گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
محسن عەبدولڕەحمان
ل سالا (612 پ .ز.) دهولهتا میديا، ب ههڤپهیمانی ل گهل دهولهتا ئهكهدی، پشتی شەڕێن دژوار دهست ب سهر پایتهختێ ئاشۆری – نەینەڤا – دا گرت، وهسا رێككهفت، كو ل شهڤا 20/21ی ئادارێ بیت، ئهو ژی شهڤا جهژنا بهارێ بوو، هۆسا ئهو رۆژ بۆ میديا؛ هێمایێ ژ ناڤبرنا دهستههلاتا ئاشۆرییان، رۆژا ئازادبوونێ بوو، سهركێشێ ڤێ گوهۆرینێ (كهیخسرهو) بوو، ئهوێ ل گهل بۆرینا دهمی بوویه كاوه، لێ جەژنا بهارێ ب كهفتنا نهینهوایێ دهستپێنهكرییه، بهلكو رهوشهك نوی ب خۆڤە دیتییه، ئهو ژی جهژنا سرۆشتی، ههڤدهم ل گهل جهژنا سهركهفتنێ هاتییە زێندیکرن، بۆ نموونە نها کورد سالانە رۆژا 11ی ئادارێ، یادا بهیانا 11ی ئادارا 1970یێ، کو ئوتۆنومی ب دەستڤەئینا؛ وهكو رۆژا سهركهفتنێ زیندی دکەن، ڤێجا هزر د دانانا پادشاهییا میدی ب ژ ناڤبرنا پادشاهییا ئاشۆری دا بكه! جهژنا دێرینا مللهتێن ئاریانی و جیهانێ ب سەرکەفتنێ بۆ کوردان سالۆخهت و رەهەندەک نەتەوەیی، کو هێمایێ وێ ئاگر وهرگرت.
رهههندا جوگرافی یا نهورۆزێ:
نهورۆز نه جهژنا فرسێ یه، بهلكو جهژنهكا جیهانی و ههموو مللهتێن خۆ ب ئارییانی دنیاسنه، تا نها ئهو ب كهڤنترین جهژنا بهردهوام ل جیهانێ دهێته نیاسین، كو ب هزاران سالانه بهردهوام دهێته گێڕان، لهورا هژمارهكا مللهتێن جودا، ژ ئۆل و باوهریێن جودا، ب زمان و جوگرافیایێن جودا، ڤێ جهژنێ ب ئاههنگێن مهزن دگێڕن و ب جهژنا خۆ دزانن، وهكو (كورد، فورس، ئازهری، پیشتون، تاژیك، ئوزبهك، مهكدونی، ئهلبانی، مللهتێن قهفقاز، نیمچه گزیرتا كریم، مللهتێن بهلقان، كهشمیر، باكورێ رۆژئاڤایێ چینێ، مسر و كنارێ رۆژههلاتی ئهفریكا… هتد. ل وهلاتی دبیته بێهنڤهدانا فهرمی. ههروهسا ل ناڤ وان مللهتان و ژ لایێ گهلهك دهولهتان ڤه، ب پیرۆزی دهێته پێشوازیكرن، لهورا نەتەوەیێن ئێکگرتی نەورۆز ب جهژنا مرۆڤینیێ یان جهژنا مللهتان دایه نیاسین و ئاگرێ نەورۆزێ ب خەتیرەیا ئازادی و دادپەروەریێ یە!
یابالكیش، ئهو جوگرافیا سهرهكییا نها نهورۆز لێ دهێته پیرۆزكرن، پتريیا وێ ههمان جوگرافیایا دهستههلاتا دهولهتا میديا و پاشی ساسانییانه. ئهڤه ئهو وهلاتن یێن ئاههنگێن نهورۆزێ ب شێوهیهكێ فهرمی ب ناڤێ جهژنا نهورۆزێ لێ دهێته گێڕان، وهكو ل سهر نهخشهی دیار و یا بالكێش ههر ههمی ژی موسلمانن.
