گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
ب هزاران سالن مرۆڤايەتى هزرێ د هندێ دا دكەن كو ئەرێ جيهان دادپەروەرە يان نە؟ ڤێ پرسيارا فەلسەفى هەردەم هزرا مرۆڤى ب خۆ ڤە مژويل كريیە؛ چونكو وەكى ديارە باوەرى هەبوون ب دادپەروەرييا جيهانێ هەستەك ل نك تاكى كو ئەرێ ئەو چەند يێ هەژيیە وەكى هەر کەسەکێ و هندى خەلکێ دی يێ خودان بەهر بيت د دەليڤەیێن ژيانێ دا هەر ژ سەرکەفتنێ و بدەستڤەئينانا مالى و بەختەوەريێ و ئاراميێ و ژيانەکا خۆش و شايستە و هەژى، بێى كو چ ئاستەنگ و ڕێگرى و زەحمەتى ل بەر سينگێ ڤێ چەندێ هەبيت.
پێشەکی:
بێگومان هەردەمێ ئەڤ هەستە ل ئاستەک نزم دا بيت و دەليڤەیا ڤێ دادپەروەريێ بهێتە سنووردارکرن يان نەبينيت هەستەک زۆر نەخۆش ل نك تاكى پەيدا دبيت؛ چونكو هینگێ دەرگەهێن ئێش و ئازار و هەستێن نەخۆشێن سايكۆلۆژى ل نك پەيدا دبن و ئاستێ هەستکرن ب ئاراميێ و تەناهيێ د دەروونێ وی دا نزم دبيت و هندەک جاران ب ئێكجارى ژ ناڤ دچيت؛ چونكو سنوورێن دەليڤەیا خۆگونجاندنێ (adaptation) كو ئێکە ژ بنەمايێن تيۆرييا سايكۆلۆژيايا پەرەسەندنا داروينى (Darwin Evolutionary Psychology) و ب ژێدەرێ مان و بەردەوامييا ژيان و هەتاکو شيانا زاوزێ ل نك مرۆڤى و گيانەوەران و هەتاکو دار و درەخت و گيايان دهێتە هژمارتن دگەهيتە نزمترين ئاستێ خۆ و ژيان ل نك وی ب زەحمەت دکەڤيت يان ژ ناڤ دچيت.
وەک پێناسە لێرنەر و ميللەر (Lerner and Miller) دادپەروەرييا جيهانێ ب ڤی ڕەنگى ددەنە ناساندن كو پێدڤياتى يان مەيلەکا ل نك تاکێن جڤاكی هەی كو باوەر بکەن ئەو د جيهانەکێ دا دژين كو دشێن تێدا بگەهنە وی تشتێ هەژى وان. د ڤەکۆلينەکا كو هەر ئێك ژ نەجلە صەلاح ئەسعەد و د. يوسف حەمەصالح مستەفاى ل هەرێما کوردستانێ ل ڤان سالێن دووماهيکێ ل سەر 200 کەس ژ تەخا خانەنشينان ل هەولێرێ هاتيەئەنجامدان دەرکەفتيیە كو ئەڤ هەستە ل نك وان ب شێوەيەکێ گشتى ل ئاستەک نزم دايە.
