گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
بهرههڤكرن و نڤێسینا:
پ. هـ. د. حەمید باڤی
دەستپێک:
مەلایان ب گشتی؛ گهلهك خزمەتا جڤاکێ کوردستانێ د بیاڤێن جودا جودا دا یا کری، ب تایبەتی د بوارێ ئایینی، جڤاکی، رەوشەنبیری و سیاسی دا، ژبەر پێگەهێ وان یێ ئایینی و جڤاکی یێ خورت و بهێز؛ یێن بووینە هشیارکەرێن وەلاتییان و سەرکێشێن شۆرشان، کو ل سەر دەستێن وان و ب پشکدارییا وان بزاڤ و شۆرشا یێن سەرهلداین و گەشە یا کری ب پشگیرییا مللەتی؛ پێخەمەت پاراستنا مافێن وی یێن سیاسی و کارگێری.
ل دەڤەرێن کوردستانێ یێن چیایی و ئاسێ، دەرفەتێن کاری د کێمتر بوون ژ بۆ پەیداکرنا پاریێ نانی و برێڤەبرنا ژیانێ، لەوما هندەکا ژ وان دەڤەرا ناڤبەین ناڤبەین خوە د بەردانە دەڤەرێن دەشتێ ژ بۆ دابینکرنا ژیارەکا خوشتر. ئێک ژ وان دەڤەرا (دەڤەرا گۆیان) بوو کو ژ بەر رەوشا ژیانێ و رویدانێن جڤاکی و کاودانێن سیاسی گهلهك وەلاتی دەرکەفتینە و ل دەڤەرێن دی بەلاڤە بووینە، لەوما گۆیی ژى ل باکور و باشورێ و رۆژئاڤایێ کوردستانێ، ل تورکیا و عیراقێ و سوریایێ، ل چەند جهێن دی زۆر بەلاڤە بووینە و بۆ دەبارا ژیارا خوە، بۆ خوە کاروبارێن جودا جودا کرینە، ب تایبەتی ژ مێژە وەرە زۆر گۆیی هاتبوونە زاخۆ، ميسل، بەغدا و دهۆکێ، لەوما ژی (پارتی دیموکراتی کوردستان) د شۆرشا ئەیلولێ ١٩٦١- ١٩٧٥ێ دا، ب سەركێشییا رێبەرێ نەمر مەلا مستهفا بارزانی ١٩٠٣- ١٩٧٩ێ بەردەوام داخوازا ناسناما وەلاتيبوونێ و رەگەزناما عیراقی دکر بۆ (گۆییان، ئومەریان و کوردێن فەیلی)، پارتی ئەڤ داخوازییە کر بوو ئارمانجەکا سەرەکی د ناڤ (پەیرەو و پرگرامێ) خوە دا .
خهلکێ دەڤەرا گۆیان، زۆر د ئولدار بوون و حەز ژ ئایینی و مەلایان دکر، لەوما زۆر مزگەفت و خواندنگەهێن ئایینی ل گوندێن دەڤەرا وان هەبوون، کو پڕانیا خواندنێ ل دەڤەرێ ب رێکا سیستەمێ فەقیاتیێ بوو، ل بەر دەستێ مامۆستایێن ئایینێ و مەلایێن مزگەفتا، هەتا نوکە ژی ل هندەک گوند و جها مایە، ڤێجا هژمارا فەقیيان (قوتابیێن خواندنگەهێن ئایینی یێن گرێدایی مزگەفتان)، هندە جاران زور زێدە دبوون، ژ بەر هندێ هندەک فەقی نەچار دبوون قەستا هندەک دەڤەر و جهێن دی بکەن پێخەمەت بەردەوامیدان ب خواندنا خوە و ئەڤ چەندە ببوو نەریتەک ل دەف فەقيیێن کوردستانێ کو ل چەند جهێن جودا جودا دخواندن هەتا باوەرمانا زانستێن ئایینی و دەستویریا مەلاتیێ وەردگرت. هەروەسا پشتی دبوونە مەلا، هژمارا وان ل دەڤەرا گۆیان یا زۆر بوو، لەوما بەرێ خوە ددا دەڤەرێن دی دا ببنە مەلایێن مزگەفتان و ب ئەرکێن خوە یێن ئایینی و جڤاکی راببن. بارێ وان زۆر یێ گران بوو و چەندین کار دکرن؛ ژ وانا:
- پێشنڤێژییا ب کۆم بۆ هەر پێنج نڤێژێن رۆژانە ل مزگەفتێ.
- پەیڤخواندنا رۆژا ئەینیێ، زێدهباری کرنا نڤێژێن جەژنان.
- وانەگۆتنا زانستێن ئایینی: (القرآن، التفسیر، علوم القرآن، الحدیث، وعلوم الحدیث، الفقه وأصول الفقه، العقائد والکلام والمجادلة)، زانستێن زمانێ عەرەبی: (النحو، الصرف، الفصاحة والبلاغة، العروض، المنطق)، چەند زانستێن دی یێن دونیایێ و ئاخرەتێ دهاتنە خواندن.
- پێرابوونا وەعز و شیرەتا د هەلکەفتێن جودا جودا دا، مەولید خواندن، قورئان خواندن ل سەر مری و نڤێژ ل سەر کرن و تەلقین خواندن، (هندە جاران مری شویشتن و کفنکرن)، ژنخواستن و مارەکرن و ژنبەردان، (هندە جاران خەتمکرنا قورئانێ بۆ خەلکی، و پێڤەخواندن و نڤشتی چێکرن بۆ نەخۆشان – ب تایبەتی سەر ئێشانێ، و ددان ئێشانێ، و پێڤەخواندن و گرێدانا دەزیێن تایێ، گرێدانا دەڤێ دەهبا ل گیانەوەرێن بەرزە بوویی… وهـ..د).
- فەتوا ددا و شەریعەت دکرن، (هەر پرسیارەکا هەبایە دەربارا حەلالی و حەرامی د هەمی بیاڤێن ژیانێ دا، دڤیا مەلا یێ ئامادە بایە بهرسڤا پرسیارێن وەلاتییان بدەت، شەریعەتا بکەت دەربارا هەمی کێشێن مولکداریێ و جڤاکی)، لەوما دڤیا مەلایی خوە باش پێگەهاند بایە و زۆر زەحمەت کێشا بایە ژ بۆ چارەسەرکرنا کێشە و ئالۆزیێن ژیانا رۆژانە د ناڤ جڤاکێ کوردستانێ دا.
- پێڕابوونێن جڤاکی کو مەلایێ گوندێ رۆلێ سەرەکی دگێرا د کارێ ناڤبەینچیێ دا و خەلکێ ژێک سل و پێکنەخۆش پێک دئینان و هەر دەم د ناڤ کێشه و ئالۆزيیێن گوندیان و دەڤەرێ دا بوو ژ بۆ ڤەدیتنا چارەسەریێ.
- هشیارکرنا وەلاتیان و کۆمەلگەهی دەربارا مافێن مللەتی یێن گشتی (جڤاکی، ئایینی، رەوشەنبیری، سیاسی، کارگێری، دارایی و ئابوری)، لەوما هژمارەکا زۆر ژ شێخ و مەلا و مامۆستایێن ئایینی؛ سەرکێشی و فەرماندەیی و پشکداری و کادریيا بزاڤ و سەرهلدان و شۆرشێن کوردستانێ یا کری، قوربانی یێن داین و جانێ خوە یێ گوری وەلات و مللەتێ خوە کری، د وێ رێکێ دا یێن (شەهید) بووین و یێن بووینە سومبولێن وەلاتی و مللەتی و جهێ رێزێ و شانازیێ نه بۆ هەمیان.
