ئالاڤێ میدیایا نوی وەک زاراڤ ل دووماهییا چەرخێ بیستێ و د ئەنجامێ تەڤلهەڤکرنا ئالاڤێن میدیایا کەڤن(کلاسیک) وەک: فیلم وێنە، موزیک، پەیڤێن چاپکری و بهیستنێ، دگەل شیانا كارتێكرنا کۆمپیوتەری و تەکنۆلۆژیایا پەیوەندییان سەرهەلدا. جێبەجێکارییێن شۆڕەشا زانستی کو د بیاڤێ پەیوەندی و میدیایا دا ب خوە ڤە دیتن و شۆڕەشا تەکنۆلۆژی د بیاڤێ پەیوەندییان دا بۆ زالبوون ب سەر ڤالاهی و سنوورێن سیاسی دا پشکدار بوو کو بوو ئەگەرێ پەیدابوونا میدیایا نوی و گوهۆڕینەكا شەنگستی د بیاڤێ چەندایەتی و چاوانییا ئالاڤێن میدیایا دا كر.

ئارمانجا ئالاڤێن میدیایا نوی ب کورتی پێکهاتییە ژ ئالاڤێن میدیایا هەژمارەیی، ژبەر جوداهییا وان د کارلێکرن و کارتێکرنا تۆڕا جیهانی و تۆڕێن هەژمارەیی دا. ئالاڤێن میدیایا نوی هاتنە د گۆڕەپانێ دا بۆ کۆنترۆلکرنا میدیایا کلاسیک، هەروەسا وه‌لێ هات کو هەمی تاک و دەزگەهـ ب تێچوویەکا کێمتر بشێن دگەل هەمیان باخڤن.

هێز و وزەیا ئالاڤێن میدیایا نوی ب تنێ د وێ چەندێ دا کۆم نابیت کو تایبەتمەندییەکا كارتێكرنێ بەردەست کریە و ڕێ ددەت هەر ئێک ژ وەرگری و هنێرەری د پرۆسەیا پەیوەندیێ دا ڕۆلێن خوە بگوهۆڕن، بەلكو وی ئالاڤی شیا شۆڕەشەکا جۆرایەتی د ناڤەڕۆکا پەیوەندییێن فرە سەدەم دا دروست بکەت وەک تێکست وێنە، دەنگ و گرتەیێن ڤیدیۆیی.

شۆڕەشەکا بێهەمپا د جیهانا تەکنۆلۆژیایا هەژمارەیی دا دەرئەنجامێ وێ پێشڤەچوونا ئالاڤێن میدیایا نوی بوو کو نەک ب تنێ بوو ئەگەرێ یەکەیەکا پێزانینان کو دەلیڤەیا ئازادییا دەربڕینێ بەرهەڤ دكەت، بەلكو بوو ئالاڤەک بۆ كارتێكرنێ، پەیوەندی و پشکداریێ. ئەڤ شۆڕەشا تەکنۆلۆژی ب تنێ ڕێ ‌ڤه‌نەكر بۆ برنا جیهانێ بەر ب سەردەمێ پشکداریێ و دووماهیئینان ب سەردەمێ چاڤدێری و کۆنتڕۆلکرنا پێزانینان، بەلكو ڕێ خوەشکر بۆ جۆرەک ژ شۆڕەشێ، شۆڕەشەکا سیاسی دژی هەمی جۆرێن خوەسەپاندن و فەرزکرن و کۆنتڕۆلکرنێ.

پشکداری و هەڤپشكی تێگەهەكە کو د هندەک ڕەهەندان دا ڕەنگڤەدانا یاخیبوون و ڕەدکرنا وی كاودانی یە یێ کو پشتا خوە ب ڕێبازا سەپاندنێ د زۆربەیا بیاڤێن ژیانێ دا گرێددەت؛ هەر ژ ڕێکخستنا خێزانێ د زۆربەیا جڤاکان دا بگرە تا دگەهیتە پەیوەندیێن کاری د بیاڤێ ئابووری دا و بۆ ڕەهەندێ مرۆڤایەتی د ڕێکخستنا سیاسەتا خوەسەپاندنێ دا و گەلەک ژ وان كاودانێن دی یێن کو دەستهەلات بالێ دئێخیتە سەر بۆ وەرگرتنا بڕیارێن كارتێكەر ژ لایێ دەستەیەکا دیارکری ژ تاکان ل سەر چارەنڤیسێ یێن دی.

سەدەمێن سەرەکی یێن سەرهلدانا میدیایا نوی:

چەندین سەدەمێن هونەری، تەکنۆلۆژی، ئابووری و سیاسی ل پشت دیاردەیا میدیایا نوی نە کو پێكدهێن ژ:

1- سەدەمێ هونەری و تەکنۆلۆژی: پێكدهێت ژ وێ پێشڤەچوونا بێهەمپا د بیاڤێ تەکنۆلۆژیایا کۆمپیوتەری دا: پرۆگرام و بەرهەڤكرن و تەکنۆلۆژیایا پەیوەندییان کو بێگومان گرێدایە ب هەیڤێن دەستچێكری، تۆڕ و ڕیشالێن ڕۆناهییێ، هەمی ئەڤ ڕەگەزێن تەکنۆلۆژیایێ دگەل فرە-پەیوەندییێ بوونە ئەگەرێ پەیدابوونا تۆڕەکا لێک ئالای (ئینتەرنێت) کو نۆکە بوویە نێڤەندگیرەک کو هەمی ئالاڤێن پەیوەندییێ یێن دی دناڤ دا هەنە: (چاپکری، بهیستی و دیتی)، هەروەسا جەماوەری و تاکەکەسی ژی. كاریگه‌رییا ڤێ پێشڤەچوونێ د هەمی کەنالێن ڕاگەهاندنێ دا (ڕۆژنامە، ئیزگە و تەلەڤزیۆن) ڕەنگ ددەتەڤە و مەترسییە ل سەر سروشتێ وان پەیوەندی یێن کو دەرهێنەرێ پەیاما میدیایی و پارڤەكرنا وێ و وەرگران ڕەنگڤەدانكریە. مەزنبوونا جیهانێ ژ ئالێ دەم و جهی ڤە و هەڕفینا بەربەستان دناڤبەرا دویر و نێزیک دا، نێزیکە تەکنۆلۆژیایا واقعێ ئەفسانەیی وان بەربەستێن د ناڤبەرا واقع و ئەفسانەیێ دا بهەرفینیت و بەربەستێن د ناڤبەرا نۆکە و یا به‌رزه‌ و نە‌دیار دا و پەیوەندی دگەل بوونەوەرێن واقعی یێن کردەیی و بوونەوەرێن سیمبولی یێن د ڤالاهییا پێزانینان دا دژین، بهەرفینیت.