هەڵبەت ئەڤە تنێ تەخەکێ کوردستانێ و گرۆپەک سنووردارە ژ جڤاكی و گەهشتن ب ڕاستييا ڤێ هەستێ ل نك تاکێ كوردى ل هەرێما کوردستانێ ژ هەمى تەخا پێدڤى ب ڤەکۆلين و دويڤداچوونەکا گشتگير و هەمى ئالى و بەربەلاڤترە و کارەک د جهێ خۆ دايه بێتەکرن كو نەتەوەيەک پشتى هزاران سالان ژ ژيان ل بن زولم و زۆردارى و ئازارا بندەستيێ و ب سەری هاتنا چەندين کارەساتێن مەزن وەكى ئەنفال و جينۆسايد و کێميابارانکرن و وێرانکرنا هزاران گوند و باژێڕێن وی و ڤەگوهاستنا وی ژ وارێ ڕەسەنێ باب و كالێن خۆ و داگيرکرنا خاک و نيشتمانێ وی و…هتد، چەند هەست ب دادپەروەرانەبوونا ڤێ جيهانێ دکەت؟
زانايێ دەروونناسيێ يێ ئەمريکى مێلڤين ج. ميللەر (Melvin J. Miller, 1929-?) د ڕستەيەکا کورت دا وەسا دبينيت كو «باوەرى هەبوون ب جيهانەکا دادپەروەرانە تنێ هزرەک پویچ و بێ ڕامان و وەهمەکە» و ئەڤ هزرە هینگێ دەردکەڤيت كو بزانين ئەنفالێن کوردستانێ و کیميابارانکرنا هەلەبجە ب هزاران ژن و زەلامێن دانعەمر و یا ژ هەميان پتر جهێ کول و کۆڤانێ، هزاران زارۆکێن بێتاوان ب تنێ د چەند چڕکەيەکێن کێم دا ل بن ڤێ ڕەفتارا دڕندانە و زۆردارييا مەزن ژناڤچوون، بێى هندێ كو هەر ئێك ژ وان ب خۆ حەز و ڤيان و مەيل ل سەر ڤێ چارەنڤيسا تەحل و نەخۆش و دژوار و دڕندانە هەبيت. ئاها ل ڤی دەمی ئاخفتنا مێلڤين ميللەرى سيمايەکێ ڕاستگۆيانەيێ خۆ نيشان ددت.
دادپەروەرييا جيهانێ ب ديتنا زانايان:
چەندين بیردۆزێن سايكۆلۆژى و بايۆلۆژى و فەلسەفى نهێنييا دادپەروەرييا جيهانێ شڕۆڤە دکەن کو ل خوارێ ئەم دێ ئاماژێ ب هندەکان دەين:
چارلز داروين(Charles Darwin)، شاهێ زانايان وەسا دبينيت كو دادپەروەرى وەک ئالاڤەکێ جڤاکی يە، كو ژ پێخەمەت پشتەڤانيکرن ژ مرۆڤى و مسۆگەرکرنا مان و ژيانا وی و بلندکرنا ئاستێ هاريكارييا د ناڤبەرا مرۆڤان ل ناڤ جڤاکا خۆ دا، بوونا خۆ يا هەى و بنەمايەکێ ڕەوشتيێ ڕەها نينە. ئەو هەروەسا وەسا دبينيت كو دادپەروەرى و تەمامکەرێ وێ، ئانکو هەڤسۆزى هندەک هێمانە كو هاريكارييا مرۆڤان دکەن بميننە ساخ و بەردەواميێ ب نفشێ خۆ بدەن و ڕێژەيا وێ هینگێ بلندتر و زێدەتر لێدهێت دەمێ تاك هاريكارييا هەڤدو بکەن و ب شێوەيەکێ دادپەروەرانەتر و ب يەکسانى ژێدەرێن ژيانێ د ناڤ خۆ دا دابەش بکەن. ب ڤی ڕەنگى هزر و تيۆر و بیر و باوەرێن داروينى بوونە هێڤێنێ گەلەک ژ بیردۆزێن زانايێن پشتى خۆ؛ چونكو وی ب ڕاستى ب باوەرێن خۆ دەرگەهەک ل بەر ديتنا مرۆڤى بۆ خودێ خۆ ڤەکر كو ئەو هزاران سال بوون ب شاشى و خەلەتى و خۆرافيانە د ناڤ مرۆڤاتيێ دا بەلاڤ ببوون و چاڤێن وی تارى کربوون. بێگومان بیردۆزا داروينى وەرچەرخانەک د مێژوويا مرۆڤاتى و زانستی دا بوو و تا نوکە بەرسڤەکا سەلماندييە بۆ گەلەک ژ پرسيارێن مرۆڤاتيێ كو هيچ ڕەخنەيەکێ نەشيايێ وێ ڕەد بکەت وەک چەوا ڕيچارد داوکينز (Richard Dawkins) زانايێ بايۆلۆجيێ بريتانى د بەرهەمێن خۆ دا ئاماژەى پێددەت و دانپێدانێ ب هندێ دکەت.