سەیدایێ خودێ ژێ رازی (مەلا یاسین هەلالی گۆیی)، د وێ رەوشا وەلاتی دا، د وان کاودانێن جڤاکی دا ژیایە و وێ ژینگەهێ کارتێکرن لێ کرییە، لەوما ب دۆزێن جڤاک و وەلاتێ خوە داخبار بوویە و خزمەتا مللەتی کرییە و زەحمەت کێشایە.
ناڤ و مالبات و قووناغا زارۆکینیێ:
خودێ ژێ رازی، مامۆستا مەلا یاسین هەلالی گۆیی، ژ دایکبوویێ گوندێ (هەلال)ێ بوو، ل ١/٧/١٩٢١ێ ل دەڤەرا گۆیان ل باکورێ کوردستانێ، ژ مالباتەکا بەرنیاس و ناڤدار ب زانستی، مەلاتیێ، ئولداریێ، مامۆستا مەلا یاسین هەلالی، (مالا مەلا یاسینی ژ مالباتا فەقەهان)، کو بابێ وی خودێ ژێ رازی مەلا محهمهد ئهمین عزرائیل شێخ یاسین شێخ عزهدین شێخ محهمهد شێخ یاسین هەلالی ١٨٧٥- 1٩٤٨ێ، مەلایەکێ مەزن و زیرەک و ناڤدار و ژخودێ ترس بوو، باوەرنامە و دەستویریێن زانستی ژ (٩- ١٠) سەیدایێن هەڕە مەزن و ناڤدار د دو سالان دا ١٨٩٨- ١٨٩٩ێ وەرگرت بوون. د گەل مالباتا خوە د ناڤ ژینگەها خوەشا گوندێ هەلالێ دا مەزن و فاما بوويی کو دو ئاڤێن زەلال د گوندی ڕا دبورین و هەر ئێکێ دو جو ژێ د هاتنە گرتنێ و دچوون ژ بۆ چاندن و ئاڤدانا داروباری و دەرامەتی.
دەمێ مامۆستا مەلا یاسین فاما بوويی، دەست ب خواندنا ئەلیفوبێ و قورئانا پیرۆز کرییه ل دەف بابێ خوە و مەلا و مامۆستایێن ئایینی ل مزگەفتا گوندێ هەلالێ. هەتا ژ لایێ ژییێ خوە و خواندنا خوە، وەلێ هاتی ئێدی بشێت ژ مالا خوە و ژ گوندێ خوە دەربکەڤت بۆ خواندنێ ل خواندنگەهێن جودا جودا ل سەرانسەری دەڤەرێن کوردستانێ ل دویڤ دابونەریتێن فەقیان ل وی سەردەمی بچيت.
خواندنا فەقیاتیێ:
مامۆستا مەلا یاسین هەلالی ژ بۆ خواندنێ ل دویڤ سیستەمێ فەقیاتیێ یێ چوویە باژێرێ ميسل، ل وێرێ یا ل دەف خودێ ژێ رازی مامۆستا مەلا ئهحمهد تاها قولابی گۆیی خواندی، هەروەسا ل دەف چەند سەیدایێن دی کو د قووناغێن بەرێ دا؛ باژێرێ ميسل بنگەهەکێ سەرەکی بوو بۆ خواندنا زانستێن ئایینی و گهلهك ژ فەقی و مەلایێن کوردستانێ، قەستا ميسل دکر پێخەمەت وەرگرتنا زانستێن ئایینی و مەلاتیێ.
سەیدا بۆ ماوەیەکێ درێژ؛ یێ مایە ل ميسل و زانستێن جودا جودا یێن ژ مامۆستایێن خوە وەرگرتین و ئەوی ژی وانە یێن گۆتینە چهندین فەقیێن سوختە ل ميسل، پاشی یێ چوویە چەند دەڤەرێن دی یێن کوردستانێ و یا لێ خواندی، بۆ نموونە، وەکی: گوندێ سپیندارێ ل دەڤەرا بەرواری ژێرییا ل دەف خودێ ژێ رازی سهیدا مەلا حسێن ئهحمهد مستهفا سپینداری ١٩٠٠- ١٩٦٣ێ، ل خواندنگەها قوبەهان ل ئامێدیێ ل دەف خودێ ژێ رازی مامۆستا مەلا محهمهد مەلا شوکری مەلا عوبهیدولڵاهێ موفتی ١٩٠٦- ١٩٧٦ێ، ل دهۆکێ ل دەف خودێ ژێ رازی مامۆستا مەلا عهبدلهادی عهبدلوههاب ئهحمهد موفتی ١٩٠٩- ١٨/٤/١٩٩٣ێ، هەروەسا بۆ ماوەیەکێ ل دەڤەرا سلێڤانەیان یا خواندی، بۆ نموونە ل گوندێن ئاسهێ، باڤیا، بالقوسێ، گرشینی کو هینگێ د قووناغا (موستهعیدیێ/ ئامادەیێ) دا بوو، ئەوی وانێن پەرتوکێن بلند ل سەر دەستێ زانایێن شههرەزا یێن وی سەردەمی د خواندن و د هەمان دەم دا، ئەوی وانە دگۆتنە فەقیان (سوختان- قوناغا دەستپێکێ).
هەروەسا هندە جاران مەلاتی ل شوینا هندەک سەیدایێن خوە دکر، کو وی سەردەمى، زۆر مامۆستایێن شههرەزا و ناڤدار و زیرەک ل دەڤەرا سلێڤانەیان هەبوون، ژ وانا :
- خودێ ژێ رازی، شێخ عهلی شێخ محهمهد شێخ عهبدلقادر بریفکانی ١٩٠٤- ١٩٩٤ێ، مامۆستایێ خواندنگەها ئایینی و مەلایێ گوندێ ئاسهێ بوو.
- خودێ ژێ رازی، شێخ حهسهن شێخ ئهحمهد شێخ عهبدلقادر بریفکانی ١٩٢١- ٢٠١١ێ مامۆستایێ خواندنگەها ئایینی و مەلایێ گوندێ باڤیا بوو، (ئیجازا) مەلاتیێ ژی ددا فەقیێن خوە.
- خودێ ژێ رازی، مەلا سهعید مەلا ئهسعهد عهلى ئهفندى مەلا تهیب قازی یهحیا سلێڤانەیی ١/٧/١٨٩٤- ١٦/٢/١٩٨٢ێ مامۆستایێ خواندنگەها ئایینی و مەلایێ گوندێ ئەرمشتێ، پاشی گوندێ بالقوسێ بوو، کو (ئیجازێن) مەلاتیێ ژی ددانە فەقیان و موفتیێ شۆرشا ئەیلولێ بوو ل دەڤەرا زاخۆ.
- خودێ ژێ رازی، مەلا محهمهد عهبدلرهحمان کهلهش بەرۆشکی ١٨٩٥- ١٩٧٢ێ کو وى سەردەمی مامۆستایەتییا خواندنگەها ئایینی و مەلایەتییا گوندێ گرشینی و چەند گوندێن دی یا کری و ل دویماهیێ ببوو مەلایی مزگەفتا موفتی ل دهۆکێ.