جهژنا نهورۆزێ ل ناڤ هۆزێن دێرینێن ئارییانی پهیدابوویه، تانها ههمان جهژن ل كوردستان، ئیران، ئهفغانستان، پاكستان، مهنگولیا، ..، دیسان ههمی مللهتێن ل دۆر كنارێ دهریا قهزوین و كنارێ رۆژههلاتێ ئهفریكا، ل ئهلبانیا سالانه فیستڤالهك نیشتمانی ب ناڤێ (سولتان نهورۆز) دهێته گێڕان، ب سروودا سولتان نهورۆز دهستپێدكهت(1)، ل یۆنانستان وهكو جهژنا (Adonis)، كو پشتی بورینا زڤستانێ یه، ههروهسا رۆمانیێن كهڤن جهژنا زیندیبوونا (Atis)، كو ل بیستی ئادارێ دهاته گێڕان، ئهوژی رهنگهكێ نهورۆزێ بوو، تا نها ل وهلاتێ رۆمانیيا جهژنهك ب ناڤێ (دۆشیيا – Dochia) ل نههی ئادارێ ب ههلكرنا ئاگری دهێته گێڕان و ل مسرێ (شم النسیم)ه، ئهڤه ژی رهنگهك ژ رهنگێن نهورۆزێ نه.
رهههندا مێژوویی یا نهورۆزێ:
نهورۆز چهند گرێدای كوردانه، چنكو ههر ئێك ژ مللهتێن نهژاد ئاری ب مولكێ خۆ دزانن!! نها ب جهژنهكا جیهانی دهێته هژمارتن، چنكو پتری سێ سهد ملیۆن كهس ژ مللهت و كلتورێن جودا، جەژنا نهورۆزێ دگێڕن. بۆچی د ناڤ نهورۆزا ڤان ههمی مللهتێن موسلمان دا، تنێ ل گهل نهورۆزا كوردان بگروڤەکێش ژ بهحسێ قەدەخە و حهرامیێ ههیه؟ ئهرێ بۆ كوردان ئهڤه نیشانا ئارێشهیا باوهریێ یان ريپەیا (مأزق) هزركرنێ یه؟!!
دهمێ ل دۆر وێژەیا نهورۆزێ، د پهیڤین و چاوا تورهڤانان هونهربازانه ناڤ و سالۆخهتێن نهورۆزێ ئیناینه، ههلبهست دگۆتن، پهرتووك دنڤیسین، د ههلكهفتێن نهورۆزێ دا تۆماركرینه! جۆرهكێ نوی ب ناڤێ ههلبهستێن نهورۆزێ ئیناینە د ناڤ وێژه و پهرتووكێن ئهرهبی دا.
یا زانایە کو ئیسلام دینەکێ ئەرەبییە، چنکو ب زمانێ ئەربی ل ژینگەهەک ئەرەبی پەیدابوویە و بەلاڤبوویە، دگەل وێ چەندێ دبینین شاعر و مێژوونڤیسێن ئهرهب، بهرێ خۆ دایه نهورۆزێ و ب هووری نهریت و رێسا و ئاییردهیێن وێ تۆماركرینه، وێنهكرینه. وهكو هێمایێ چاكی و باشی و ڤیان و دانوستاندنێ، تهماشهنهكریێ، كو جهژنهكا مللهتێن دێرینه و یا حەرامە و چ پهیوهندی ب ئیسلامێ ڤه نینه، لهورا ئەرەبا جوانترین شیعر ب نەورۆزێ گۆتینه و دیوانێن خۆ پێ خهملاندینه، ئهڤه ژ مێژوویا مهزنێن موسلمانان ژ خهلیفه و سولتان و میران دیار دبیت، ئهوان ئاههنگێن مهزن دگێڕان، كو ئهو جهژنهكا پیرۆزه، تاکو خهلیفهیێن عهباسی نهورۆز ئینا د كۆچك و تهلارێن خۆڤه و كرنه رێباز و جهژنهكا سالانه دهێته گێڕان، ژ نهریتێن نهورۆزێ ههلكرنا ئاگری و ئاڤ ڕهشاندن و پێشكێشكرنا دیارییان بوو، د. حەسەن برەهیم د (تاریخ الاسلام) دا دبێژیت: نەورۆز گرنگترین جەژنا فەرمییا چەرخێ عەباسیێ ئێکێ بوو(2).