- بارۆخ سپينۆزا، فەيلەسۆفێ هۆلەندى، ژى دادپەروەريێ وەک هندێ دبينيت كو مافەکە ل سەر بنەمايێ عەقلى دهێتەپێشکێشکرن و وەرگرتن و ئەڤ کارە ئەرکەکێ سەرەکيێ دەولەتێ یە و بەرهەمێ گرێبەستا جڤاکى و مسۆگەرکەرێ ئارامى و ئازاديێ یە و خۆ د يەکسانى و وەکهەڤيێ دا دبينيت. هەروەسا سپينۆزا وەسا دبينيت دەولەتەکا ديمۆکراتى باشترين جۆرێ ڕێڤەبرنا وەلاتانە كو دشێت دادپەروەريێ ل سەر بنەمايێن عەقلى و بەرژەوەندى يێن گشتى مسۆگەر بکەت.
- زيگمۆند فرۆيد، دگەل هندێ تەکەزيێ ل سەر گرنگييا پێنچ شەش سالێن ئێکەمێن ژيانا زارۆکينيێ دکەت وەسا دبينيت كو هەستکرنا زارۆکى ب دادپەروەريێ د ژيانا خۆ دا وەک کارڤەدانەک بۆ وێ هەستا حەسويدييا كو وی هەى هژمار دکەت كو وی بەرامبەر زارۆکێن دی هەى، نەخاسمە ئەوێن پتر ژ وی ژ لايێ دەيبابێن خۆڤە دهێتە ماتيژێکرن و پتر ل نك سەميانێن خۆ خۆشتڤينە. ل ڤی دەمی ژبەر هندێ كو ئەو نەشێت ب شێوەيەکێ ڕاستەوخۆ ڕابيت ب دژاتيکرنا وان زارۆکان و ژيانێ بگەهينيتە وان، ڕەفتارەکا جێگرەوەیا وێ ئەنجام ددەت و ئەو ژى جۆرەک کەساتيێ ل دەف خۆ دروست دکەت و ب شێوەيەکێ نەهايدارانە و نەستى داخوازا ڕەفتارەکا هەڤشێوە بۆ خۆ د کەسانێن دی دا بکەت و ئەڤ داخوازييا يەکسانيێ بناغێ ويژدانا جڤاکی يە ل نك وی و ب ئەرکێ سەر ملێ خۆ ددانيت. هەروەسا فرۆيد د شڕۆڤەيا پەيوەندييا تاكى دگەل شارستانيەتا مرۆڤاتيێ دا وەسا دبينيت كو پێدڤییە دادپەروەرى وەک بنەمايەکێ جڤاکى ل بەرچاڤ بێتە وەرگرتن؛ چونكو دبيتە ڕێگرەک ل بەر دوژمناتييا مرۆڤان.
- خاتووين کارين هۆرناى (Karen Horney)، ئێك ژ زانايێن سايكۆلۆژى وەسا دبينيت كو ژينگەهەکا نەدادپەروەر ئەگەر و بناسەکێ ڕاستەوخۆيێ دەماريێ یە، ئانکو نيگەرانييا بنگەهين (basic anxiety) ژێدەرێ نەساخيیێن دەروونی یە يێ كو ژ ئەگەرێ ململانيێ چێدبيت و دبيتە ئەگەرێ هندێ زارۆک هەست ب بەرزەبوون و کێم بهايیێ و نەشيانێ بکەت و نەخاسمە د ژينگەهەکا كو تژى دژايەتيکرن، گزیکرن يا قۆپيەکرن و فرت و فێلبازى و حەسويديێ یە، هینگێ دێ ژينگەهـ بۆ زارۆکى بيتە ژێدەرێ ترسێ و دادپەروەريێ ڕامانا خۆ نامينيت.