2- سەدەمێن ئابووری: ئەگەرێ ئابووری د پرۆسەیا جیهانگیرییا ئابووریدا ب ڕوونی دیار دکەڤیت، ب تایبەتی د وێ پێدڤیاتییێ دا کو بۆ لەزاتیکرنا لڤینا کەلوپەل و سەرمایەیان هەیە. ئەڤ چەندە ژی ژ لایێ خۆڤە پێدڤی ب لەزاتیکرنا تەوژمێ ڤەگوهاستنا پێزانینان هەیە؛ ئەڤە ب تنێ ژبەر هندێ نینە کو پێزانین خالەکا هەڤپشکە و بێ جوداهی پشتەڤانییا هەمی چالاکیێن ئابووری دکەت، بەلکو ژبەر هندێ یە کو «پێزانین» ب خۆ وەک کەلوپەلەکێ ئابووری یێ سەربەخۆ دهێتە ته‌ماشه‌كرن و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ گرنگییا وێ د بلندبوونێ دایە، ب ڕامانەکا دی، جیهانگیرکرنا سیستمێن ڕاگەهاندنێ و پەیوەندیکرنێ، ئالاڤەکه‌ د دەستێ هێزێن ئابووری دایە بۆ جیهانگیرکرنا بازاران و گەشەپێدانا ڕەفتارێن بکاربەران ژ لایەکی ڤە و ساخکرنەڤه‌ و بەلاڤکرنا بەرهەمێن پیشەسازیی-کولتووری وەک مۆسیقا، یاریێن ئەلیکترۆنی و بەرنامەیێن تەلەڤزیۆنی ژ لایەکێ دن ڤە.

3- سەدەمێن سیاسی: پێکدهێت ژ بکارئینانا ئالاڤێن میدیایێ ژ لایێ هێزێن سیاسی ڤە ب ئاوایەكێ بەرفرەھ، دا کو هەژموونا خۆ ل سەر ڕێڕەوێ کاران بسەپینن و جێگیرییا تەرازوویا هێزێ بپارێزن؛ ب تایبەت د جیهانەکا پڕ ژ هه‌ڤڕكی دا. پێکداچوونا ئه‌گه‌رێن هونەری، ئابووری و سیاسی، میدیایا نوی کرییە بابەتەکێ ئالۆز و گۆڕەپانەک بۆ هه‌ڤڕكییان ل سەر ئاستێ جیهانێ و هەرێمی و ناڤخۆ.

4- میدیا: پرۆسەیا وەرچەرخانا میدیایی، ئێک بوو ژ لڤینەرێن هەری بهێز یێن وەرارا میدیایا نوی؛ چونکو شیا سیستمێ پەیوەندیێ ژ شێوازەکێ بنەجھ و دائێخستی بگوهۆڕیت بۆ شێوازەکێ دینامیکی و ڤەکری. دەرکەفتنا تەکنۆلۆژیایێن دیجیتالی قووناغا «قۆرخکاریا دەزگەهی» ب دووماهی ئینا و دەستهەلاتا بەرهەمئینانا ناڤەڕۆکێ دا دەستێ تاکان، تشتێ بوویە سەدەم كو میدیایا نوی ب ڤێ لەزاتییێ جهێ میدیایا کلاسیک بگریت، ب تنێ تەکنۆلۆژیا نەبوو، بەلكو ئەو سێكوچكا بهێز بوو کو پێشکێش کری: (لەزاتی د گەهاندنێ دا، ڕادەیا بلندكرنا ئازادیێ و شیانا كارتێكرنێ دگەل وەرگری). ل ڤێرێ میدیا ژ ئالاڤەکێ سادە یێ ڤەگوهاستنا نووچەیان، هاتە گوهارتن بۆ ژینگەیەکا گشتگیر کو تەڤایا کەلتوورێ پەیوەندی و ڕاگەهاندنێ د جیهانا مۆدێرن دا سەر ژنوێ داڕشتەڤە.

پێناسەیێن میدیایا نوی:

میدیایا نوی (New Media) یان میدیایا دیجیتالی (Digital Media) دەستەواژەیەکە و هەمی هونەرێن پەیوەندیکرنێ و زانیاریێن دیجیتالی ب خۆڤە دگریت کو دشێت بەرهەمئینان و بەلاڤکرن و بکارئینان و لێكگوهڕینا وان زانیاریێن مە دڤێن د وی دەمی دا و ب وی ئاوایێ مە دڤێت ب ڕێكا ئامیرێن ئەلیکترۆنی (ئامرازێن) ب ئینتەرنێتێ ڤە گرێدای بن یان نە و کارلێکكرنێ دگەل بکارئینەران بکەت کا کینە و ل هەر دەرەکێ بن.

ئینسایکلۆپیدیا ویب ئۆبیدیا ل دۆر پێناسا میدیایا نوی دبێژیت: دەستەواژەیەکە هەمی شێوازێن پەیوەندیکرنا ئەلیکترۆنی یێن جودا د خوە دا دگریت کو دشێت ب ڕێكا هونەرێن تەکنۆلۆژیایێن کۆمپیوتەری بهێنە بکارئینان. دگەل بەرچاڤوەرگرتنا پەیوەندییا ڤێ دەستەواژەیێ ب ئالاڤێن میدیایا کەڤن ڤە وەک ڕۆژنامەیێن چاپکری و گۆڤاران کو وێنە و تێکستان د خوە دا دگرن.