دیسان (مهلا عهبدوڵڵا رهشیدێ غهرزی، د فهتوایێن ئیبن تهیمیيه و زانایێن سهلهفییان دا، ل دۆر حهرامكرنا نهورۆزێ ب بههانهیا گرێدانا وێ ب میراتێ ئهفسانهیی و بتپهڕێسی نهدروست دبینیت. بهلكو غهرزی دبینیت، كو نهورۆز سوننهته، پێدڤییه بۆ زیندیكرنا وێ كار بهێتهكرن، چنكو ئهو بیرئینانه بۆ بهرسینگگرتنا زۆرداریێ، ئهو ب ڕامان و مهبهستا دینی یا باشه، وهكو كاركرن ب رێسایا فیقهی (سهربۆر ب مهبهست و ڕامانانه؛ نه ب پهیڤانه)(3).
پهرتووكا (نوروز) ل سالا 1912ێ ل باژێرێ تهبریزێ دهرچوویه و ل دور پایه و پیرۆزییا جهژنا نهورۆزێ دپهیڤیت، ههروهسا ل دۆر نهورۆزا خهوارزمی – نهورۆزا جهلالی – نهورۆز ل جهم قرموتییان – نهورۆزا (الـمعتضدي) – نهورۆز ل جهم زهردهشتی… و پهرتووك ب گۆتنهكا (الثعالبي) ژ پهرتووكا – الاعجاز والایجاز – دهستپێدكهت، دهمێ ل دۆر نهورۆزێ دبێژیت: «ئهڤ رۆژه د ناڤ رۆژان دا وهكو سهروهرێ مهیه د ناڤ مرۆڤان دا. ئانكو محمد (س) ئهو سهروهرێ مرۆڤانه، ههروهسا نهورۆز سهروهرا رۆژانه. 21 رجب 1330مش».
نهورۆز ل دهڤ رهوشهنبیرێن كورد:
شاكر فهتاح ل جهژنا نهورۆزێ 22/3/1931ێ دبێژیت: «له (جهژنی نهورۆز) دا، پێویسته پیاو پێی دهكرێ خۆش راببوێرێ، خۆشی بدات به دلی خۆی و خۆشیش بدات به دلی كهسانیتر، چونكه (نهورۆز) جهژنێكی پیرۆزی كورده… ئێستاش كورد لهناو تاریكی دایه. خودایه ئهم جارهیش دهست بدهیتهوه بالی و (كاوه) و (فرهیدون)ێكیتر بۆ برهخسێنی، تا لهدهست زۆرداری بێگانان رزگاری بكهن..!».