دەمێ خودێ ژێ رازی، مەلا یاسین هەلالی، ل گوندێن ئاسهێ، باڤیا و گرشینی، ل ئاسهێ، شێخ عهلی بریفکانی مەلا و مامۆستا بوو، ل گرشینی؛ مەلا محهمهد بەرۆشکی مەلا و مامۆستا بوو، بۆ ماوێ پتر ژ سالەکێ ل دەف خودێ ژێ رازی، مامۆستا (مەلا ئهحمهد سهيد عهبدللا زاوی) د خواند ل گوندێ باڤیا، مامۆستا هەلالی د قووناغا (موستهعید)یێ دا بوو، لەوما ئەوی زۆر جاران وانە دگۆتنە هەڤالێن خوە و (دەرسێن) وان د گەل دا رەهوان و (جاری) دکرن، ب تایبەتی ل مزگەفتا گوندێ باڤیا.
هەروەسا ل مزگەفتا سێمێلێ ل دەف مامۆستایێ ب ناڤودەنگ و زۆر شههرەزا و زیرەک، ب تایبەتی د (نحو وصرف)ێدا؛ خودێ ژێ رازی (مەلا عهبدلمهجید جزیری) کو پتر ژ سالەکێ؛ هەلالی ل وێرێ ژی خواندییە و د گەل دا، مەلا ئهحمهد شەرنەخی، ئەوێ مەلا ياسينی وانە گۆتینێ.
دەمێ مامۆستا هەلالی ل گوندێ بالقوسێ، ل دەف خودێ ژێ رازی مەلا سهعید مەلا ئهسعهد عهلی ئهفندی – مالا مەلا تهیب سلێڤانی ١٨٩٤- ١٩٨٢ێ د خواند، هینگێ ژی ئهو فەقیەکێ (موستهعید) بوو، زۆر فەقیێن سوختە ژی ل وێرێ بوون ژ وانا مامۆستایێ بەرێز مەلا عوبهید حهجی عهمهر سەرۆکانی، کو خودێ ژێ رازی مامۆستا هەلالی وانە دگۆتنێ.
پاشی سەیدایێ هەلالی، یێ چوویە گوندێ مەمانێ، دووبارە ل دەف خودێ ژێ رازی، مامۆستا مەلا حسێن سپینداری، پەرتوکێن دویماهیکێ یێن خواندین و ئەوی ژی وانە یێن دگۆتینە فەقیان کو هینگێ پتر ژ (٣٠) سیهـ فەقیان ل گوندێ مەمانێ دخواند. ژ بەر هژمارا وان یا زێدە، هندەک دچوونە گوندێ دەرگەلا شویکەیا بۆ ئينانا راتبێن فەقیان و ڤەحەواندنێ و دەبارا ژیارێ. ل دویماهیێ ژ بۆ وەرگرتنا باوەرناما مەلاتیێ و ئیجازا (دوازە علمیێ)، یێ قەستا زانایێ ب ناڤودەنگ و بەرنیاس ل دەڤەرێ خودێ ژێ رازی؛ مامۆستا (مەلا ئەحمەد مەلا عهبدلخالق مەلا عهبدلرهحمان ئاکرەیی ١٨٧٧-١٩٥٩ێ کری ل باژێرێ زاخۆ، بۆ ماوەیەکێ ژ بۆ بەرەکەت یا ل بەر دەستێ سەیدایێ ئیمام خواندی و وانە ژی یێن گۆتینە هندەک فەقیان و هەڤالێن خوە هەتا مامۆستا مەلا ئهحمهد ئاکرەیی) د ئاهەنگەكا قەشەنگ دا ل سالا ١٩٥٥ێ باوەرنامە دایێ .
پێکئینانا ژیانا هەڤژینیێ :
مەلا یاسین هەلالی، بەری باوەرناما مەلاتیێ وەربگریت، ل هاڤینا سالا ١٩٥٥ێ ب دو سالان بو خوە خانما هێژا و ژێهاتی خودێ ژێ رازیێ (ئهسمهر مەلا ئهحمهد سهعید ڕپنی گۆیی ١٩٣٣ گۆیان – ٢٥/٩/٢٠١٠ ستەنبول) ل باژێرێ ميسل خواست بوو، داوەتەکا ب ناڤودەنگ بو هاتبوو کرن ل دەڤەرا گۆیان- ژ گوندێ ڕپنێ بۆ گوندێ هەلالێ- ل سالا ١٩٥٣ێ، کو ببوونە دایبابێن کوڕەکی و دو کچان، ئهوژى مامۆستا نهجیب مەلا یاسین هەلالی/١٩٥٤ێ، ئامینا خان/١٩٦١ێ، صافیا خان/١٩٦٣ێ.
مەلاتییا گوندان:
پشتی خودێ ژێ رازی، مەلا یاسین هەلالی؛ باوەرناما مەلاتیێ وەرگرتی، دەستهاڤێتێ مەلاتيیا گوندان کر و وانە گۆتنە فەقیان کو هەمی دەمان د ناڤبەرا (١٠- ٢٠) فەقیان ل دەف دخواند، هەر ل دەستپێکێ دەمێ مەلا دهاتە گرتن و دەبارا وی دهاتە ڤەبڕین، بەحسێ خودانکرنا فەقیان ژی دهاتە کرن ل گەل قەولێ مەلای بۆ سالەکێ، چونکو د بەرێ دا؛ مەلا دهاتنە گرتن بۆ سالەکێ (١٢ مەهان).
ژ وان جهـ و گوندێن سەرەکی ئەوێن سەیدایێ مەلا یاسین هەلالی؛ مەلاتی لێ کری و وانە لێ گۆتینە فەقیان (بو دەمێ سالەکێ و پتر) ئەڤەبوون:
- گوندێ مەمانێ: پشتی (ئیجازا علمی) وەرگرتی ل سالا ١٩٥٤ێ ل زاخۆ، ئێکسەر یێ هاتییە مەمانێ و یێ ل وێرێ مایی کێمتر ژ سالەکێ، ل سالا ١٩٥٥ێ هەتا بو خوە بنێڕیتە جهەکی، وانە یێن گۆتینە فەقیان و زارۆیێن گوندی یێن فێرکرینە خواندنێ و نڤێسینێ و قورئانا پیرۆز. ژ وانا: خودێ ژێ رازی مەلا عزهدین کرۆری، شێخ عهبدلحهمید مەمانی، حهجی ئهسعهد سهعید حهسهن مەمانی/١٩٤٨ێ، وەسا خویا دکەت کو خودێ ژێ رازی مەلا یاسین هەلالی، گوندێ مەمانێ یێ ب دلی وی بوو، ژ بەر هەبوونا خودێ ژێ رازی شێخ محهمهد شێخ عهبدلقههار شێخ عهبدلجهبار مەمانی- بریفکانی، ١/٧/١٨٩٧ێ، (١٩٠٣) نفوس- ٥/٤/١٩٨٣ێ، بابێ شێخ عهبدلحهمید. ل گوندی مەمانێ وەک چاکخواز و شیرەتکار و رێنیشاندەرێ رێکا تەکیا قادریان، کو مامۆستا مەلا یاسین هەلالی، بخوە ژی هەلگر و باوەرپێکەرێ هزرا رێکا قادری بوو.