فەرهەنگا تەکنۆلۆژیایا بلند (High-Tech Dictionary) ب شێوەیەکێ کورت پێناسا میدیایا نوی دکەت کو پێكدهێـت ژ: «گرێدانا کۆمپیوتەری ب تۆڕێن کۆمپیوتەری و ئالاڤێن جوداجودا ڤە».

هندەک ژ ناڤێن دی یێن جودا یێن میدیایا نوی، میدیایا نوی ب چەندین ناڤێن جودا هاتییە نیاسین، ئەڤ ناڤکرنە ژی دەربڕینەکە بۆ وان بکارئینانێن نوی یێن ڤان جۆرە میدیایا ب خوەڤە دگرن. ژ وان ناڤێن جودا یێن کو بۆ میدیایا نوی دهێنە بکاربرن:

1- میدیایا دیجیتالی (Digital Media): ئەڤ تێگەھە سالۆخەكە بۆ ڤی جۆرێ میدیایێ کو مفای ژ تەکنۆلۆژیایا دیجیتالی وەردگریت وەک: تەلەڤزیۆنا دیجیتال و ڕادیۆیا دیجیتال… هتد. یان وەک ئاماژەیەکە بۆ ئالاڤەکێ میدیایی کو تێکەلبوونا بکارئینانا کۆمپیوتەری یە، یان هەر سیستمەکێ دگەل کۆمپیوتەری بهێتە گرێدان.

2- میدیایا کارلێکكرنێ (Interactive Media): بنەمایێ ڤی تێگەھی ڤەدگەڕیت بۆ وێ چەندێ کو ڕێژەیەکا بلند یا دان و ستاندنێ یان «کارلێکكرنێ» دناڤبەرا پشکدارێن ڤی جۆرێ میدیایێ دا دهێتە دیتن. یان جۆرەکێ كاودانێ کارلێکكرنێ و لێكگوهارتنا زانیاری و بۆچوون و ئەزموونێن جودا دابین دکەت دناڤبەرا بکارئینەرێن توڕا ئینتەرنێتێ و تەلەڤزیۆن و ڕادیۆیا دیجیتال و ڕۆژنامەگەریا ئەلیکترۆنی دا.

3- میدیایا سایبەر (Cyber Media): ئەڤ تێگەھە ژ فەزایێ سایبەر «Cyber Space» هاتییە کو «ویلیەم گیبسن» نڤیسەرێ چیرۆکێن خەیالا زانستی ل سالا 1984 د چیرۆکێن خۆ دا بکارئینایە.

4- میدیایا زانیاری (Info Media): ئەڤ تێگەھە ژی دەربڕینە بۆ تێکەلبوونا کۆمپیوتەری و گەهاندنێ و پەیدابوونا سیستمەکێ میدیایی یێ نوی کو مفای ژ پێشکەفتنێن تەکنۆلۆژیایا زانیارییان وەردگریت.

5- میدیایا تێکئالای (Hypermedia): تێگەھێ میدیایا زانیاریی ڤەدگەریت بۆ وی سروشتێ تۆڕیایی (رایەلی) یێ کو د ڤی جۆرێ میدیایێ دا خۆیا بووی، ئانكو شیانا ئاڤاکرنا تۆڕێن زانیاری یێن ب ئێک ڤە گرێدای هەیە ب ڕێكا هایپەرلینکان «Hyperlinks». ئەڤ چەندە ژی ژ بەر وێ تێکئالان و ئێکدوکەفتنا د ڤی جۆرێ میدیایێ دا دهێتە دیتن کو دشێت توڕەکا زانیارییان یا ب ئێک ڤە گرێدای دروست بکەت ب ڕێكا دانانا چەندین لینکێن جۆراوجۆر د ناڤ جەستەیێ ئێک بابەت دا.

خەسلەتێن میدیایا نوی:

میدیایا نوی میدیایەكە یا داینامیكی و كارتێكەر كو تێكست و دەنگ و وێنەیان د ئێك دەم دا كۆم دكەت و هندەك خەسلەتێن ڤێ میدیایا نوی هاتینە دیاركرن كو ئەڤەنە:

١- كارتێكرن دناڤبەرا ژێدەر و وەرگری دا، ئەڤ چەندە ژی دەلیڤەیا ڕەخنەگرتن و تانەلێدانێ یا بەرهەڤكری یە.

٢- گوهۆڕینا وەرگری بۆ بەلاڤكەر، كو دشێت ب دلێ خوە و خوەستەكا خوە نڤیسینان بەلاڤ بكەت.

٣- میدیایەكە و دشێت ئەگەرێن هەمی ‌ڕەنگ ب دەست ڤە بینیت و د ئێك دەم دا دەست پاڤێژیتە پەیڤ و وێنە و پارچە ڤیدیۆیان.

٤- تێكهەلكرن دگەل دەرازینكێن میدیایا كەڤن (كلاسیك) و تێگەهشتنا وێ.

٥- ب ساناهی بكارئینان، یا بەرده‌سته‌ بۆ هەمی كەسان چ ب ڕێكا مۆبایلێن د دەستێن وان دا بن یان ژی ب ڕێكا كۆمپیوتەرێن وان بن.

تایبەتمەندییێن میدیایا نوی:

ژبلی وێ یەكێ كو میدیایا نوی د هندەك ئالیان دا مینا میدیایا كەڤن (كلاسیك)ە، لێ ب چەندین تایبەتمەندییان ژێ جودا دبیت، كو دێ ب تێر و تەژی ئاماژێ پێ كەین:

١- گوهۆڕین ژ سیستمێ ئەنەلۆگی (analogue) بۆ سیستمێ هەژمارەیی(دیجیتالی): وەراركرنا تەكنۆلۆژیایێ ژ شێوازێ كەڤن بۆ یێ نوی یێ پێشكەفتی.

٢- كارتێكرن(Interactivity): ئارمانج ژ ڤێ تایبەتمەندیێ هەژمارەیا وان كەسانە یێن كو هەڤبەش و پشكدارن د پرۆسەیا پەیوەندیكرنێ دا و كاریگەریا وان ل سەر یێن دی و شیانێن لێكگوهۆڕینێ، ژ ڤێ چەندێ ڕا دبێژن جێبجێكرنا لێكگوهۆڕینێ، یان ژی كارتێككرنێ.