ل سالا 1941ێ، ل 20ی ئادارێ، كو پێنچشهمب بوو، رێڤهبهرێ خواندنگهها ههولێر یا ئێكێ (عهزهدین فهیزی)، خویندكارێن پۆلا پێنچێ و شهشێ، كو پتری 30 خویندكاران بوون، ئاگههدار كرن، كو بۆ سهیرانا سۆبههی خۆ ئاماده بكهن، ل گهشتێ و پشتی بێهنڤهدانێ ژ خویندكاران پرسی: هوون دزانن ئهڤرۆ چ رۆژه؟ بهرسڤێن جودا ههبوون، ئینا گۆت: (رۆلهكانم ئهمرۆ نهورۆزه) ڤێجا دهست ب بهحسێ نهورۆزێ و پیرۆزیيا وێ كر. ئهڤه ئێكهم نهورۆزه ب نهێنی ل سهیرانهكێ ل باشور] كوردستان] دهێته گێڕان. ئانكو ئهڤه وهرچهرخانهك بوو، بۆ ڤهژاندنا نهورۆزێ. ل سالا 1946ێ، نهورۆز هاته گێڕان، لێ وهرچهخانا راستهقینه ل سالا 1947ێ بوو، ئهو ژی ههولێرێ یهكهم باژێرێ باشوورێ كوردستانێ بوو، شیایی رهزامهندییا فهرمی ژ لایێ میری ڤه وهربگریت و ب ئاشكرایی پتريیا خهلكێ ههولێرێ تێدا پشكدار بوون، ههرچهنده هندهك مەلا دژایهتی كر، ب بههانهیا ژنان پشكداری ئاههنگێ بووينه، ههروهسا ناحهز و دویڤهلانكێن رژێمێ خۆ دانه ل گهل مهلا، لهورا دیاره ئهڤ نهورۆزه ب دژواری ب داوی بوو، لهورا نهورۆز ههر ب نهێنی بوو، تاكو سالا 1953ێ، شیيا جارهكا دی رهزامهندیيا میری وهربگریت، لێ ل جهێ نهورۆزهكا ناوچهگهری بیت، نهورۆزهك كوردستانی هاته گێڕان، چونكو هنارتی و نوینهرێن پتريیا باژێرێن كوردستانێ تێدا پشكدار بوون، تنێ ژ كوردێن بهغدا (176) كهس پشكدار بوون، ههروهسا بۆ ئێكهم جاره ژن ب كریار؛ پشكداری نهورۆزێ بووین، ژ وان ژنان: رهمزیيا عهدلی وهكو ئهندامهكا سهرپهرشتییا ئاههنگێ، د ڤێ ئاههنگێ دا، جهلال حوسامهدین تالهبانی (ئهوێ پاشی بوویه سهرۆك كۆمارێ ئیراقێ) گوتارهك خواند، لێ وەرگرتنا نوری ئهلسهعید بۆ دهستههلاتێ و رژێما پاشایهتی دژی بۆنهوهرییهكا نهتهوهیی كورد بوون، لهورا دوباره نهورۆز ب نهێنی دهاته گێڕان تاكو شۆرشا 1958ێ(4).
نهورۆز و ستێرناسی:
نهورۆز د فهرههنگا ستێرناسیێ دا، ئانكو د سرۆشتی دا؛ ئهو ئێكهم رۆژا دهستپێكا سالێ یه، ئهو ئێكهم رۆژه ههتاڤ دچیته د بورجێ گیسكی دا، ل نیڤا گهرم – باكووری – یا سالێ، كو د ئاڤێستا پیرۆز دا ب (Hama)، د پههلهڤیێ دا ب (هامین) ناڤداره، كو ههمان (هاڤین)ه؛ میهرگان ئهو ههمبهر نهورۆزێ یه ل نیڤا سار – باشووری – ژ سالێ، كو ئێكهم رۆژه ههتاڤ دچیته د بورجێ ترازییێ دا، ل نیڤا سار یا سالێ، كو د ئاڤێستا پیرۆز دا ب (Zima) و د پههلهڤیێ دا ب (دهمستان) ناڤداره، كو ههمان (زڤستان)ه. نهورۆز ژبلی كو ناڤێ وێ د ناڤ فولكلۆرێ كوردی دا ههیه، سێ رۆژ ژ مهها ئادارێ ب ناڤێ نهورۆزێ نه. جهژنا نهورۆز و مێهرگان، بۆ لێكڤهكرنا سالێ بۆ دو وهرزێن سار و گهرم هاتنه دانان، چنكو وی سهردهمی چوار وهرز دبهرنیاس نهبوون(5).