- گوندێ باجلورێ: هەردەم باجلوریان مەلا و فەقی هەبوون و سەیدایێ مەلا یاسین هەلالی نیزیکی دو سالان مەلاتییا وان یا کری ل ناڤبەرا سالێن ١٩٥٥- ١٩٥٧ێ دا، مالا وی د خانیێ مزگەفتێ بخوە ڤە بوو، هینگێ هژمارەکا فەقیان ل گوندی هەبوون، ژ وانا: خودێ ژێ رازییان: مەلا محهمهد شهریف بانەصۆری، مەلا عوسمان شەرنەخی، مەلا حهمزه شێرانەیی، سەیدایی و فەقیان وانە د گۆتنە چەند بچویکێن گوندی.
- گوندێ شێرانە ل دەڤەرا بەرێگارەی: سەیدایی مالا خوە بر بوو گوندێ (شێرانە) بەری شۆرشا ئەیلولێ ١٩٦١- ١٩٧٥ێ ب چەند سالەکا و بو ماوێ پتر ژ (٥) سالان ما ل وێرێ، ل دورێن سالێن ١٩٥٧- ١٩٦٢ێ، مالا وی د خانیێ خودێ ژێ رازییان: حهجی محهمهدێ مێرەمێ/ محهمهد رهشید عهمهر شێرانەی ١٨٩٨- ١٩٧٢ێ و حهجی خورشید عهبدلرهحمان محهمهد عهلی شێرانەی ١/٧/١٩١٢- ١٧/٧/١٩٩٣ێ ڤە بوو، گهلهك فەقیان ژ خەلکێ دەڤەرێ ل دەف دخواند.
هەروەسا ژ باکوری ژی دهاتنە دەف كو هەمی دەما (١٠- ١٢) فەقیان ل شێرانە، د وێ قووناغێ دا ل دەف دخواند، زۆر خزمەتا مللەتی ژی دکر و ئاسانکاری بۆ شۆرشێ ژی دکر، نهمازه د بیاڤێ چارەسەرکرنا کێشە و ئارێشێن جڤاکی و مولکداریێ دا کو وەک (قازییەکێ شەرعی) رۆلێ خوە دگێرا ب پشتەڤانيیا شۆرشێ و پێشمەرگەهی، سەرەرای هندەک ناکۆکیێن مەلا ل گەلێک ل وی سەردەمی کو هندەک دژی وی بخوە ژى بوون.
- گوندێ دێرەشێ: ل بهارا سالا ١٩٦٣ێ هاتە دێرەشێ کو مەلاتی ژی دکر و مامۆستایەتیيا فەقیان ژی دکر، هندەکا ژ خەلکی گوندی بخوە ژی ل دەف دخواند وەک بەرێزان: حسێن و برايێ وى سهعید دێرەشی، خودێ ژێ رازی: حهسهن رهشید حاجی دێرەشی، بۆ ماوێ کێمتر ژ (٢) سالان ما ل وێرێ ل سالێن ١٩٦٣- ١٩٦٤ێ، خودێ کچا وان خانما بەرێز: صافیە مەلا یاسین هەلالی ل دێرەشێ خودێ یا دایێ ل سالا ١٩٦٣ێ، پاشی مالا خوە بارکر ژ گوندێ دێرەشێ ل دویماهیکا سالا ١٩٦٤ێ و چوو دەڤەرا بەرواری بالا.
- گوندێ طروانش: ل دویماهیکا سالا ١٩٦٤ێ یێ بوویە مەلا و مامۆستایێ ئایینی ل گوندێ طروانشێ، چەند فەقیان ل دەف دخواند بۆ ماوێ نێزیکی دو سالان، پشتی فرۆکێن عیراقێ هێرەشەکا دژوار ل مەها گولانا سالا ١٩٦٦ێ کرییە سەر خەلکێ گوندێ طروانش ل تاخێن دۆسکیيا، مام رەسول، جنێدا، چەند ژن و زارۆک شەهید کرین؛ ژ وانا: (١- خانم: مهیان حهجی نادر- هەڤژینا سهلیم پیرۆی. ٢- گەنجێ ژێهاتی: عومهر خانەمیر. ٣- خانما هێژا: زهلیخا مستهفا صالح. ٤- زارۆکێ بێ گونەهـ: کوڕێ ئیسماعیل طروانشی) و چەند کەسێن دی بریندار کرن. ئینا مامۆستا مەلا یاسین هەلالی ژی مالا خوە ژ گوندی بارکر و دگەل فەقیێ خوە (خودێ ژێ رازی مەلا محهمهد ئورەیی، چوونە گوندێ وان (ئورە).
- گوندێ ئورە: وەک مەلاتی ل گوندێ (ئورە) نە کرییە، بەلێ مالا سەیدایی ما د ناڤ مالا خودێ ژێ رازی: حهجی ئهمین ئهحمهد ئورەی دا بۆ ماوێ نێزیکی (٦) مەهان.
- باژێرێ دهۆکێ: ژ بەر وێ رەوشا ئالۆز و وان كاودانێن نەخوازیار ل دەڤەرا بەرواری بالا ل وی سەردەمی، ژ نەچاری مامۆستا مەلا یاسینێ گۆیی، مالا خوە ژ گوندێ ئورە ئینا دهۆکێ ل دویماهییا سالا ١٩٦٦ێ و ل تاخێ (قەرەچا/ زۆزان) ئاکنجی بوو. دۆست و هەڤالێ وێ خودێ ژێ رازی شێخ نور محهمهد شێخ عوبهیدوللاهـ شێخ نور محهمهد بریفکانی ١٩٢٠- ١٢/١٢/١٩٨٣ێ بوو، پشتڤانییا مانا وی و ئاکنجیبوونا وی ل دهۆکێ دکر، کو هینگێ و هەتا پشتی رێکەفتنا ١١ی ئادارا ١٩٧٠ێ، تنێ (٤) مزگەفت ل باژێرێ دهۆکێ هەبوون: (مزگەفتا مەزن، مزگەفتا رێکانییا، مزگەفتا موفتی و مزگەفتا حهجی مستهفاى)، ل هەر مزگەفتەکێ ژ وانا (ژورەک – حوجرەیەک) هەبوو، (فەقی) تێڤە رادبوون و دروینشتن، تێڤە دخواند و دنڤستن، بۆ خوە (راتب/ خوارن) ژ مالێن جیرانان و پێچێبوویان دئینان، هۆسا زانستێن ئایینی و زمانێ عەرەبی (قورئان، تفسیر، زانستێن قورئانێ، حەدیث، زانستێن حەدیثێ، شەریعەت، أصول الفقه، عەقیده و کهلام، نحو، صرف، فصاحة وبلاغة، منطق،…) ل دەف مامۆستایێن ئایینی دخواندن بۆ مەلاتیێ، (خواندنگەها ئایینی) یا فەرمی ژی هەبوو و سەر ب (ئەوقافێ) ڤە بوو. بنگههێ وێ یێ سەرەکی ل مزگەفتا مەزن بوو، مامۆستا و رێڤهبەرێ وێ، خودێ ژێ رازی مامۆستا مەلا محهمهد ئیمام بوو (مەلا محهمهد مەلا عهبدلخالق مەلا عهبدلرهحمان ئاکرەیی ١٨٨٣- ٢٦/٦/١٩٦٩ێ، پاشی بوویە خودێ ژێ رازی مامۆستا (مەلا عهبدلمهجید مەلا ئهحمهد سۆرانی ؟-١٩٨٤ێ(، تایەکێ وێ خواندنگەها ئایینی ل مزگەفتا حهجی مستهفاى بوو، مامۆستایێ وێ خودێ ژێ رازی: (مەلا عهبدلهادی عهبدلوههاب ئهحمهد موفتی ١٩٠٩- ١٨/٤/١٩٩٣ێ بوو، ئینا مامۆستا مەلا عهبدلهادی موفتی، خواست بچیتە سەفەرا حەجێ، ل مەها کانوینا بچویک ١٢/١٩٦٦ێ، هینگێ ژی زڤستان بوو، بۆ ماوەیەکێ درێژ دمانە ب رێکا چوون و هاتنێ ڤە، چونکو د رێکا فلسطینێ ڕا دچوون، نە وەکی سالا ١٩٨٤ێ بوو، دەمێ ئێکسەر ژ عیراقێ چوویە حیجازی/ سعودیێ، لەوما داخواز ژ خودێ ژی رازی مەلا یاسین هەلالی کر؛ ئەو شوینا وی دهرسان بێژیتە فەقیان هەتا ژ سەفەرا خوە یا حەجێ یا درێژ دزڤڕیت. ئەوی ژی داخوازیا سەیدایێ خوە قەبویل کر و دهرسێن فەقیان گۆتنێ هەتا سەیدایێ وى ژ حەجی ڤەگەریایە دهۆکێ و دەوام کری ل مزگەفتا حەجی مستهفاى ل تاخێ مەزاری ل دهۆکێ، کو نێزیکی دو مەهان ڤەکێشا بوو.