٣- پرت و بەلاڤبوونا پەیوەندیكرنێ: ب وێ ڕامانێ كو دشێت پەیاما پەیوەندیكرنێ ئاراستەی كەسەكی ب تنێ یان ئاراستەی كۆمەكا دیاركری بهێتە كرن، نەک بۆ جەماوەرەكێ زۆر و مەزن وەك ئەوا ل ڕابۆری هەبووی. ب ڕامانا پلەیا كونترۆلكرنا سیستمێ پەیوەندیكرنێ ب ئاوایەكی كو پەیام ب راستی ژ بەرهەمهێنەرێ پەیامێ دگەهیتە بكارئینەری.

4- نەهەڤدەم بوون(non-synchronous): ئانکو شیانا هنارتنا نامێ و وەرگرتنا وێ ژ لایێ بکارئينەری ڤە د دەمەکێ گونجای دا و پێدڤی ناکەت هەمی بکارئينەر د ئێک دەم دا پشکدار بن.

5- گەڕۆکی(Mobility): ئالاڤێن پەیوەندیکرنا نوی بەر ب بچویکكرنا قەبارێ خۆ دچن، دگەل هەبوونا شیانا مفا وەرگرتنێ ژ وێ پەیوەندییێ ل هەر جهەکێ لڤۆک یێ بكارئینەری، بۆ نموونە: ئامیرێ تەلەڤزیۆنا شاشە بچویک کو دشێت د ناڤ ترۆمبێلێ یان بالەفڕێ دا بهێتە بکارئینان.

٦- شیانێن گوهۆڕینێ: شیانێن ئالاڤێن پەیوەندیكرنێ د ڤەگوهاستنا پێزانینان دا ب ڕێكا ناڤبەندەكێ بۆ ئێكا دی وەك ئەو تەكنۆلۆژیایێن دشێن پەیاما دەنگی بگوهۆڕن بۆ پەیاما چاپكری و بەروڤاژی.

٧- شیانێن گەهاندنێ(Connectivity): ئانکو شیانێن گەهاندنا ئامیرێن پەیوەندییێ ب جۆرەها ئامیرێن دی ڤە، ب ل به‌رچاڤگرتنا وان كۆمپانیا و وەلاتێن كو دروستكەرێن وانن، بۆ میناك: گەهاندنا (DVD) یان ئامیرێ تەلەڤزیۆنێ ب ئامیرێ ڤیدیۆیێ ڤە.

8- بەربەلاڤی: ب ڕامانا بەربەلاڤبوونا پرۆگرامێن سیستمێ ئالاڤێن پەیوەندیکرنێ ل سەرانسەری جیهانێ و د ناڤ هەر تەخ و چینەکا جڤاکی دا.

9- گەردوونی(الكونية): ژینگەها سەرەکی یا نوی یا ئالاڤێن پەیوەندیکرنێ، ژینگەهەکا جیهانی و نێڤدەولەتی یە، دا کو پێزانین بشێن د ڕێكێن ئالۆز دا بەردەوام بن.

پشكێن میدیایا نوی:

میدیایا نوی دهێتە پارڤەكرن بۆ چار پشكان کو پێکهاتینە ژ:

١- میدیایا نوی یا سەر تۆڕێن ئینتەرنێتێ (Online) و جێبەجێکاریێن وێ: ئەڤە گەلەک یا نوی یە ب وی سیفەت و خەسلەتێ کو بەری نۆکە نەبوویە و ب زوی وەرارێ دکەت و جێبەجێکارییێن دی ژێ پەیدا دبن.

٢- میدیایا نوی یا سەر ئامیرێن دهێنە هەلگرتن: ژ وان ژی ئامیرێن خواندنا پەرتووک و ڕۆژنامەیان، ئەو ژی خودان پێشڤه‌چوونه‌كا بلەزن و جۆرێن دی یێن نوی دێ ژێ دهێنە دروستکرن وەک مۆبایلان.

٣- جۆرەک دناڤ ئالاڤێن كه‌ڤن (کلاسیک) دا هەنە وەک ڕادیۆ و تەلەڤزیۆنێ و تایبەتمەندیێن نوی بۆ هاتینە زێدەکرن وەک کارلێکكرنا هژمارەیی و بەرسڤدانا پێدڤیاتییان.

٤- میدیایا نوی دناڤ کۆمپیوتەری دا کو ئەڤە ژی یان ب ڕێكا تۆڕێ دهێتە ڤەگوهاستن، یان ب ڕێكا ئالاڤێن جودا یێن عەمبارکرن و هەلگرتنێ وەک دیسک و سی دییان وەک نمایشێن بینینێ، ئالاڤێن یاریێن ڤیدیۆیی، پەرتووکێن ئەلیکترۆنی(Elektrinic book) و هتد.

ڕەگەزێن پێکهێنەرێن میدیایا نوی:

هندەک ژ وان ڕەگەزێن پێکهێنەرێن میدیایا نوی ئەڤەنە:

١- دابینکرنا پێزانینان و بوون ب ژێدەرێ بێ فلتەر: نەمانا بەربەستان و گەهشتنا پێزانینان ب دەستێ وەرگری و تاکێن جڤاکی ل هەر جهەکێ بن، بۆ پڕکرنا پێدڤیێن وان و بدەستڤەئینانا پێزانینان و بۆ دەمبۆراندنێ مفای ژ میدیایا وەردگرن. بەری نۆكە د میدیایا كەڤن دا بۆ بدەستڤەئینانا پێزانینان وەرگری ب تنێ مفای ژ ڕادیۆ، تەلەڤزیۆن و ڕۆژنامەیان وەردگرت کو پەیامێن وان د چەندین سانسۆر و دەرگەڤانان دا دەرباز دبوون؛ هەمی پەیامێن میدیایا كەڤن ب فلتەران دا دچوون پاشان دهاتنە بەلاڤکرن. بەلێ میدیایا نوی پەیاما بکارئینەران ب خوەیە کو د هەمان دەم دا وەرگر و هنێرەر ژی و پەیامێن وێ بێی چ سانسۆرەکێ دهێنە بەلاڤکرن.

