گۆڤارا مەتین، زنجیرەیەکا پەرتووکێن گرنگ و ناڤدار ب رەنگەکێ کورتکری وەکی گۆشەیەکێ هەیڤانە، بۆ خواندەڤانێن خۆ بەرچاڤ دکەت.. هیڤیدارین ببیتە جهێ مفای بۆ خواندەڤانێن هێژا و ببیتە هاندانەک داکو خەلکێ مە پتر بەر ب خواندنا پەرتووکانڤە بچیت.

بۆ ڤێ هەژمارێ، مە پەرتووکا «دۆخێ هەڤچەرخ یێ  مرۆڤایەتیێ» کو ژ نڤیسینا فەیلەسوف و زانایێ دەروونناسییا جڤاکی یێ ئەلمان «ئێریش فرۆم Erich Fromm» هەلبژارتییە.

ئەڤ پەرتووکە ب زمانێ ئەلمانی هاتییە نڤیسین و بۆ چەند زمانێن دی هاتییە وەرگێڕان. ناڤێ پەرتووکێ ب ئەلمانی « Condition gegenwärtige Zustand des Menschen» کو ب ئنگلیزی دبیتە « The Present Human Condition « بەلێ ل ژێر ناڤێ «The Sane Society « ئانکو «جڤاکی ساخلەم» ب زمانێ ئنگلیزی هاتییە چاپکرن و ژ لایێ «نەبیل باسیلیۆس و و یۆسف نەبیل» ڤە ل ژێر ناڤێ «الوضع البشري المعاصر» هاتییە وەرگێڕان بۆ سەر زمانێ عەرەبی، مخابن وەکی گەلەک پەرتووکێن دی یێن گرنگ، نەهاتییە وەرگێڕان بۆ کوردی یێ شرین. 

هەر چەندە، ئەڤ پەرتووکە ل سالێن پێنجیێ ژ سەدەیێ ژ بیستێ، وەک پۆختەیەک بۆ هزریێن نڤیسەری، هاتییە نڤیسین. بەلێ هەتا نوکە ئێکە ژ گرنگترین بەرهەمێن رەخنەیی بۆ شارستانییەتا نوی کو تێدا نڤیسەر قەیرانا مرۆڤی د جڤاکێن پیشەسازی یێن هەڤچەرخ دا بەحس دکەت. 

 

هزرا سەرەکی یا پەرتووکێ

فرۆم دبینیت کو مرۆڤێ نوی سەرکەفتنەکا مەزن د کۆنترۆلکرنا سروشتی، بەرهەمهێنان و تەکنۆلۆژیایێ دا ب دەستڤە ئینایە، بەلێ د ب دەستڤەئینانا بەختەوەریێ، رامان و ئازادییا ناڤخۆیی دا شکەستن ئینایە. ئاریشەیا مەزن یا مرۆڤی نە یا ئاریشەیەکا ئابووری یان تەکنیکی یە، بەلکو یا مرۆڤایەتیێ، ڕۆحێ و دەروونی یە. مرۆڤ ژ لایێ ماددی ڤە دەولەمەنتر لێ هاتییە، بەلێ پتر ژ خۆ، ژ دەوروبەرێن خۆ و ژ سروشتی یێ دویرکەفتی و یێ بوویە گیانەوەرەکێ نامۆ ل گەل خۆ.

فرۆم د وێ باوەڕیێ دایە کو شارستانییەتا پیشەسازی یا نوی پێکهاتەیەکێ یان نموونەیەکێ نوی ژ مرۆڤان بەرهەم ئینایە کو ناڤێ وی دکەتە «مرۆڤێ ئۆتۆماتیکی» یان «مرۆڤێ غەریب و هاڤی»؛ مرۆڤەکێ کو خۆ ل گەل داخوازیێن سیستەمێ ئابووری دگونجینیت، بەلێ تایبەتمەندی و زندیبوونا خۆ یا ناڤخۆیی یا ژ دەست دای.

 

چەمکێ غەریببوونێ ل دەڤ فرۆمی

غەریببوون Alienation تەوەرێ سەرەکی یێ پەرتووکێ یە. مرۆڤێ هەڤچەرخ، ب دیتنا فرۆمی، ئەڤ ساخلەتێن خوارێ هەنە:

– کار دکەت بێی کو هەست بکەت کارێ وی دەربڕینێ ژ وی دکەت.

– پتر ژ پێتڤییا خۆ د مەزێخیت.