- زانايا سويسرى جان پياژێ(Jean Piajet) كو د بیردۆزا ناڤدارا خۆ دا وەسا دبينيت زارۆک د بابەتێ تێگەهشتن د تێگەهێ دادپەروەريێ دا ب چەندين قووناغێن گەشە و وەرارێ دا دەرباز دبيت. ئەوێ باوەرييا ب هندێ هەى كو پشتى ڤەکۆلينێن خۆ يێن پێنجى سالى د بياڤێ گەشەيا زارۆکان دا وەسا دەرکەفتييە كو تێگەهێ دادپەروەريێ ل نك زارۆکان د ناڤبەرا ژيێ پێنج ساليێ و هەتا دوانزدە ساليێ دا گەشەى دکەت و پێدگەهيت و نەخاسمە ل بن کارتێکرنا هندەک بیر و باوەرێن دەيبابان و د چارچۆڤەىێ بابەتێ ڕەوشتي دا ل سەر ئاستێن ناڤخۆيى و دەرەکی دا.
- لۆرەنس کۆلبێرگ (Lawrence Kohlberg)کو زانايەکێ دی یێ سايكۆلۆژيێ یە كو ڤەکۆلينێن وی د بياڤێ ڕەوشتی دا جيهانی نە ژى ل دۆر دادپەروەريێ هندەک بیر و بۆچوونێن زەنگينێن هەين، نەخاسمە وەسا دبينيت كو ئێك ژ ئاراستەيێن مرۆڤان د قووناغێن ژيانێ دا ئاراستەيا بەر ب دادپەروەريێ و ئێکسانيێ یە، كو خۆ د تەکەزکرنا ل سەر ئازادى و يەکسانى و کارتێکەريێ و گرێبەستکرنێ دا دبينيت.
- ويليەم ديمۆن (William Damon) زانايێ سايكۆلۆژيێ ل دۆر دادپەروەريێ وەسا دبينيت ئەڤ تێگەهە ئالاڤەکێ چارەسەرکەرێ وان ئاريشە يان وان ململانێ و ناکۆکيانە يێن كو د ناڤبەرا مرۆڤان دا چێدبن.
- د ديتنا قوتابخانە و ڕێبازا ڕەفتارگەرايی(السلوكيين) دا ژى بابەتێ دادپەروەريێ نەهاتيیە ژبيرکرن. بۆ نموۆنە سکينەر (Burrhus Frederic Skinner) خودانێ بیردۆزەکا ناڤدارا سايكۆلۆژيێ ب ناڤێ فێربوونا کريارى ب چاڤێ خورتکرنێ (التعزيز) بەرێ خۆ ددتە دادپەروەريێ و وەسا دبينيت هەستکرن ب دادپەروەريێ ل بن سیبەر و کارتێکرنا کريارێن تەندروستێن خورتکرنێ پەيدا دبيت. ئانکو تاك دگەل ديتنا زنجيرەيەک ژ کرياران چاڤدێرييا جۆرێن ڕەفتاران دکەت، ژبەر هندێ ڕادبيت ب پێشئێخستن و گەشەکرنا ڤان جۆرێن ڕەفتارێن ڕەوشتى ب جۆرەکى كو بگونجن دگەل ڤان کرياران و شيانێن تاكى د وەرگرتنا ڤان جۆرێن ڕەفتاران دگەهيتە بن کارتێکرنا شيانێن وی يێن هزرکرنێ و ڕێکخستنا خۆ و خورتکرنا ئەرێنييا ڤان ڕەفتاران و دەمێ ئەڤ ڕەفتارە ب شێوەيەکى ئەرێنى هاتنە خورتکرن هینگێ ڕەفتارێن ڕەوشتى و ژ وان ژى هەستکرن ب دادپەروەريێ ل نك وی دروست و جێگير دبن.
- تيۆرا فێربوونا جڤاکى، نەخاسمە زانايێ وێ يێ بەرنياس ئالبێرت باندۆڕا (Albert Bandura) ژى نێزيکى تيۆرا سەری يە بەلێ هندەک جياوازە. ئەڤ زانايه وەسا دبينيت كو تێگەهێن وەکی دادپەروەريێ ل نك مرۆڤى ژ ئەگەرێ خورتکرنێ بەلێ ل سەر بنەمايێ مۆدێل و چاڤلێکرنا ڤێ مۆدێلى یە، ڤێجا چ سەرکردەيەک يان مامۆستا يان باب بيت يان ئەکتەرەک يان هونەرمەندەک، تێگەهێ دادپەروەريێ د پرۆسەيەکا ئالۆز دا دهێتە فێربوون و جێگيرکرن د سايكۆلۆژيايا کەساتييا مرۆڤی دا و نەخاسمە ئەو ژى وەكى هندەک ژ بیردۆزێن دی تەکەزێ ل سەر قووناغا زارۆکينيێ د فێربوونێ دا دکەت.