میدیایا نوی د گەهاندنا پەیامێ دا دەرگەهەکێ نوی ڤەکر کو هەر کەسەک دشێت ب ئاوایەکێ راستەوخۆ و بێ فلتەر پەیامێن خوە ئاراستەی وەرگری بکەت، ئەڤ چەندە ژی لایەنێن نەرێنی و ئەرێنی یێن خوە هەنە. لایەنێ ئەرێنی ئەوە کو زۆر ژێدەر دكەڤنە بەر دەستێ وەرگری و ب زوی دگەهتێ، لایەنێ نەرێنی ژی دروستکرنا چەندین ئاریشەیێن یاسایی و کارتێکرن ل سەر ژیانا تایبەت یا کەسانە وەک ناڤزڕاندن.

٢- پەیام: میدیایا نوی د بەرهەمئینانا پەیامێ و گەهاندنا وێ دا ڕێبازەکا داهێنەرانە ئافراندنی یە بۆ میناك: ل دەمێن کێم دا دەزگەهەکێ میدیایی پەیام بەرهەم دئینا، بەلێ نۆكە تاکە کەسەک دشێت پەیامەکا میدیایی بەرهەڤ بکەت و ب زووترین دەم بەلاڤ ببیت و بهێتە دیتن. ئەڤ چەندە ژی وەرارکرنا شیانێن پیشەیی و لێهاتوویییا تاکان دیار کر. هەروەسا پەیام دشێن بهێنە پاراستن و دوبارە بهێنە داڕێتن، هەڤدەم دویرکەفتن ژ وان رۆتین و بژاردەیێن کو بەری نۆكە هەبوون، نۆكە ب تێچوونەکا کێم زۆرترین پێزانین ب دەست دکەڤن.

٣- ئالاڤ: ئەو دەم و تێچوونا میدیایا كەڤن دخواست بۆ بەرهەمێ میدیایی و بۆ دامەزراندنا کەنالەکێ تەلەڤزیۆنی یان ڕادیۆیێ، د میدیایا نوی دا ب بهایەکێ گەلەک کێم یێ تێچوونێ مفای ژ هێلا ئینتەرنێتێ وەردگریت، د هەمان دەم دا پەیاما میدیایی ب ئالاڤێن جۆراوجۆر و جودا ژ یێن جاران دهێتە بەلاڤکرن.

٤- وەرگر: د ڤێ سۆشیال میدیا و میدیایا نوی دا، ڕۆل و ئەرکێ وەرگری هاتییە گوهۆڕین و وەک جاران ب تنێ وەرگر نینە، بەلكو بەرهەمئینەرە ژی. وەرگرتنا پەیامان یا گرێدای دەمەکێ دیارکری نینە، ب ڕێکا میدیایا نوی وەرگر د هەر دەمەکێ دا بڤێت دشێت پەیامێن میدیایی دوبارە بکەتەڤە و تەماشە بکەت، ژ بەر کو هەمی پەیام د پاراستینە، ئەڤ تایبەتمەندییە ژی د میدیایا كەڤن دا نەبوو.

ئەرکێن میدیایا نوی:

ئەم دشێین چەندین ئەرکێن میدیایا نوی ب ڤی ئاوایی ل خوارێ دەستنیشان بکەین:

١- بلەز ڤەگوهاستنا پێزانینان: گەهاندنا پێزانینان بێ گیرۆبوون و دیاركرنا ژێدەرێ وێ.

٢- زەلالییا پێزانینان یان نووچەیان: ب ئاوایەکی کو چ گومان تێدا نەبن و بێی درێژکرنەکا بێزارکەر، چونکو ئەم نۆكە د سەردەمێ لەزاتیێ دا دژین.

٣- رێبازا ڕێزگرتنێ ل یێن دی: ڕێزگرتن ل هەمی کەسێن د ڤی سەردەمی دا و ل هەر جهەکێ هەین؛ ئەڤ شێوازە نە ئالیگرە و جودایە ژ شێوازێ میدیایا كەڤن (کلاسیک) کو ب كووراتی ئالیگری دكر.

٤- بەرهەڤكرنا دەلیڤێ بۆ جەماوەری: داکو جەماوەر بشێت بیر و بۆچوونێن خوە دەرببڕیت کو ئەڤە ب پەخشێ کارتێکەر دهێتە نیاسین.

خالێن نەرێنی یێن میدیایا نوی:

١- گوهۆڕینا کەسایەتییێ: ئانكو کەسەک ب ناڤێ کەسایەتییەکێ دی پۆست و مژاران بەلاڤ بکەت وەک ئەوا د سۆشیال میدیایان دا هەی.

٢- قەشمەری و سڤكاتی و شەرمەزارکرن: کو ل سەر تۆڕێن ئینتەرنێتێ دهێنە ئەنجامدان.

٣- خاپاندن و گوهۆڕینا پێزانینان: دەستکاریکرنا ڕاستییان و خاپاندن.

٤- دەستدرێژیکرن بۆ سەر داتایێن کەسایەتی یێن ئەلیکترۆنی: بنپێكرنا نەپەنییێن کەسی.

٥- جاڕسكرن و بێزارکرن: ب ڕێكا پرۆگرامێن چالاک یێن دەستدرێژیکار بۆ سەر کەسایەتییێ کو ئەڤە ب تاوانێن بنپێكرنێ دهێنە هەژمارتن.

٦- سپیکرنا پارەی: وەک ئالاڤەک بۆ پرۆسەیا (غسل الاموال) یان سپیکرنا پارەی دهێتە بکارئینان.

٧- بەرهەڤكرنا سەکۆیێن ئەلیکترۆنی یێن سێکسی (ئیباحی): دروستکرنا پێگەهێن نەشه‌رعی و دویر ژ ڕەوشتێ گشتی.

٨- ب ساناهی ڤەشارتنا شوونپێیێن تاوانێن ئەلیکترۆنی: هەروەسا ب زەحمەت شوینپیێن وی کەسێ تاوان ئەنجامدای.