کورد و نەورۆز:
وهسا دیاره قهدهغهكرن بۆ سێربهندییا كاریگهرییا وێ یا گیانی ل سهر مرۆڤێ ژێردهست ڤهدگهڕیت، وهكو ژێدهرێ وزهیا هاندانێ بۆ رهتكرنا زۆرداریێ و بزوێنهرێ سهرهلدانێ، ئهگهر نه، ههر كهس و لایهن؛ دا ژ سهر ملێ خۆ وهرگێریت و ماندهل كهت، ئانكو ئهگهر تشتهك خراب بایە، ههر مللهتهك ژ لایێ خۆڤه دا حاشاتیێ ژێ كهت، دهمێ مللهتهكێ، وهكو ئهرهب و تركا چ رێك نهبن نهورۆزێ بكهنه یا خۆ، هینگێ دژایهتی و گاوركرن و تاوانا ئاگرپهرێسی یا بهرههڤه! ژ ئالیێ كوردان ڤه، تنێ گۆتنا شێخێ خانی بهسه، چونكى نه ئۆلدارهك دشێت سهرێك زێدهكرنهكا دینی و نه نهتهوهخوازهك دشێت سهرێك زێدهكرنهكا نهتهوهیی ل سهر زێده بكهت، ئهوێ د شاكارا خۆ دا ل ئێڤارییا نهورۆزێ مهم و زینێ لبهر ئاگری دگههینیته ههڤ!(6).
بلجوملە دچوونە دەر ژ مالان
ھەتتا دگھیشتە پیر و کالان
رۆژا کو دبوویە ئیدێ نەورۆز
تەعزیم ژ بۆ دەما دل ئەفرۆز
صهحرا و چهمهن دكرنه مهسكهن
بهيدا و دهمهن دكرنه گولشهن
خاصما عهزهب و كهچێ د باكير
ئهلقيصصه جهواهيرێ د نادير(7)
ئاشۆپکرنا دیمەنێ ئاهەنگڤانان و ئەو (بلجوملە دچوونە دەر ژ مالان، ھەتتا دگەھیشتە پیر و کالان)، وەکو نها خێزان ب شیر تا پیر ژ مالان دەردکەڤن، (شههری و سپاهیان ب جارهك، باژێر و كهلات و خانی بهردان). هەمان دیمەنێ ( وَتَللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَمَكُم بَعْدَ أَن تُوَلُّواْ مُدْبِرِينَ (الأنبياء – 57)! ل دویڤ ڤەگێڕانا تەوراتی رویدانا برەهیم پێغەمبەری ئەوا ڤەدگەڕیتە (١٨٠٠ پ.ز).
ئهحمهدێ خانی نەورۆز دایە نیاسین، وهكو (مهرسومێ قهدیمێ كوردستان)، (مهوسمێ سرور و شادمانی)، (عیدی وصال) یا ژ ههمیێ گرنگتر، نهورۆز ب نەریتێ پیرۆز (عادهتێ موبارهك) هژمارتییه، كو ڤیابیت خهلك ب تهبایی گهشت و سهیران كربانه:
ب دهركهتنا شههریانه ب دهشتێ
ژ بۆ سهیرانا سهرسال و گهشتێ.