- بیردۆزا هەڤسەنگييا زانەکى (balance cognitive theory) يا پێشەنگێ وێ هايدێر(Fritz Heider)، وەسا دبينيت تێگەهێن وەکی دادپەروەريێ د بنەڕەت دا مەيلەکا مەعريفى يە بۆ ب دەستڤەئينانا هەڤسەنگيێ د ناڤبەرا ژيوار و ئەوا كو پێدڤييە ئەو ژيوارە بيت.
- تيۆرييا ئێکسانييا ئادامز (Adams, 1965)ی ژى وەسا دبينيت كو وەبەرهێنانێن مرۆڤى ل ڤێ جيهانێ ب تنێ بابەتێن مادى نينن، ئانکو وەبەرهێنان ب تنێ برن يان دۆڕاندن نينە، بەلکو هەر فاکتەرەکێ كو دشێت د بابەتێ ديارکرنا کێشەیا دادپەروەريێ و سنوورێ وێ دا، ئانکو قازانج و مفايێ كو کەسەک ب دەست خۆ ڤە دئينيت يان هەر زيانەکا كو دبيت ب وی بکەڤيت ژى ب خۆ ڤە دگريت. ئانکو دادپەروەرى د ديتنا وی دا يەکسانی يە. ئەڤە ديتنەکا پتر مادی یە ژ دادپەروەريێ.
- تيۆرييا زانايێ بەرنياسێ ئەمريکى، مێلڤين لێرنەرييە، كو مە ل دەستپێکا ڤێ گۆتارێ ژى ئاماژەپێداى و زێدەبارى هندێ كو ئەو ڤێ دادپەروەريێ و هزرا هەبوونا وێ ب پووچ دزانيت و بێ ڕامان، لێ ناڤەشێريت كو ڤێ هزرێ ئەرکەکێ مەزن يێ ل سەر ملێن وێ؛ چونكو مرۆڤ پێدڤى ب هندێ نە كو باوەر بکەن يێن د جيهانەکا وەسا دا دژين كو هەژى هندێ نە هەر تشتەکێ بڤێت ب دەستخۆ ڤە بينن. ئەوى باوەرى يا ب هندێ هەى كو جيهان گەلەک ب هويرى هێزەکێ ددتە تاكى دا د گەل ژينگەها فيزيکى و جڤاکى ب ڕەنگەکێ سەرەدەريێ بکەن كو حەچکو نەگوهۆڕ و جێگيرن و خودان ڕێکخستنن. بێى هەبوونا باوەرەکا ژ ڤی جۆری بۆ تاکێن جڤاکێ زەحمەتە بشێن خۆ بۆ ئارمانجێن درێژخايەن و ڕەفتارێن ڕێکخستى يێن ڕۆژانە يێن جڤاکى ئامادە بکەن. ئانکو ب ڤی ڕەنگى وی دڤێت بێژيت هەبوونا باوەرەکا ژ ڤی جۆری و هەبوونا جيهانەکا دادپەروەرانە ئەرکەکێ ب مفايێ ل سەر ملێن وێ، چونكو هەستەکا ژ ڤی جۆری هەستەکا باش يا بڕێڤەبرنێ ددتە مرۆڤى و ژ بەر هندێ دبيتە پالدەر و هاندەرێ بزاڤێن ئەرێنى ل نك مرۆڤێ خودانێ وێ باوەرێ. ب ديتنا وی باوەر ب دادپەروەرانەبوونا جيهانێ ئەرکەکێ خۆگونجاندنى دئێخيتە سەر ملێن مرۆڤى و ئەڤ ڕاستيیە هینگێ ئاشکرا دبيت دەمێ كو بزانين ئەو دبێژيت، دەمێ خەلکەک ڤی جۆرێ باوەریێ ژ دەست ددن گەلەک بێ مەيل لێدهێن و دەمێ ڕوى ب ڕوى هندەک بەڵگەيان دبن كو بسەلمينيت كو د ڕاستی دا جيهان نەدادپەروەرە و چ ڕێکخستن د ڤێ جيهانێ دا نينە، هینگێ عاجز و نەڕەحەت دبن. ئانکو دبيت وان چ پالدەرەکێ بهێز بۆ ژيانێ نەمينيت.