– بهایێ خۆ ب وێ چەندێ دپێڤیت کا چەند هەیە، نەک کا ئەو چ جۆرە مرۆڤە.

– دناڤ بازاڕێ کاری و پەیوەندییان دا، خۆ ل گۆری بەرژەوەنییان دگوهۆڕیت.

– پەیوەندییا خۆ یا ڕاستەقینە ل گەل سروشتی و ل گەل کەسێن دی یا ژ دەست دای.

– کار دگەهیتە وێ ڕادەیێ کو تاکەکەس ژ خودێ خۆ یێ غەریب بووی. د ژیانەکێ دا  دژیت کو ل دەرڤە یا سەرکەفتییە، بەلێ د ناخێ خۆ دا یا تژی ڤالاهی و دلگرانییە.

 

ئازادییا کو بوویە بارگرانی

ئێک ژ هزرێن ناڤدار یێن فرۆمی ئەوە کو مرۆڤێ نوی ڕێژەیەکا مەزن یا ئازادیێ ژ کۆت و زنجیرێن کەڤنار (ئایینێ سەپاندی، سیستەمێ دەرەبەگی، دەستهەلاتا خێزانی یا توند) ب دەستڤە ئینایە، بەلێ فێرنەبوویە کا دێ چاوا ڤێ ئازادیێ ب کار بئینیت. ژبەر هندێ هەست ب گۆشەگیری و ترسێ دکەت  و ل شوینگران دەگەڕیێت دا کو قەرەبوویا ڤان تشتێن ل خوارێ دیار بکەت:

– ملکەچبوون بۆ کۆمێ (جڤاکی).

– پەرستنا بازاڕی و مەزاختنێ. 

– خۆگرێدان ب دەستهەلاتێن سیاسی یان ئایدیۆلۆژی ڤە.

– حەلبوون و بوهۆشتن د ناڤ سازییێن گەلەک مەزن دا.

ب ڤی شێوەیی، مرۆڤی سەردەم، ئازادیێ وەکی نیعمەتەک ژ دەست ددەت و ل ژێدەرەکێ دی د گەڕیێت داکو دلەدلییا هەبوونا خۆ پێ بکەت.

 

نڤیسەر، د ڤێ پەرتووکێ دا، داخوازا ڤەگەڕیانێ بۆ ڕابووری ناکەت و دژایەتییا تەکنۆلۆژیایێ ژی ناکەت، بەلکو پێشنیارا ئاڤاکرنا جڤاکەکێ دکەت کو:

– مرۆڤی دکەتە بەراهی و ئەولەوەییەت.

– هانا داهێنانێ ددەت، نەک نەک مەزاختنێ.

– داخوازا هاریکارییەکا بهێز دکەت ل جهێ هەڤڕکییا ب زێدەگاڤی.

– رامانەکا مرۆڤایەتی ددەتە کاری.

– پێشکەفتنا تەکنیکی ب پێشکەفتنا ڕەوشتی ڤە گرێددەت.

ئەو جڤاکی ب ڤی رەنگی بیت دی بیتە جڤاکەکێ  تەندروست یان جڤاکەکێ هۆشیار و تیگەهشتی.

 

گرنگییا پەرتووکێ بۆ ئەڤرۆ

یا سەرنجڕاکێش ئەوە کو گەلەک ژ هزرێن فرۆمی د سەردەمێ ئینتەرنێت و هشێ چیکری (AI)  دا پتر ڕاست و زیندی دیار دبن هەڤبەر ل گەل سالێن پێنجیێ ژ سەدەیێ بیستێ و ب ڤی رەنگی:

– زێدەبوونا کولتوورێ پەیجێن کاریگەر Influencers و بازاڕکرنا خۆیی یا ئۆنلاین.

– گۆهرینۆکا مرۆڤی بۆ داتا و ئاماران.

– ئالۆدەبوون ل سەر مەزاختنێن زێدە.

– هەستکرنا زێدە ب تنێبوونێ زێدەباری بەرفەرهییا هەبوون و بەردەوستبوونا ئامرازێن پەیوەندیێ یێن دجیتال.

– گەڕیان ل دویڤ ناسنامەیێ د جیهانەکا تژی گوهۆڕینێن ب لەز دا.

ژبەر ڤێ چەندێ، گەلەک ژ ڤەکۆلەران ئەڤرۆ فرۆمی وەک ئێکەم هزرمەند دبینن یێن کو پێشبینییا قەیرانا مرۆڤی د جڤاکێن تەکنیکی یێن نوی دا کرین.