- گوندێ زێوکا عەبۆی ل ناحیا مانگێشکێ: خودێ ژێ رازی مەلا یاسین هەلالی، نە خواست بمینیتە ل باژێرێ دهۆکێ، ئینا جارەکا دی مالا خوە برە گوندان و ڤێجارێ چوو گوندێ زێوکا عەبۆی (ل دەڤەرا دۆسکیان) ل دەستپێکا سالا ١٩٦٧ێ، مالا وی چوو د خانیێ خودێ ژی رازی حهجی عهمهر سهرحان زێوکی ڤە/ ١٩٢٠- ٧/٥/٢٠٠٨، ب بوو مەلایێ وان، چەند فەقیان ژی ل دەف د خواند، هۆسا ما ل گوندێ زێوکا عەبۆى هەتا شوباتا سالا ١٩٦٨ێ، سەرەرای ئەو ئالۆزیێن وی سەردەمی هەین ل گوندی و ل ناحیێ د ناڤبەرا پێشمەرگەی و شۆرەشێ دا ژ ئالیيەکی ڤە و حوكمهتا عیراقێ و چەکدارێن وی ژ ئاليیەکێ دیڤە، زێدەباری هندەک کێشە و ئالوزيیێن سەیدایی بخوە.
- گوندێ ملهمبانێ (رأس العین العلیا): ل مەها شوباتا سالا ١٩٦٩ێ، خودێ ژێ رازی مەلا یاسین هەلالی، مالا خوە بارکر (ب فەقی ڤە) چوو گوندێ ملهمبانێ و بوو مەلایێ وان و وانە ژی د گۆتنە فەقیێن خوە و مالا سەیدایی چوو د خانیێ خودێ ژێ رازی: حهجی محهمهد صالح قادر مستهفاى ١٩١٧- ٢٠٠٤ێ، هۆسا مان هەتا دانێ هاڤینێ، پاشی سەیدا چوو سەرەدانا مالبات و کەس و کارێن خوە ل گوندێ هەلالێ ل دەڤەرا گۆیان ل باکورێ کوردستانێ. فەقیێن وی ب تایبەتی مامۆستایێ بەرێز: مەلا نهزیر طوری ب مەلاتیا گوندی و بکاروبارێن ئایینی یێن وان رادبوو، سەخبێرییا مالا سەیدایی دکر، وانە ژی دگۆتنە فەقیێن نوی و تازە، ژ وانا: حهمید باڤی کو ل پاییزا سالا ١٩٦٩ێ هاتە ملهمبانێ ل دەف سەیدایێ بەرێز مەلا نهزیر طوری قورئانا پیرۆز د خواند بۆ ماوێ مەهەکێ- دویا، بەلێ د وی سەردەمی دا دانوستاندن د هاتنە کرن د ناڤبەرا سەرکردایەتییا شۆرشا ئەیلولێ ١٩٦١- ١٩٧٥ێ و حوکمەتا عیراقێ دا، ڤێجا هەر ئالیەکی ب هەمی شیانێن خوە هێرەش دکرە سەر ئالیێ دی، ب مەرەما خورتکرن و بهێزکرنا هەلویستێ د دانوستاندنان دا، ژ بەر هندێ چەکدارێن حوکمەتا عیراقێ ل (مانگێشکێ) و ل (گوندێ حوجاڤا) کۆمبوون و هندەک رهفتار و کریارێن دوژمنکارانە کرن.
ل گوندێ بێشینکێ و ل چەند گوندێن دی، ل مەها چریا دووێ ١١/ ١٩٦٩ێ، گەف و گوڕێن زۆر دژوار و مەزن ل خەلکێ دەڤەرێ کرن، کو دێ لەشکەرێ حوکمەتا عیراقێ و چەکدارێن وێ هێرشێن هەڕە مەزن یێن ئەردی و ئەسمانی کەنە سەر دەڤەرا شۆرشێ و دێ هەمی گوندان سۆژن و وێران کەن. ل چەند جهان دەستپێکر و فرۆکێن عیراقێ یێن شەڕکەر زۆر ب دژواری هێرەش کرنە سەر گوندێن دەڤەرێ و خەلکێ وان و هەتا کەرێن پەزی و گاڕانێن حێوانان و زەڤیێن دەرامەتی و بێدەرێن دەخل و دانی دانە بەر بومبان و فیشەکان. گوندێ ملهمبانێ ژی ئێک ژ وان گوندان بوو یێن ب بەر هێرەشا فرۆکان کەفتین و ڕەمیەکا زۆر دژوار ل گوندی و ل مزگەفتێ و ل زهڤیێن تووتنێ هاتە کرن، خەلکی ژ نەچاری و ژ ترسا گوند بەردا و چوونە ئاقاری و چولێ و چوونە د شکەفتا ڤە، بۆ خوە کولک چێکرن و چاڵ و کونج (تاپی) کولان، لەوما ژی فەقیێن سەیدایێ مەلا یاسین هەلالی، داخواز ژ خودێ ژی رازی: سهید یهزدین سهید ئهحمهد سهید یهزدین باڤی ١٩٠٣- ١٩٨٤ێ، کر د هەوارا مالا سەیدایی بێت. ئینا دەوار ئینان و مالا سەیدایی بارکر و برە نک خوە ل گوندێ باڤا، هەتا مامۆستا مەلا یاسین هەلالی ژ باکوری ڤەگەریایە مالا خوە ل گوندێ باڤا، رەوشا دەڤەرێ پیچەکێ هێمن بوویی، ئینا دووبارە ڤەگەریا گوندێ زێوکا عەبۆى و بوو مەلایێ وان. وانە ژی د گۆتنە فەقیان، ژ وانا: خودێ ژێ رازی: مەلا محهمهد صالح کاواشی، حهمید باڤی، بۆ ماوێ چەند مەهەکان هەتا رێکەفتنا ١١ی ئادارێ ١٩٧٠ێ هاتییە راگەهاندن. ئێدی کەیف و خۆشی کەفتە دەڤەرێ و خەلکەکێ زۆر بەرێ خوە دا باژێران و خانیێن هاتینە سۆتن و گوندێن هاتینە وێرانکرن خودانێن وان ل هندەک دەڤەران هاتنە قەرەبووکرن ژ لایێ حوکمەتا عیراقێ ڤە ب (٣٠٠) سێ سهد دینارا بۆ مەزاختنێن ئاڤاکرنا هەر خانیيەکێ، پاشی کرنە (٥٠٠) پێنج سهد دینار.