کورد و دادپەروەرييا جيهانا مە:
پشتى ڤێ ڕۆهنکرنا دوير و درێژ يا وان بیردۆزێن بەحسێ تێگەهێ دادپەروەريێ دکەن و هەروەسا جيهانا دادپەروەر شڕۆڤە دکەن و پشتى ئەم بزانين مللەتێ كو هند د جيهان و ژينگەهەک تژى ستەم و زۆرداری دا دژيت ئايا هێشتا دەليڤەيەک هەيە كو باوەرى ب جيهانەکا دادپەروەر هەبيت يان نە؟ بەرسڤا وێ زەحمەتە و ژ لايەک دی ڤە دمينيت ل سەر ئاستێ کەسى، کا هەر مرۆڤەکێ كورد ژ چ کوژیيەکێ وەک خۆ بەرێ خۆ ددتە ڤی بابەتى. ئەڤە هەمان ئەو گۆتنە یاکو هەر ئێك ژ لێرنەر و هەڤالێن وی يێن وەکی گۆڵدبێڕگ (Goldberg,1999) و فۆڕنهام (Furnham,2003) بەرى نوکە دوبارەکرى و هەستا دادپەروەرييا جيهانێ ب بابەتەکێ بابەتيیانە نەهژمارتييە، بەلکو ب بابەتەکێ خودى و کەسۆکى دهژمێرن، بەلێ بێگومان ئەزموون و تاقيکرنێن کەسايەتى، ئاراستە و مەيلێن کەسۆکى، خەملاندنێن تاكى بۆ ژيانێ و هەر تشتێ تێدا و وی هەى يان نەهەی، تێدا دبينن و ژ کەسەکێ بۆ کەسەک دی جياوازيە. بۆ نموونە بۆ جاشەک و موستەشارەکێ كو ل سەر دەمێ ڕژێما بەعس دکەفتە بەرى زەلامێن ئێمناهييا ڕژێمێ و کوڕێن كورد دگرتن و ل سێدارەى ددان و دکوشتن و ئەنفال دکرن و ژ هەمى دەستکەفتێن مادى و مۆڕالى يێن ڕژێمێ بۆ ڤی کارى سوودەمەند بوو، بێگومان نەوەکى کوردەکى بوو كو کەسوکارێن خۆ ژ دەست داى و گوند و باژێڕ و خانییێ وی دهاتە هەڕفاندن و ئەو ب خۆ وەكى پێشمەرگەيەکێ (هارب) ل چيايەکێ ئاسێ ل بن بەرەکێ ڕەق و تەق دژيا و ژ بچويکترين دەستکەفت و ئالاڤێن ژيانێ بێباهر بوو. بۆ هەر ئێك ژ ڤان دو کەسان ل ئێك جهى و هەرێمەکێ تێگەهێ دادپەروەرييا جيهانێ ڕامان و واتايەک جودا ددا.