دیسان حارسێ بدلیسی دبێژیت: نههـ رۆژان پشتی نهورۆزێ – 1759ێ ژ دانانا چیرۆكا (لهیلا و مهجنون) ب داوی هاتم:
نههـ رۆز تهمام پاشی نهورۆز
مهنقووش م كر بگين پیرۆز(8)
وهكو دیار نهورۆز ل سهردهمێ ساسانییان، جهژنا فهرمی یا دهولهتێ و پشكهك ژ ئاییردهیێن ئۆلا زهرهدهشتی بوو، لێ ب هاتنا موسلمانان ژ جهژنی بۆ ههلكهفت ژبۆ وهرگرتنا باج و دیارییان، تاكو ئهحمهدێ خانی د مهم و زینێ دا، وهكو جهژنهك نهتهوهیی ڤهژاندییهڤه و پشكهك ژ داستانا خۆ یا بێدار بۆ تهرخانكری، ئێڤارییا نهورۆزێ كرییه رۆژا ههڤدیتنا ئهڤینداران، دهمێ كهرهمكری:
لهورا كو ئهوان غهرهض ژ گهشتێ
مهقسود ژ چوویینا ب دهشتێ
ئهو بوو كو چ طالب و چ مطلوب
یهعنی دو طرف كو موحب و مهحبوب
ئهڤ ههردوو جهلهب كو ههڤ ببینن
كوفئێ د خوه ئهو ژ بۆ خوه ببینن(9)
دیسان پیرێ دلداران و سهروهرێ بێ ركابهرێ سۆفیگەریێ، مهلایێ جزیری. ئهڤ جهژنه بهری پتر ژ سێ سهد سالان هۆسا سالۆخەت دایە:
ئەڤ نارێ سیقالا دلە
دائیم ل وێ قالا دلە
نەورۆز و سەرسالا دلە
وەقتێ هلێتن ئەو سیراج(10)
دیسان فەقیێ تەیران 1563- 1641.، هۆسا پێشوازی ل هاتنا نەورۆزێ کرییە:
فهسلا بهار پیرۆزییه
بهژنا زراڤ نهورۆزییه
تهیران ههوار و گازییه
دیسا ب خێر بێتن بهار(11)
د ڤان دو بهیتێن ل خوارێ دا، شاعرێ ئەرەب پتر مه دلنیا دكهت، كو ئهو ئاگر تایبهت بوو ب كوردان ڤه و ل دهربهندان ههلدكر.
«كم أوقد الاكراد في الدربند نارهم
من خوفهم كدنيا من غير ما خبر
والخوف أن يكذبوا فأعجب لحادثة
في صدقها آفة للبدو والحضر» (12)
ئاگرێ نهورۆزێ پاش ماوەیەکێ درێژ ژ بێدهنگیێ، (پیرهمێرد)ێ هۆزانڤان، ل سیهێن سهدێ بیستێ ههلكرهڤه و رێورهسمهك دێرین ل بیرا مه ئیناڤه.
پێویسته ئهڤێ ژی بێژین، كو زانایێن دینی، ههردهم ههلویستێ باش نهبوو، بهلكو جاران د میانڕهو ژی نهبوون ل ئاست ههلكهفت و سهرهدهرییهكا جڤاكى، ئهگهر ب تمامی ل گهل بنهمایێن ئیسلامی د ههڤگرتی نهبانه، ڤێچا ئهو ههلكهفتێن مهگۆسان بیت و گۆمانا ژ رێك دهرچوونێ ل سهر بیت، ئهڤ ههلویسته، هۆكارهكێ سهرهكیێ بنبڕكرنا ئاگرههلكرنێ بیت ل كوردستانێ. لهورا پیرهمێرد بهرسڤا ڤان تهرزه كهسان د رۆژنامهیا (ژین) ژماره (560) ل رۆژا (3 مارت 1939)ێ دا: «با دین و ئایینی ئاتهشپهڕستیش له پێشدا بووبێ، تو خوا ئێستا دهورێكی وایه ئینسان ئاگر بپهرستێ!! ئاگرێك، كو من خۆم بیكهمهوه و بیكوژینمهوه و بمسۆتێنێ و زهرهرم لێ بدا، چۆن ئهیپهڕێسم، ئهوان كهرن، كه نیسبهتی ئاتهشپەرستی به ئێمه ئهدهن»(13).
