبوونێ دکەت. نڤیسەر دهێتە سەر باژێڕێ ڕۆما کو وەکی باژێڕەکێ ڤەکری ددەتە نیاسین و دیار دکەت کو ڕۆما ئیمپراتورییەتەکا فرە ملەت و زمان و کۆلتوور بوو. ئەو ملەتێن د چارچووڤەیێ وێ دا، پشکداری د دروسکرنا ئەورۆپایێ دا کرینە.

 د پشکێن دویماهیێ دا، نڤیسەرا پەرتووکێ، تەکەزێ ل سەر پەیدابوونا باژێڕاڤانییا ئەورۆپی دکەت کو پرۆسەیا وەرگێڕانێ و بەلاڤبوونا ئایینێ کریستیانی، رۆلەکێ گەلەک مەزن تێدا هەبوویە. دیسان ب تایبەتی بەحسی ڕۆلێ وەرگێڕانێ دکەت، ئەوێ کو جیهانا ئیسلامێ پشکا شێرێ تێدا هەبوویە بۆ گەهاندنا گەلەک زانین و چیڕۆک وئەدەبیاتێن ڕۆژهەلاتی بۆ ئەورۆپا یا ڕۆژئاڤایی.

بۆچی ئەڤێ پەرتووکێ گرنگییەکا مەزن هەیە؟

گرنگییا پەرتووکا «چاوا جیهانێ ڕۆژئاڤا دروست کرییە: دیرۆکا ٤٠٠٠ سالان» یا نڤیسەرا بەریتانی «جۆزفین کوین «، نە د وان پێزانینێن دیرۆکی دایە ئەوێن پەرتووک بۆ خواندەڤانی بەردەست دکەت، بەلکو گرنگییا وێ یا د گوهۆڕینا وێ دیتنا کلاسیک دا بۆ دیرۆکێ ب خۆ.

پەرتووک شێوەیێ وێ پرسیارێ دگوهۆڕیت یا دبێژیت: کێ باژێڕڤانییا ڕۆژئاڤایی دروست کرییە؟ نڤیسەر پێشنیار دکەت کو دروستترە ببێژین: کێ ڕۆل هەبوویە د دروسکرنا باژێڕڤانییا ڕۆژئاڤایی دا؟

نڤیسەر داکۆکیێ ل سەر هندێ دکەت کو ڕۆژهەلاتێ و ئەفریکا ژی کاریگەری ل سەر ڕۆژئاڤا هەبوویە.. ئەو زانین و زانست و ئەدەبیاتێن ژ هندستانێ و یۆنانستانێ و میزۆپۆتامیا.. هتد، کارتێکرنەکا ئێکسەر ل سەر پەیدابوونا جیهانا ڕۆژئاڤایی هەبوویە.

ئێک ژ گرنگترین هزرێن پەرتووکێ ئەوە کو ملەتەک ب تنێ دیرۆک و باژێڕڤانیێ چێناکەت بەلکو هەڤدیتن و لێکگوهارتنێن بازرگانی، ڕەوشەنبیری، زمانڤانی، کۆلتووری  و بازرگانی پێکڤە ل گەل ئێک یێن کارلێکیێ دکەن و هەڤدو بەترمە دکەن.

ئەڤ پەرتووکە، پرسیارەکا سەرنجڕاکێش دئازرینیت و دبێژیت: هەکەر ڕۆژئاڤا ژ کارلێکییا ڤان هەمی کاریگەریێن دەرڤەیی دروست بوویە، بۆچی ناڤ لێ بنێین باژێڕڤانییا ڕۆژئاڤایی؟

جوزفین کوین، چ بەرسڤێن ئایدیۆلۆژی بۆ ڤێ پرسیارێ نادەت، بەلکو بەرسڤەکا لۆژیکی و دیرۆکی بەرچاڤ دکەت و دبێژیت کو دروستبوونا جیهانا ڕۆژئاڤایی، ژ ئەنجامێ پرۆسەیەکا دیرۆکی یا دویر و درێژە و هەر تم د گوهۆڕینێن بەردەوام دا بوویە، ژ بەر ڤێککەفتنێن ل گەل باژێڕڤانییێن دی.

بۆ ڤی سەردەمێ مە، ئەڤ پەرتووکە گەلەک یا گرنگە، چونکی نوکە گەنگەشەیێن بەرفرەهـ ل دۆر کۆچبەریێ و سنۆر و ناسنامەیێ و باژێڕڤانییان و «هەڤڕکییا باژێڕڤانییان» دهێنە کرن. پەرتووک بیرا مە ل وێ چەندێ دئینیت کو ئەڤ سنۆرێن چێکری، هەتا ڕادەیەکێ د نوی نە، بەلێ لڤین و کۆچ و بهەڤگەهشتنا مرۆڤ و هزر و کەلوپەلان گەلەک کەڤنتر و ڕەسەنترن.

خواندنا ڤێ پەرتووکێ گرنگییا خۆ یا تایبەت یا هەی، ژ بەر کو ئەڤ پەرتووکە نە پەرتووکەکە ل سەر ڕابۆری ب تنێ، بەلکو وەکی پەرتووکەکا نوی ژی دهێتە هەژمارتن کو بەحسی ئەڤڕۆیا مە دکەت و مە هان ددەت دا کو جارەکا دی هزرێ د بیرۆکەیا ناسنامەیا باژێڕڤانی دا بکەینەڤە کو چو باژێڕڤانی نینە د پەتی بن.

ل دویماهیێ، نڤیسەر دیار دکەت کو ڕۆژئاڤا خۆ ب خۆ دروست نەکرییە، بەلکوجیهانێ هەمیێ پشکدارییا تێدا کری.