ب هەمان ئەندازە ژى بۆ ئاکنجييەکێ وەلاتێ بچويکێ 12 هزار کەسيێ نائۆرو ل کيشوەرێ ئوسترالیا، يێ كو زێدەبارى هندێ وەلاتەکێ خودان ئابووریيەکا لاواز و هەژارە و ژ ڕویيێ ژێدەرێن سروشتى ڤە نەزەنگينە، بەلێ ئارام و تەنايە و چ جاران ناکەڤنە بەر هەوا ئەنفال و کیميابارانێ و …هتد. بێگومان، ژيان و تێگەهێ جيهانا دادپەروەر، نەوەکى کوردەکي یە كو نەخودان وەلاتەکێ سەربخۆیە كو سنوورێن سياسى-جوگرافيێ وەلاتێ وی، وی ژ بن سیبەرا ڕەش و تاريێ كو دبيت د هەر چڕکەيەکێ دا بێتە ئەنفالکرن و کیميابارانکرن يان تاريکپەرستێن ئايديۆلۆژی يێن وەکی داعشێ ب سەر خاک و وارێ وی دا بگرن و کچ و ژن و خويشکێن وی وەک کەنيزە و کۆێلە بگرن و ببن ل وەلاتان ب بهايێ پەزەکێ بفرۆشن يان کرێت بکەن. ئايا بۆ کوردەکى و کەسەکێ نائۆڕۆیى ڕامانا جيهانا دادپەروەر وەکی ئێکە؟ دبيت هینگێ وەک ئێك لێ بێت كو مە ژى وەكى وی وەلاتەک هەبيت سنوورێن وێ پێژانێ پاراستنا مە بيت ژ ئەنفالێن ڕەش و کیميابارانێ و جينۆسايدێ و …هتد. بەلێ ب مخابنی ڤە جارەکا دی بيرا مە ل هندێ دهێت كو هێشتا جيهان دگەل مە يێ ڕاستگۆ نينە. هێشتا جيهان وەكى مە بەرێ خۆ نادتە خەم و ئێش و ئازارێن مە، هێشتا ئەو تاكێ ئەم وەک کوردستان ب سەر وەلاتێن وان هاتينە دابەشکرن، بێى كو مە ب خۆ هيچ پشکداریيەک د ڤی کارێ کرێت و نەجوامێرانە دا هەبيت و بێى كو مە ب خۆ وەكى كورد چ جاران تەماعى د وەلات و ئاخا کەسەکێ دی دا نەکرى و بێى كو مە چ پشکدارییەک د ڤێ زۆلم و زۆردارى و نەدادپەروەرييا جيهانێ دا هەبيت، ئەڤرۆکە ژى ل خۆ نە پشتڕاستين كو ديسان هندەک کەس و لايەن ل بن ناڤ و نيشانێن ئايديۆلۆژى يان هەر ناڤەک دی، جارەک دی زولم و زۆرداريێ ل مە بکەن، نەخاسمە چ سنوورەک نينە مە ژ ئاگرێ دڕندەيێ وان گەفان بپارێزيت.
پرۆفيسۆڕ دکتۆر تەقيێ کيميايیێ ئەسەدى، بسپۆرێ زانستێن مەژى و دەماران ل زانکۆيێن ئەمريکا، د بەرهەمێن خۆ يێن دەولەمەند دا، يێن كو تێدا شڕۆڤەيا بوويەرێن مرۆڤاتيێ ل سەر بنەمايێ بیر و باوەرێن چارلز داروينى دکەت، تێگەهەکێ بکار دئينيت كو گەلەک د گەل ڤێ گۆتارێ دگۆنجيت: هەستا خۆگۆنەهبار ديتنێ. ئانکو مرۆڤ بەرامبەر کار و ڕەفتارەکا خۆ بەرپرسيارەتييا ئەخلاقى هەلبگريت وەكى كو گرێگ د. کاروسۆ (Gregg D. Caruso) د بەرهەمێن خۆ دا مفا يێ ژ ڤی تێگەهى وەردگريت، بگەهيتە ئاستەکێ هزرى كو خۆ بەرامبەر کەس و کەسانێن دی يێن كو وی بەرامبەرى وی يان وان زولم و زۆردارى و ستەمەک و ڕەفتارەک خراب ئەنجام داى، تاوانبار و گونەهبار ببينيت و ژ لايێ وژدانی ڤە بکەڤيتە د ئێش و ئازارەک دەروونی دا كو بشێت بچيت بەرامبەرى وی کەسى يان وان و داخوازا لێبۆڕينێ بکەت و يان هەر تشتەکێ ئەو پێش ڤێ ئێش و ئازارێ ڤە داخواز ژ وی بکەن ئەو يێ ئامادە بيت بدەتە وی/وان.