هەلویستێ زانا و مهلایێن كورد
یێن ههلاتگهر:
هەمبەر لەشکرەکێ مەلا و بانگخوازێن هزرجاش، ئەڤە بۆچوونا زانایێ مهزن (عهبدولكهریمێ مودهڕس – بیارهیی)، خودانێ (64) دانهران ب زمانێ كوردی، ئهرهبی و فارسی، زانایێ دینی، ئەوێ (د.عهبدلفهتاح ئهبو غهده – حهلهبی)، ب (شافعیێ دوویێ) ناڤكری، عهبدولكهریمێ مودهڕس ل سهر ئاههنگێڕانا نهورۆزێ دبێژیت: (جهژنا نهورۆزێ د كەڤن دا ل ناڤ موسلمانان یا بهرنیاس بوو، هیچ دهمهكێ نهبوویه درویشم و كارێ نهشهرعی د ئیسلامێ دا)، ئهو د ڤێ پهخشانێ دا هۆسا پهسنا نهورۆزێ دكهت و ددهت نیاسین: «ئەمڕۆ رۆژێکە پڕ نوور، دونیا ماڵە ماڵە لە سرور، ژاڵە دەدرەوشێتەوە، لالە دەگەشێتەوە، دارو درەخت دەپشکون. بەروسەمەر دەردەکەون، فەلەک وەک خێوەتی زبر جەدی هەڵداوە، زەمین کەوای ئەتڵەسی سەبزی گۆڵگوڵی لەبەر کرا. ئافتابی عالەم درەخشانە خورشیدی خاوەری بە ئەشیعەی زەهەبی زەڕ ئەفشانە، نێزیکە بڵێم ئەرزو سەما، کەوتیتە رەقس و سەما، ئەمە چ باس و خواسە چ ئەسەرە چ خەبەرە…..؟.
بەڵێ ئەمڕۆ رۆژی مرادە، نەورۆزی گەلە، حەقە، رۆژی زۆر موبارەکە. ئەوەڵی بەهارە، یەکی ئیعتیدالی لەیل و نەهارە، جەژنە جەژنی ئۆممەتە، جەژنی محەبەت و ئولفەتە»(14).
نەورۆز و داگیرکەرێن کوردستانێ:
مهلا و رهوشهنبیر ئهون خهلهكێن زنجیرهیا بهردهوامییا نهورۆزێ، لهورا پترییا مهلا و شاعیر و نڤیسهرێن كورد ل دۆر نهورۆزێ پهیڤینه، شاعرێن كهڤن، وهكو مهلایێ جزیری، ئهحمهدێ خانی، فهقیێ تهیران و … هتد.، د ههلبهستێن خۆ دا ئهڤ ههلكهفته ب جهژنا كوردان یا ههری پایهبلند و پیرۆز و نهریتێ كهڤن دایه نیاسین، ههروهسا پترییا سترانبێژان ستران پێ گۆتینه، لێ د ماوهیێ حوكمڕانییا ئوسمانی دا تا جهنگا جیهانییا ئێكێ، نهورۆز و هەر تشتێ کوردی هاتییه پشتگۆهـ ئێخستن، ل گهل سەرهلدانا رهوتێ نهتهوهیی، سهرباری ئاستهنگێن دهولهتێ و کەسانێن جاشهزر، نهورۆزێ گهشهكرییهڤه، دیسان ل ئیراق و سوریێ؛ دژایهتییهك راستهوخۆ و پهچنی هاتییه كرن، جار ب ناڤێ جهژنا ئادارێ، بهارێ، دایكێ، … هاتییه بناڤكرن، ئەوا ل دویڤ فهرمانا (104) رۆژا 21ی ئادارێ ژ ههر سالهكێ ل سوریێ بوویە جهژنهكا فهرمی، ئهو ژی پشتی خۆپێشاندانا كوردێن دیمهشقێ و ب تایبهت ژ تاخێ كوردان (ركن الدین) ل سالا 1986ێ، ئهوا سلێمان ئادی یێ 19 سالی تێدا جانگۆری بوویی(14).
د سهر هندێ ڕا، كو (1 نهورۆزێ – 21ێ ئادارێ) بۆ بێهنڤهدانا فهرمی ل سوریێ، لێ رژێما سوریێ ههر نه ب ناڤێ نهورۆزێ، بهلكو ب ناڤێ جهژنا دایكێ، نهورۆز كره بێهنڤهدان، كو رۆژا دایكێ ل دویڤ وێنهیێ ڤی پۆلهیێ 13ی ئادارێ یه.