٩- گوهۆڕینا ئاست و شێوازێ ژیانا جڤاکێ ڕۆژهەلاتی: كارتێكەرییەکا مەزن ل سەر تیتال و ڕەوشت و ژیانا ڕۆژانە یا خەلکێ ڕۆژهەلات کریە.

خالێن پۆزەتیڤ یێن میدیایا نوی:

میدیایا نوی خودان گەلەک لایەنێن باش و پۆزەتیڤە کو چێدبیت ئالاڤێن میدیایا كەڤن (کلاسیک) نەشێن وان پێشکێش بکەن، ژبەر هندێ کو ئالاڤێن وێ یێن كارتێكرنێ د سنووردارن:

1- تێچوویێ ماددی یێ زێدە نەڤێت یان ژی پێدڤی ب کەرەستێن سادەیە وەک (کۆمپیوتەر و هێلەکا ئینتەرنێتێ).

2- دەلیڤەیەک دا خەلکی دا کو دەربڕینێ ژ خوە بکەن و ڕاپۆرتەکێ ل سەر جیهانێ پێشکێش بکەن کو ئەڤ چەندە هەتا ڤێ دووماهیێ تشتەکێ باوەرپێنەکری بوو.

3- بەلاڤبوونا ڕاستی و ڕا و بۆچوونێن جودا یێن کەسایەتی کو پێشتر ئەڤە قەدەغە بوو. نوكە خەلک ب باوەرییەکا تمام تەکنۆلۆژیایێ ب کار دئینن.

4- هاریکارییا وان تاکان دکەت یێن کو باوەرییا وان د ئاڤاکرنا پەیوەندییێن جڤاکی یێن ڕاستەوخۆ دا لاواز بوو، ب ڕێیا چاڤپێکەفتن، ناسینا هەڤالان و پەیوەندیکرنا ژ دویرڤە.

5- بهێزکرنا هەڤکاریێ دناڤبەرا گرووپان دا و وان کەسێن کو پرس و ئاریشەیەکا هەڤپشک هەین.

6- شیانا زالبوونێ ل سەر (زۆردارییا مەودایان) د بیاڤێ پەیوەندییان دا، بۆ میناك کەسەکێ ل دویرە وەلات بیت ژ کەسوکارێن خوە.

7- هاریکارێ ڕۆژنامەڤانانە بۆ زانینا ئاراستەیێن ڕایا گشتی.

8- هاریکارێ هێز و بزاڤێن ئازادیخوازانە د پرۆسەیا پەیوەندیکرنێ دا و بکارئینانا وێ وەک دەرازینكەكا نووچەیان ل وان وەلاتێن خودان دەستهەلاتێن زۆردار.

9- کەرەستەیێن میدیایان دناڤ جڤاکی دا ب گشتی د هەمه‌ڕەنگ و ب ساناهی نە.

10- هەر تاکەک دشێت ناڤه‌ڕۆكه‌كا تایبەت بۆ خوە دروست بکەت و ب ساناهی پشکداریێ دگەل یێن دی دا بکەت.

11- ب ئەرکێن میدیایی ڕادبیت وەک: (نووچە، بازارکرن، دەمبۆردان و مژوولکرن).

جوداهی د ناڤبەرا میدیایا كەڤن (کلاسیک) و میدیایا نوی دا:

چەندین جوداهی دناڤبەرا هەردو جۆرێن میدیایان دا هەنە و ب ڤی ئاوایێ ژێری دهێنە دیارکرن:

١- میدیایا نوی، میدیایەکا ئازادە و دویرە ژ هەمی جۆرێن قەید و بەند و چاڤدێریێ؛ بەروڤاژی میدیایا كەڤن (کلاسیک)، د میدیایا نوی دا شیان د دەستێ هەمی کەسان دا هەنە کو بیر و بۆچوونێن خوە بەلاڤ بکەن و ب ئازادانە دەربڕینێ ژ ڕا و دیتنێن خوە یێن نەمازە بکەن.

٢- میدیایا كەڤن (کلاسیک) د سەردەمێ نۆكە دا ب ڕەنگەکێ بەرچاڤ و ب پلەیەکا بلند پشت ب میدیایا نوی دبەستیت، ئەڤە ژی ژبەر هندێ کو ب ساناهی نەشێت بگەهیتە جهێ بوویەران. هەروەسا ئەو خال و دەڤەرێن ل سەرانسەری جیهانێ کو د ئالۆزن و دبنە ئەگەرێ دودلیێ، بۆ ڕۆژنامەڤانێن میدیایا نوی بێ ئاریشەنە، بۆ میناك: بوویەر و شۆڕەشێن بهارا عەرەبی.

٣- جۆرەکێ نوی یێ میدیاکاران پەیدا بوویە کو دشێین وەك»میدیاکارێن نوی» ناڤێ وان بینین؛ ئەڤە ئەو کەسن یێن کو ئالاڤێن پەیوەندیکرنا جڤاکی ب کار دئینن و ب کارێن خوە سەلماند کو هەژی ڤی پلە و ناڤینە. سەرباری هەبوونا هندەک کێماسییان، لێ ئەو شیان ڕوومالا هەمی بوویەرێن جیهانێ و ئەو خالێن پڕ ئاریشە بکەن کو میدیایا کلاسیک نەدشیا بگەهیتێ و دهێتە چاڤەڕێکرن د پاشەڕۆژەکا نێزیک دا بەر ب ئاستەکێ باشتر و پێشکەفتیتر بچن.

٤- میدیایا نوی چالاکییەکا ئابووری یا بێهەمپا ب خوە ڤە دیتییە و بازدانەکا جۆری و هەژی دناڤ دا پەیدا بوویە، دگەل زێدەبوونا داخواز و پێدڤییا جڤاکی ب مژارێن نووچەیی و زانیارییێن بلەز.

٥- ژبەر هندێ کو نووچە د میدیایا نوی دا ب لەزاتییەکا زێدە (سبق اخباری) بەلاڤ دبن، بازاڕێ میدیایان د ئەڤرۆ دا هەڤڕکییەکا گەرم و ب هێز دناڤبەرا میدیایا نوی و میدیایا كەڤن (کلاسیک) دا بڤخوە ڤە دبینیت و هەمی ئامار و داتایێن سەردەستی و سەرکەفتنا میدیایا نوی دوپات دکەن.