دەڤەرا گۆیان (گوندێن: هەلال
و سێگرکێ):
خودێ ژێ رازی، مەلا یاسین هەلالی، پشتی چەندین سالان خزمەتا مزگەفتان و زانستێن ئایینی کری ل باشورێ کوردستانێ، ڤەگەریا گوندێ خوە هەلالێ ل دەڤەرا گۆیان، بۆ ماوێ (٤٠) سالێن دویماهیێ ژ ژییێ خوە، خزمەتا جڤاکێ دەڤەرێ کر وەک: مەلا (پێشنڤێژ و پەیڤخوینێ رۆژا ئەینیێ، مامۆستایێ زانستێن ئایینی و عەرەبی، شیرەتکار و ناڤبەیچی و رێنیشاندەرەکێ جڤاکی و ئایینی)، ل گوندێ هەلالێ و ل گوندێ سێگرکا هەتا وەغەرا دووماهیێ کری ل رۆژا ٢٨/١٠/٢٠١١ێ، هەر خزمەتا مللەتێ خوە دکر، خودێ ژ سەیدایی رازی ببیت و روحا وی ل بەهشتا بەرین شاد و ئارام بکەت.
فەقیێن مامۆستا مەلا یاسین
هەلالی گۆیی:
بێگومان ل سەردەمێ خودێ ژێ، مەلا یاسین هەلالی ل سالێن پێنجیان و شێستان، قوتابخانێن فەرمی ل پڕانییا گوندێن دەڤەرا دهۆکێ ل باشورێ کوردستانێ نەبوون، لەوما هژمارەکا زۆر ژ خەلکێ وان گوندێن خودێ ژێ رازی مامۆستا مەلا یاسین هەلالی مەلاتی لێکری یا ل دەف خواندی ب تایبەتی (قورئانا پیرۆز)، ئەو کەسێن د خواندن د ژییێن جودا جودا دا بوون، د بەر کاروبار و رێنجبەرییا گوندان ڕا، بۆ خوە دخواند، هژمارا ئەڤان کەسان زۆر بوو، بەلێ ئەوێن کارێ خوە کرییە فەقیاتی و مەلاتی و ل دەف سەیدایى خواندین ب تایبەتی د وان (١٥) پازده سالێن مەلاتی دکر ١٩٥٥- ١٩٧٠ێ ل باشورێ کوردستانێ. هەروەسا پشتی چوویە باکوری ژی (ل دەڤەرا گۆیان) کو بۆ ماوەیەکێ کورت یان درێژ یا ل دەف خواندی زۆرن ژ فەقیان و مەلایان.
پتر ژ سهد فەقیان ل دەف سەیدایێ مەلا یاسین هەلالی گۆیی يا خواندی ل جهێن جودا جودا، چونکو د دو قووناغێن سەرەکی دا وانە یێن گۆتینە فەقیان. دەمێ د قووناغا ئامادەیێ (موستەعید)یێ و دەمێ باوەرناما مەلاتیێ وەرگرتی و مەلاتییا گوندان کری.
تەکیە و رێکا قادری :
ل سەردەمێ مەلا یاسین هەلالی، دو تەکیە و رێکێن سەرەکی یێن (سۆفیاتیێ/ تصوف)ێ ل کوردستانێ هەبوون، كو ئـەو ژی (تەکیا قادری و تەکیا نەقشەبەندی) بوون، کو ل دهۆکێ بنگههێ تەکیا قادری ل (بریفکا شێخا) بوو ب ناڤێ (تەکیا شێخ نورهدینێ بریفکانی ١٧٩٠-١٨٥١ێ، هەر ژ سالا (١٦٢٠) وەرە ئەوا خودێ ژێ رازی: شێخ شهمسهدین (قطب) ئەخلاطی (١٥٨٨- ١٦٧٤ێ) دامەزراندی- کو د بنیات دا دزڤڕیت بۆ رێبازا شێخ عهبدولقادرێ گەیلانی (١٠٧٧- ١١٦٦)، و یا تەکیا نەقشبەندیيا ژی ل (بامەڕنێ) بوو، هەر ئێکێ ژ وانا ژی هەڤالبەندێن خوە هەبوون، و ل دویڤ داب و نەریتێن وی سەردەمی، هندەک مەلا ژی دچوونە د ناڤ (رێکێ/ طەریقەتێ) دا، لەوما ژی مەلا یاسین هەلالی ژی بۆ خوە (رێکا قادریان/ الطریقة القادریة) هەلبژارت بوو. کو مەلبەندێ وێ یێ سەرەکی ل (تەکیا گوندێ بریفکان) بوو، ژ بەر هندێ ژی پهیوەندیێن زۆر خورت د گەل شێخێن بریفکا هەبوون، شێخ نور محهمهد بریفکانی ل دهۆکێ و شێخ محهمهد مەمانی ل گوندێ مەمانێ، هەمی شێخێن دی یێن قادری، تشتەکێ زانایە کو داب و نەریتێن رێکا قادری ژ رێکا نەقشبەندی د جودا بوون. کو هەردو (طەریقەت) زۆر د بەربەلاڤ بوون و گهلهك شێخ و دەروێش و موریدێن خوە ل سەرانسەری کوردستانێ ههبوون.
عەقیدا مامۆستا مەلا یاسین هەلالی:
مەلا یاسین هەلالی، وەک عەقیدە (ئەشعەری) بوو، ل دویڤ باوەرییا ئهبو ئهلحهسهن ئهلئهشعهرى ٢٦٠ – ٣٢٤/٨٧٤- ٩٣٦) بوو، ژ خواندنگەها خەلەفییان بوو و پشتەڤانییا دیتن و بۆچوونێن وان دکر و بەڕەڤانی ژێ دکر. نە د گەل خواندنگەها (سەلەفیان/ وەهابیان) بوو، گوتارا وی د گەل دا هندە جاران یا توند بوو، ململانا (صۆفیان، خەلەفیان، وەهابیان/ سەلەفیان) ل دەڤەرا دهۆکێ د سالێن پێنجیان و شێستان و حەفتیان دا، رەنگڤەدانا خوە هەبوو، هەر فەقیەکێ هاتبایە دەف بۆ خواندنێ (عەقیدا ئیمانێ) یا هۆزانڤانێ کوردپەروەر و زانایێ مەزن، مەلا ئەحمەدێ خانی ١٦٥١- ١٧٠٧ێ نیشا ددا و ب (دەرسینی) دگۆتە فەقیان، ل گۆڕەی دیتنا (خواندنگەها صۆفیان)، رهفتار و کار دکر، لەوما ئەگەر کەسەک یێ نەخۆش بایە، پێڤە دخواند و نڤشتی بۆ چێدکر، و دەڤێ گورگی گرێ ددا، دا گورگ و دەهبە ب گشتی پەز و گیانەوەرێ بەرزە نە خووت، (ل دویڤ باوەریا جڤاکی هینگێ)، زۆر (مەولید/ ژ دایکبوونا پێغهمبەری س. خ) د خواندن و پەرتوکا مەولیدێ ئەوا ب ناڤێ (النعمة الكبرى على العالم في مولد سيد ولد آدم) یا خودێ ژی رازی (محمد أحمد علی ابن حجر الهیتمی الشافعی ١٥٠٣- ١٥٦٦ێ دهاتە خواندن، ل دەستپێکا سیستەمێ فەقیاتیێ و زۆر یا گرنگ بوو ل وی سەردەمی. هۆسا مەلا یاسین هەلالی صۆفی و ئەشعەری بوو د بیاڤێ عەقیدێ دا، لەوما ژی د دووماهیکا پەرتوکا دەستخەتێ خوە دا، هەر دەم دنڤێسی: (… یاسین الهلالي قرية والكوياني عشيرة والشافعي مذهبا والقادري طريقة والأشعري عقيدة…)، كو ئەڤ شێوازێ نڤیسینێ ل دەف گهلهك مەلا و مامۆستایێن ئایینی یێ بەربەلاڤ بوو.