کورد و ئاگرێ نەورۆزێ:
بۆ کەسێن دڤێن کراسەکێ ناشەرعی بکەنە بەر نەورۆزا کوردان، دەمێ هەولددەن رەهەندەکا پەڕستنا دینی بدەنە هەلکەفتەک دنیایی، هەلبەت ئارمانجا وان نەپاراستنا دینی یە، چونکو ئەو باش دزانن ئاگرێ نەورۆزێ رەهەندەکا سیاسی هەیە، ئەو نیشانا سەرکەڤتنێ یە، دەربارەی هێماگەرییا ئاگرێ نەورۆزێ، (د. کۆنتەر وشنەر) دبێژیت: «هەلکرنا ئاگری ل جەم کوردان، کریارەکا سیاسییا پەتییە، ئەو ئاماژەیەکا ئاشکرایە ل سەر حەزا کوردان، دا رابگەهینن؛ کو ئەو خۆ ب خۆ مللەتەکێ سەربەخۆنە، ژ بۆ وێ مەبەستا سیاسی چاڤدێریکرن و راهێلانا ئاگرهەلکران ژ لایێ دەزگەهێن پۆلیس و ئاساییشا وەلاتێن داگیرکەر ڤە؛ دهێتەکرن»(15).
ژێدەر:
(1) مالپهرێ (الوفاق).
(2) عبدالرحمن صدیق، نەورۆز لە مێژووی ئیسلامی و لە دیدی زانایانی ناوداری کوردستانەوە، هەولێر – کوردستان، ٢٠١١، بپ٦.
(3) عبدالكریم شاهین، عید نوروز الأصل التاریخي واڵاسطورة، دار الزمان، دمشق، 2008.
(4) د. ئيسماعيل شكر، نهورۆزى سالانى 1932 – 1957 له ههولێر، كۆڤارا هاڤيبوون، ژماره 9، سالا 2001، بهرلين، بپ122- 135.
(5) د. أرواد عدنان العلان، الدولة الاشكانية، دار رسلان للنشر، سوريا – دمشق، 2011، ص101.
(6) مسعود خالد گولی، پارچەیەک ژ کلتۆرێ مە، سەنتەرێ ڤەکۆلینێن کوردی و پاراستنا بەلگەنامان- زانکۆیا دهۆکێ، چاپا دوویێ، دهۆك- ٢٠١٠، بپ9، 23.
(7) ئهحمهدێ خانى، مەم و زین، شرۆڤهكرن: هەژار، چ ١، ئینیستیوتا کوردی، پاریس- ١٩٨٩، بپ٤٤.
(8) حارثێ بدلیسى، لهیلا و مهجنوون، ڤهوژارتن و بهرههڤكرن: تهحسين ئيبراهيم دۆسكى، دهزگهها سپرێز، ههولێر- 2004، بپ42.
(9) ئهحمهدێ خانى، مەم و زین، شرۆڤهكرن: ژێدهرێ بهرێ ١٩٨٩، بپ44.
(10) صادق بهاءالدين ئامێدى، دیوانا مهلایی جزیرى (توێژاندن)، كۆڕى زانيارى كورد، بهغدا- 1977، بپ171-172.
(11) دیوانا فەقیی تەیران، كۆمكرن و ڤهوژارتن: سەعید دێرەشی، دهزگەها سپیرێز یا چاپ و وەشانێ، هولێر- ٢٠٠٥، بپ٢٥٨.
(12) پ. د. زرار سهدیق توفیق، نهورۆز له ئهفسانهوه بۆ مێژوو، ههولێر- 2017، بپ120.
(13) ههمان ژێدهر، بپ115.
(14) ههمان ژێدهر، بپ121 – 122.
(15) عبدالرحمن صدیق، نەورۆز لە مێژووی ئیسلامی و لە دیدی زانایانی ناوداری کوردستانەوە، ژێدهرێ بهرێ، بپ٧-٨.