ب مخابنی ڤە هەتا نوکە، ئەو و حکوومەتێن كو ئەم كورد ل سەر وان هاتينە دابەشکرن و هەتا نوکە ژى ژ لايەنێ وان ڤە ب ناڤ و ڕەنگ و هێجەتێن جوداجودا زولم و زۆردارى ل مە دهێتەکرن، نەگەهشتينە ئاستێ ڤێ هەستا مە ل سەر بەحس کرى يان هەگەر هەبن ژى ژ مليۆنان کەسان ئێکە و بەلکو يێ بێ دەستهەلاتە. يێن وەکی ئيسماعيل بێشکچى، ئێکە ژ سەدان مليۆن کەسين هەست ب ڤێ خۆقوتانا وژدانى کرى و دەهان سالە ل سەر بنەمايێ وێ هەستێ بەڕەڤانيێ ژ مافێن كوردان دکەت، ل دەمەکى كو مليۆنان کەسێن دی هەر نەک تنێ ئەڤ هەست و هزرە ل نك نەهاتيیە د سەرێ وان دا، بەلکو گەلەک خرابتر و نوکە ژى ئامادەنە ب بچويکترين هێجەت هەمان ڕەفتاران دگەل مللەتێ مە دا بکەن يێن باب و كالێن وان د گەل مە و باب و كالێن مە کرين. بۆ سەلماندنا ڤێ گۆتنێ پێشنيار دکەم پێداچوونەکا هوير ب وان کۆمێنتان دا بکەن يێن د دانوستاندنێن د سۆشيالميديایێ دا دهێنەکرن، دا بزانن ئەو چەوا هزرێ د مە دا دکەن.
هيڤييە ڕۆژەک بێت ئەڤ هەستە ل دەف تاك و دەولەتدارێن ڤان وەلاتان پەيدا ببيت و هەستا گونەهباریيێ ل نك وان بگەهيتە ئاستەکێ كو ئەو ب خۆ وەک ڕێزەک و بهايەک مرۆڤاتى مە كوردان ژى ب مافدار ببينن و ل بەرامبەر وان تاوانێن دژى مە ئەنجامداين داخوازا لێبۆرينێ ژ مە بکەن و مافێ هەبوونا وەلاتەکێ سەربخۆ وەک دياريیەکێ بکنە د ناڤ دەستێن ماندى و ڕەش و پەمبلۆکى يێن مە دا و مە كوردان بگەهيننە ئاستەکێ سايكۆلۆژيێ وەسا كو ئەم ژى وەكى گەلەک ژ خەلکێن ڤێ جيهانێ هەست بکەين جيهان دادپەروەرە و ل دۆماهيکێ مافێ مە وەک ژيان و بەختەوەرى و هەبوونا هەر تشتەکێ خەلکێ دی هەى و مە هەتا نوکە نەهەى، بگەهيتە مە و کۆمەڵگەها نێڤدەولەتى ژى دێ ب سينگەکێ ڤەکرى و ب هەمى ڕەنگان ڤە پشتەڤانيێ ل ڤێ ڕەفتار و دەستپێشخەرييا وان کەت. ئەڤە ئەو پالدەرە يێ كو زانايێن وەکی لێرنەر و ميللەرى د ڤێ گۆتارێ دا نيشانى مە داى.
ژێدەر:
- اسدى، تقى كيميايى (2014): سير تفكرى دربارە آفريدگارها، آفرينشها و آفريدها: از متافيزيك تا فيزيك، آمريكا.
- گرگ د. کاروسو (2022): تجسسى در وهم إرادە آزاد و مسئوليت اخلاقى، ترجمە از انگليسى: د. تقى كيميايى اسدى، نشر آواى بوف، دانمارك.
- مصطفى، يوسف حمە صالح (2018): ملامح الشخصية الكوردية: دراسات نفسية اجتماعية على فئات من المجتمع الكوردي، الطبعة لا توجد، من مطبوعات الأكاديمية الكوردية، العدد (260)، مطبعة جامعة صلاح الدين، أربيل.
- Buss, David (2016). Evolutionary Psychology, the new science of mind, 5th edi., Roultledge, Taylor and Francis Group.