گرنگیدان ب زمانێ کوردی:
مەلا یاسین هەلالی، هەر چەندە خواندنا وی ب زمانێ عەرەبی بوو؛ وەکی هەر مەلایەکێ دی، بەلێ زۆر گرنگی ددا زمانێ کوردی و هەر فەقیەکێ هاتبایە دەف، د كيشك قووناغا خواندنێ دا بایە، هەکە خوە ل بەر دەرچوونێ ژی بایە، دا (نوبهارا بچوکان)، فەرهەنگا هۆزانڤانێ کوردپەوەر ئەحمەدێ خانی نیشا دەت و ب (دەرسینی) بێژیتێ، دا زمانێ خوە ناسبکەت و بزانیت، چونکو (زمان) نیشانا سەرەکی و هەرە گرنگ و دیارە بۆ هەر مللەتەکی، زێدەباری خواندنا پەرتوکێن شاعر و فەیلەسۆفێ کورد ئهحمهدێ خانی و نیاسینا وی و بیر و هزرێن وی مروڤی پاڵددەته کوردایەتیێ و ڤیانا کوردستانێ ل دویڤ رێبازا خانی، دەربارا ئێکگرتنا هەمی تەخ و چینێن مللەتی. هۆسا مەلا یاسین هەلالی د گەل خواندنا ئایینی و خزمەتا وی، بەرێ فەقیان ددا زمانێ کوردی و هزرا نەتەوی و خزمەتا جڤاکێ کوردستانێ، هەروەسا وی بخوە ژی ب کریار خزمەتا شۆرشا ئەیلولێ (١٩٦١- ١٩٧٥) کرییە ب رێکا چارەسەرکرنا کێشە و ئارێشێن جڤاکی و مولکداریێ، وەک قازییەکێ شەرعی و دادوەرێ شۆرشێ .
زیرەکی و شههرەزایی و بسپۆرییا
مەلا یاسین هەلالی:
مەلا یاسین هەلالی، مەلایەکێ زۆر زیرەک و شههرەزا بوو، دەربارا هەمی زانستێن ئایینی و پرۆگرامێن سیستەمێ خواندنا فەقیاتیێ، ب تایبەتی د زانستێن زمانێ عەرەبی (نحو وصرف وعروض وبلاغة)ێ دا، کو زانا و مەلایێن وەسا شههرەزا؛ زوی بزوی ل دەڤەرێ پەیدا نەدبوون، دەما فەقیا قەستا وی دکر و زۆر فەقی هەبوون و وانە دگۆتنێ و هەر گوندەکێ چووبایێ، دا بابەتێ خودانکرنا فەقیان کهته مەرج ل سەر گوندیيان، بەلێ فەقی زۆر ژێ دترسیان چهنكو پیچەکێ یێ توند و ڕەق بوو. قەت نە دهێلا فەقی بچنە ناڤ گوندی و کولانێن تاخی. بەلێ مولەتا بێنڤەدانێ ددا فەقیان ل ئێڤارییا رۆژا پێنجشەمبێ و رۆژێن ئەینی، چونکو وانە تێدا نە دهاتنە گۆتن. پێخەمەت هندی فەقی بێهنا خوە ڤەدەن.
خەتدەستێن مەلا یاسین هەلالی:
رازی مەلا یاسینێ هەلالی، زۆر گرنگی ددا نڤێسینێ و خەتێ دەستێ؛ دا فەقی فێری نڤیسینێ ببن. ئەوی بخوە ب دەهان پەرتوکێن رێزێ یێن ب دەستێ خوە نڤێسین و خەتەکێ زۆر جوان هەبوو و رۆژانە رێزکەکا (نوبهارا بچووکان)ێ ب خەتێ دەستێ خوە ل سەرێ بەرپەڕێ دەفتەرێ دنڤێسی و فەقیان ژ بەر دکر و رێزک رێزک ل بەر دنڤێسی. بەلێ سەد مخابن وی بخوە چ پەرتوک چێنەکرینە و چ تشت ل سەر ژیانا خوە و مالباتا خوە نە نڤێسییە، وەکی پڕانییا مەلایێن کوردا یێن دی، ژ بەر هندێ ژی زۆر یا ب زحمەتە تو بێى ل سەر ژیان و بیروهزرێن مامۆستایەکێ کورد بنڤێسی، یان مامۆستا و فهقیێن وی دیار بکی، چونکو ئەوان بخوە چ تشت نە نڤێسییە مخابن! ل دووماهیێ دێ بێژین: مەلا یاسین هەلالی، زۆر خزمەتا مزگەفتان و ئایینی و زانستی و شۆرشێ و جڤاکێ کوردستانێ ب گشتی یا کری. جهێ وی بەهشتا بەرین.
ڤەگەریانا مەلا یاسین هەلالی بۆ
دەڤەرا گۆیان ل باکوری:
پشتی رێکەفتنا ١١ی ئادارا ١٩٧٠ێ، خودێ ژێ رازی مەلا یاسین هەلالی، ڤەگەریا دەڤەرا گۆیان ل باکوری، پشتی نێزیکی (٤٠) سالێن ژییێ خوە ل خواندنێ، فەقیاتیێ، مەلاتیێ و خزمەتا مزگەفتان و خواندنگەهێن ئایینی و جڤاکی و مللەتی ل باشورێ کوردستانێ بوراندین، کو نێزیکی (٢٥) سالان فەقیاتی دکر و د بەرڕا وانە ژی د گۆتن، نێزیکی (١٥) سالان ژی مەلاتی و مامۆستایەتيیا چەند جهـ و گوندێن باشوری دکر ل سنورێ پارێزگەها دهۆکێ.
بۆ ماوەیەکێ خێزانا خوە هێلا ل باشوری، ئەو بخوە ڤەگەریيا باکوری و دووبارە ژیانا ههڤژینیێ پێکئینا، ما ل دەڤەرا گۆیان و مەلاتییا گوندێ هەلالێ و سێگرکێ کر و وانە د گۆتنە فەقەهان، هەتا وەغەرا دووماهیێ کری ل ٢٨/١٠/2٠١١ێ، د ژیێی (٩٠) سالیێ دا، ل گوندێ سێگرکێ هاتە ڤەشارتن و جهێ لێ هاتییە ڤەشارتن، نوکە بوویە گوڕستانا وی بخوە ب ناڤ و نیشانێ (گوڕستانا مەلا یاسینی)، هەڤژینا بەرێزی یا ئێکێ خودێ ژێ رازیێ د گەل هەر سێ زارۆیێن خوە ما ل باشورێ کوردستانێ و عیراقێ، ل دهۆک و زاخۆ و ميسل و ل بەغدا دژییان، هەتا پشتی سەرهلدانێ پاشی چوونە باکوری و ژ دەرڤەى وەلاتی، (نوکە مامۆستا نهجیب مەلا یاسین مەلا محهمهد ئهمین هەلالی گۆیی، ب خێزان ڤە یێ ل سویسرا دژین.