٦- میدیایا كەڤن (کلاسیک) دەلیڤەیەکا گونجای بۆ میدیایا نوی خوەش کرییە ب ڕێیا کارێن بازاڕکرنێ (مارکێتینگ)؛ ئەگەر هاندان و پشتەڤانییا میدیایا كەڤن نەبایە، میدیایا نوی نەدشیا ب ڤی ئاوایی و ب بەرفرەهـی ل ناڤ خەلکی دا دەرکەڤیت و وەرارێ بکەت.

٧- بکارئینەرێن ئینتەرنێتێ و ئەو کەسێن ڕۆژانە تەماشەی میدیایێ دکەن، پشکدار بووینە د ئاڤاکرنا شەنگستەکێ بهێز و ژینگەهەكا تست و پەیت بۆ چەسپاندنا میدیایا نوی.

٨- ژ پێخەمەت باشترکرنا ناڤەڕۆکێ و گەڕیان ل دویڤ ڕێکێن گونجای بۆ بازارکرنێ، میدیایا نوی پێدڤی ب گەشەپێدان و نویکرنا بەردەوام هەیە. هەروەسا هەبوونا هەماهەنگی و ته‌مامكاریێ د ناڤبەرا هەردو جۆران دا (كەڤن و نوی) و هەلبژارتنا میناكەكا گونجای، یا بەرفرەهـ بۆ سەرکەفتنێ د جیهانەکێ دا کو دناڤبەرا ڕاستییێ (الحقیقة) و جیهانا ئەلیکترۆنی (گریمانەیی) دا هاتییە پارڤەكرن.

ژیرییا دەستچێكری د نەخشەسازییا میدیایا نوی دا:

١- ژیرییا دەستچێكری؛ نەخشەسازێ نوی یێ هشیاریێ: ژیرییا دەستچێكری تنێ ئالاڤەکێ تەکنیکی نییە بۆ ب ساناهیکرنا کاران، بەلکو بوویە «داڕێژەر و نەخشەسازەکێ بێدەنگ» بۆ هشیارییا بکارئینەران د جیهانا میدیایا نوی دا. ب ڕێیا ئەلگۆریتمێن ئالۆز، ژیرییا دەستچێكری بڕیارێ ددەت کا کیژ زانیاری هەژی دیتنێ نە و کیژ نووچە بهێنە پشتگوھ هاڤێتن. ڤێ چەندێ میدیا ژ «گەهاندنا گشتی» گوهۆڕی بۆ «میدیایا تاکەکەسی» کو تێدا هەر بکارئینەرەک دناڤ جیهانەکا دیجیتالی یا تایبەت ب خوە دا دژیت. ل ڤێرە مەترسی ئەوە کو ژیرییا دەستچێكری «زیندانەکا هزری» (Filter Bubbles) بۆ مرۆڤی دروست دکەت، ب ئاوایەکێ کو تنێ وان زانیارییان نیشان ددەت یێن دگەل حەز و خوەستەكێن وی دگونجن، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ کوشتنا فرەنێڕین و پەیدابوونا توندڕەویێ د دیتنێن جڤاکی و سیاسی دا.

٢- سەختەکاریا کویر و قەیرانا ڕاستییێ (Deepfake): دگەل هاتنا ژیرییا دەستچێكری، جیهانا میدیایا هەڤڕوی مەزنترین گەفا ئەخلاقی و هەبوونی كریە، ئەو ژی هەڤڕکییا دناڤبەرا «ڕاستی» و «گریمانە»یێ دایە. تەکنۆلۆژیایا (Deepfake) یان سەختەکارییا کویر، شیانا دروستکرنا وێنە، دەنگ و ڤیدیۆیێن سەختە هەیە کو جوداکرنا وان ژ ڕاستییێ یا مەحالە. ئەڤ چەندە «تێگەهێ باوەریێ» د میدیایان دا هەژاندییە؛ چونکو ئێدی دیتن و بهیستن ب تنێ بەس نینن بۆ سەلماندنا ڕاستییێ. ژیرییا دەستچێكری ل ڤێرە وەک چەکەکێ دوسەر دیار دبیت؛ ژ لایەکێ ڤە ئافراندنێن بێوێنە د بەرهەمئینانا ناڤەرۆکێ دا دکەت و ژ لایەکێ دی ڤە دبیتە ئالاڤەکێ ترسناک بۆ ژ ناڤبرنا ناڤ و دەنگی، بەلاڤکرنا پڕوپاگەندەیێ و تێكدان و شێواندنا ڕایا گشتی ل سەر ئاستێ جیهانی.

٣- شۆڕەشا بەرهەمئینانێ و دووماهی هاتنا میدیایا کلاسیک: ژیرییا دەستچێكری یا ل بەر هندێ دووماهی مازییە پشتا میدیایا کلاسیک بشکێنیت، ئەو ژی پرۆسەیا «داڕشتن و بەرهەمئینانا ناڤەڕۆکێ» یە. نۆكە سۆفتوێرێن زیرەک دشێن د چەند چرکەیان دا نووچەیان بنڤیسن، ڕاپۆرتان شرۆڤە بکەن و گرافیکێن ئالۆز دروست بکەن کو بەری نۆكە پێدڤی ب تیمەکا مەزنا مرۆڤی هەبوو. ئەڤ شۆڕەشە نە تنێ تێچوویێ میدیایی بۆ سفرێ نێزیک کرییە، بەلكو پێناسا «ئافرێنەر»ی ژی گوهۆڕییە. د پاشەرۆژەکا نێزیک دا، هەڤڕکییا میدیایی دناڤبەرا وان دەزگەهان دا بیت یێن کو هەژیترین بکارئینەرێن ژیرییا دەستچێكری بن؛ چونکو مرۆڤ ب تنێ و بێی هاریکارییا ڤێ زیرەکیێ، نەشێت بەڕەڤانیێ ل هەمبەر وێ لەهیا مەزن یا زانیارییان بکەت یا کو خولەك ب خولەك جیهانێ دنخێڤیت.