ئەنجامێن ڤەکۆلینی:
پشتی ڤێ خواندنێ و دویڤچوونێ بۆ ژیان و رۆلێ مەلا یاسین هەلالی گۆیی، چەند خالەک بۆ من دیار بوون، ژ وانا:
1- دەڤەرا گۆیان؛ مەلا ژ پێدڤیێن خوە زۆر پتر هەبوون، لەوما زۆر ژ مەلایێن گۆیان قەستا دەڤەرێن دی دکر و لێ دبوونە مەلا.
2- هەتا سالێن حەفتیان ژ چەرخێ بۆری، قوتابخانێن پەروەردێ ل گوندێن دەڤەرا دهۆکێ نەبوون، یان زۆر د کێم بوون، و تنێ خواندنگەهێن ئایینی هەبوون؛ ئەوێن گرێدایی مزگەفتان و ئەوان رۆلەک د بیاڤێ پەروەردەکرنێ و بەلاڤەکرنا زانستیدا دگێڕا .
3- مزگەفتان و خواندنگەهێن ئایینی و مەلا و فەقیان، رۆلەکێ ئەرێنی و باش د گێڕا بۆ خزمەتکرنا مللەتی ب تایبەتی ژ لایێ ئایینی و جڤاکی ڤە .
4- مەلایێن کوردا رۆلەکێ پشتەڤانیێ یێ زۆر کاریگەر د گێڕا ژ بۆ سەرکەفتنا سەرهلدان و شۆرشێن کوردستانێ، بەلکو هندەک شێخ و مەلا و فەقی سەرکێش و فەرماندە و کادر و پشکدار بوون، ئانكو گهلهك جارا ئهو بڕبڕا پشتا شۆرشێ بوون.
5- ژیارا فەقیان و مەلایان؛ زۆر یا ب زهحمەت بوو، چونکو هەمی پێدڤیێن ژیانێ ل سەر ملێن گوندیان بوون، هەژاری ژی زۆر یا مشە و بەربەلاڤ بوو .
6- وەسا دیار دبیت کو باژێرێ ميسل، بنگەهەکێ سەرەکیێ مانا وی بوو د قووناغا فەقیاتیێ دا ژ بەر چەند ئەگەرەکان، ژ وانا: زۆر زانا و خواندنگەهێن ئایینی لێ هەبوون، شیانێن خودانکرنا فەقیان و دەرفەتێن خواندنێ ل وێرێ دباشتر بوون، زۆر کەس و کار و نیاس ژ دەڤەرا گۆیان ل ميسل دئاکنجی بوون و سەبرێ وی پێ دهات.
7- فەقیان حەز نە دکر و نە دخواست بمیننە ل ئێک خواندنگەهـ و ل دەف ئێک مامۆستاى ب تنێ بخوینن، بەلکو هەر چەند مەهان و سالان خواندنگەهـ و سەیدایێن خوە دگوهاڕتن و دچوونە هندەک خواندنگەهـ و گوند و باژێر و دەڤەرێن دی، ئەڤ چەندە ببوو نەریتەک بۆ فەقیێن کوردستانێ.
8- مەلا یاسین هەلالی، د رهفتارکرنا خوە دا؛ د گەل خێزانا خوە و فەقیان ژی هەتا ڕادەیەکی هندەک رەقیاتی و هشکی و توندی پێڤە یا دیار بوو، کو پێگەهی وی یێ بابینیێ و یێ مامۆستایەتیێ د خواست یێ دلۆڤانتر و نەرمتر و نێزیکتر بیت د گەل دا.
9- وەسا خویا دکەت کو مەلا یاسین هەلالی، قووناغەکا درێژ یێ مایە ل بەر فەقیاتیێ و خوە زۆر باش پێگەهاند بوو، ب تایبەتی دەربارا هندهک زانستێن زمانێ عەرەبی (النحو والصرف والعروض)، لەوما زۆر فەقیان یا ل دەف خواندی، بەلکو هندەک مەلایێن هەڤژییێ وی و ژ وی مەزنتر ژی ئەو زانست یێن ل دەف خواندین و مفایێ ژێ کری و ب سەیدایێ خوە یێ دەینایی و نیاسی.
10- د بەرێ دا، جڤاکێ کوردستانێ، سەرەڕای هەژاریێ، یێ ئولدار و مەرد و مروڤخواز بوو، داهات بۆ مزگەفتێ و خواندنگەهێ دابین دکر و دهبرە بۆ مەلایان و خوارن بو فەقیان، د هەمی دەلیڤێن تەنگاڤ و دژوار دا پەیدا دکر.
11- مەلا یاسین هەلالی، نێزیکی (٩٠) سالان ژيیا بوو، هەکە (١٠) سالێن زارۆکینیێ و سنێلەییا وی ڤەدەر بکەین، (٨٠) سال دمینن، (٤٠) سالان ژ وانا یێ ل باشورێ کوردستانێ بوراندین، (٢٥) سال ب فەقیاتیێ و وانە خواندنێ و گۆتنێ ڤە، (١٥) سال ژی ب مەلاتیێ و وانە گۆتنێ ڤە، (٤٠) سالێن دووماهیێ ل باکوری بوو، هەر ئەو ژی ب مەلاتیێ و وانە گۆتنێ ڤە یێن بوراندین، بەلێ (٤٠) سالێن وی یێن باشوری د بەرهەمدارتر و ب بزاڤتر و چالاکتر بوون ژ (٤٠) سالێن باشوری، دەربارا خزمەتکرنا مزگەفتان و ئایینی و زانستی و فەقیان و جڤاکی.
ژێدەر و تێبینی:
1- بەرێز مامۆستا نهجیب مەلا یاسین هەلالی و مالباتا وان، کو هەمی وێنە و دەستخەت و بەلگە ژی هەر ژ ئەرشیفێ بەرێزى نە.
2- بەرێزان فەقی و شاگردێن سەیدایی بخوە، کو من پهیوەندی ب پتر ژ (٥٠) کەسان ژ وان یان مالباتا وان کرییە، چەندین جاران من پێزانین ژێ وەرگرتینە.
3- من پهیوەندی یا کری ب نێزیکی (٢٠- ٢٥) زانایێن ئایینی یێن وی سەردەمی، چەند موختار و ریهسپییێن گوندێن مامۆستا مەلا یاسین هەلالی مەلاتی لێ کری، من پێزانین یێن ژ هەڤال و هەڤنیاسێن وی وەرگرتین.
4- زێدەباری پێزانینێن من بخوە، کو ل سالا ١٩٦٩ێ خودێ ژێ رازی مەلا یاسین هەلالی مامۆستایێ من بوو، ژ هینگێ وەرە و هەتا نوکە پهیوەندیێن من د بەردەوامن د گەل مالباتا سەیدایی ب تایبەت د گەل بەرێز مامۆستا نهجیب مەلا یاسین هەلالی.
5- هیڤی دکەم ژ هەمی هەڤالێن خوشتڤی هەر شاشيیەکا تێدا هەبیت، من پێ ئاگەهدار بکەن دا كو راستڤە بکەم.