دەرەنجام

گرنگترین ئەنجامێن ئەڤی مژاری د ئەڤان خالێن خوارێ دا دیار کەین:

١- ب دووماهی ئینانا قۆرغکاریا زانیارییان: میدیایا نوی شیا قەلا «دەرگەڤانێن میدیایی» (Gatekeepers) بهەلوه‌شینیت؛ ئێدی دەستهەلاتێن سیاسی و دەزگەهێن مەزن ب تنێ ژێده‌رێ نووچەیان نینن، بەلكو «ڕۆژنامەڤانیا وەلاتی» بوویە هێزەکا کارا کو دشێت ڕاستییان د چركه‌یه‌كێ دا و بێ فلتەر بگەهینیتە جیهانێ.

٢- گوهۆڕینا وەرگری بۆ بەرهەمئینەری: مەزنترین وەرچەرخان د دیرۆکا پەیوەندییان دا ئەوە کو «وەرگر» ژ تنێ گوهدارەکێ بێدەنگ هاتییە گوهۆڕین بۆ «بەرهەمئینەر و بەلاڤکەری». ئەڤێ چەندێ ژی میدیا ژ سیستمەکێ ستوونی (ژ سەرێ دەستهەلاتێ بۆ خوارێ) گوهۆڕی بۆ سیستمەکێ ئاسۆیی و کارتێکەر.

٣- هەڤڕکییا «لەزاتییێ» و «راستییێ»: هەرچەندە میدیایا نوی لەزاتییەکا بێهەمپا دایە ڤەگوهاستنا نووچەیان، بەلێ د هەمان دەم دا «باوەری و ڕاستی» ئێخستییە د مەترسیێ دا. بەلاڤبوونا نووچەیێن سەختە (Fake News) و پڕۆپاگەندا ئەلکترۆنی بوویە مەزنترین ئالنگارییا ئەخلاقی و پیشەیی د ئەڤی سەردەمی دا.

٤- تەڤلهەڤبوونا میدیایی (Media Convergence): دیار بوویە کو میدیایا نوی میدیایا کلاسیک ژناڤ نەبریە، بەلكو هەمی دناڤ خوە دا حەلاندینە، نۆكە ڕادیۆ، تەلەڤزیۆن و ڕۆژنامە تنێ هینگی دشێین بێژین ئەگەر دناڤ فەزایێ دیجیتالی دا خوە نوی بکەنەڤە و مفای ژ كارتێكرنا ئینتەرنێتێ وەربگرن.

٥- میدیایا نوی وەک ئالاڤێ شۆڕەش و گوهۆڕینێ: ئەڤ میدیایە بوویە لڤینەرەكێ سەرەکی بۆ بزاڤێن جڤاکی و سیاسی. شیانا کۆمکرنا جەماوەری و دروستکرنا فشارێن نێڤدەولەتی ب ڕێكا سۆشیال میدیایان، سەلماند کو میدیایا نوی تنێ ئالاڤێ دەمبۆرینێ نینە، بەلكو چەکەکێ كارتێكەرێ گوهۆڕینێ یە.

٦- مەترسییێن ژیرییا دەستچێكری و ئەلگۆریتمان: دەرئەنجامێن نوی نیشا ددەن کو «ئەلگۆریتم» و «ژیرییا دەستچێكری» هند نه‌مایه‌ کۆنترۆلا هۆشیارییا مرۆڤی بکەن. دروستکرنا (Filter Bubbles) یان «زیندانەکا هزری» کو تێدا بکارئینەر ب تنێ وان پێزانینان دبینیت یێن کو ئەو حەز ژێ دکەت، مەترسییەکا مەزنە بۆ سەر فرەییا بیروبۆچوونان و پێکڤەژیانا جڤاکی.

٧- ئابوورییا نوی و دراڤێ زانیارییان: زانیاری و داتایێن بكارئینەران بووینە «نەفتا نوی» یا جیهانێ. ئەنجام دیار دکەن کو میدیایا نوی نە تنێ ڕاگەهاندن، بەلكو تەڤایا سیستمێ بازاڕکرنێ و ئابوورییا جیهانی گوهۆڕینە بۆ ئابوورییەکێ دیجیتالی یێ دۆمدار.

٨- پێناسەکرنا مرۆڤایەتییێ: میدیایا نوی تنێ پێشڤەچوونەکا تەکنیکی نینە، بەلكو «دوبارە پێناسەکرنا مرۆڤایەتیێ یە» د چارچۆڤێ جیهانەکا بچووککری دا کو تێدا سنوور نەماینە، بەلێ بەرپرسیارەتییێن ئەخلاقی و یاسایی ئالۆزتر بووینە.

 

ژێدەر:

 1- قادر، جەبار (٢٠١٢). میدیای نوێ و گۆڕانکارییەکانی سەردەم، چاپخانەی شەهاب، هەولێر.

2- مەحموود، هیوا عەزیز (٢٠١٥). بنەماکانی ڕاگەیاندن و جۆرەکانی میدیا، سلێمانی.

3- زەهیر، هێمن (٢٠١٨). سۆشیال میدیا و گۆڕانکارییە سیاسییەکان، ناوەندی لێکۆلینەوەی ستراتیژی.

4- الدلیمي، عبدالرزاق محمد (٢٠١١). الإعلام الجديد والصحافة الإلكترونية، دار وائل للنشر، عمان.

5- صادق، عباس مصطفی (٢٠٠٨). الإعلام الجديد: المفاهیم والوسائل والتطبیقات، دار الشروق، عمان.

6- مرعي، خالد (٢٠٢٠). الذكاء الاصطناعي في الإعلام، دار الکتاب الجامعي.

7- Manovich, Lev (2001). The Language of New Media. MIT Press.

8- Jenkins, Henry (2006). Convergence Culture: Where Old and New Media Collide. New York University Press.

9- Newman, Nic (2023/2024). Digital News Report – Reuters Institute for the Study of Journalism.

10- Castells, Manuel (2010). The Rise of the Network Society. Wiley-Blackwell.