گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ئیسماعیل بادی
بهراهی
خواندن و ڤهكولین ل دۆر فولكلۆرێ كوردی، نهخاسمه گۆتن و سهرهاتییان، كارهكه؛ بستههی و شههرهزایی پێ دڤێت، فهره كهسێ ڤهكولهر؛ دهمێ ب وی كاری ڕادبیت، سنورێ ڤهكۆلینا خۆ بهرفرههـ بكهت و گهلهك دهڤهران وهربگریت و پاشی دوپاتییێ ل سهر دهڤهرهكێ بكهت، داكو بگههته ئهنجامێن باش.
دیسان یا ئاشكرایه كو چ گۆتنا مهزنا بیت، یان سهرهاتی و چیرۆك، یان ژی ستران، ل ههر دهڤهرهكێ ب شێوازهكی دهێته گۆتن و ڤهگێڕان، لهوا ژ كارێن فهره ڤهكولهر مهودایێ نڤیسینا خۆ ل بهراهییێ ل جههكی ب تنێ سنوردار نهكهتن، داكو بشێت پتر تێكستا وهربگریت و باشتر مژارا خو پێشچاڤ بكهت.
گۆتنێن مهزنا و سهرهاتی
گۆتنێن مهزنا ب ئێك ژ گرنگترین و ب مفاترین پشكێن فولكلۆری دهێته هژمارتن، ژبهر كو ژیان ب گشت بوارێن خۆ ڤه، د ڤان گۆتنا دا رهنگڤهداینه، ئو مرۆڤایهتی ئێك ژ ئهوان لایهنێن گرنگه كو ههبوونا خۆ د ناڤ گۆتنێن مهزنا دا دیتی و جههكێ گرنگ د ڤان گۆتنا دا ههیه، چونكی گۆتنێن مهزنا؛ ژێدهرێ ژیان و رهنگڤهدانایه و بوویه بنهمایێ هندێ كو ژیانێ ل سهر كۆمهكا بابهتێن ژێكجودا دابهش بكهت، واته ئهڤ گۆتنه دبنه بنهمایێ ئاڤاكرنا ژیانێ(1).
د فولكلۆرێ كوردی دا، گهلهك گۆتن و سهرهاتی ههنه، كو دهربڕینێ ژ سهرهاتییا گۆهۆڕینا دهمی دكهن وهكو زڤستان و دهستپێكا بهارێ، ههروهسا ل هندهك دهڤهران گرێدایه ب كهسهكی ڤه یان ب میرهكی ڤه، وهكی ڤێ گۆتنا مهزنا (پێشینا)، دهما دبێژن (هاڤینا میر شهرهفه)، یان (هاڤینا میر، ڕوومهته!)؛ یان ژی ب تایهكێ دیتر دهێته ڤهگێڕان كو گرێدایه ب سهرهاتیێ ڤه دهما دبێژن (چویچكا ویت ویتانی، ته مالا خو خراب كر، یا من ژی ل سهر دانی)، ب هندهك جورێن دیتر ژی دهێته ڤهگێڕان.
ههروهسا ل هندهك دهڤهران گوهۆڕین ب سهردا دهێن و ب شێوازهك دیتر دهێنه گۆتن، چ دهمسال بهێنه گوهۆڕین، یان پالهوانێن چیرۆكێ، یان ژی جهـ و وار، ههروهكو ل شوینا (هاڤینا..)، ل هندهك دهڤهرا دبیته (بۆهارا…). كو ئهڤهژی تشتهكێ نورماله د ناڤا فولكلۆرێ كوردی دا روی ددهت.
(دكتۆر عزهت فندی) ل ئهكاوهنتێ خۆ ل فێس بووكێ دا، ل رۆژا 8 ئوكتۆبهرا 2022ێ ل دۆر هاڤینا میر شهرهفی نڤیسینهك بهلاڤكری یه، دبێژیت:
«هەکە ئەزێ خەلەت نەبم؛ ئەڤ چەند رۆژێن گەرم یێن ڤێ حەفتییێ دبێژنێ هاڤینا میر شەرەف. سەرهاتی دبێژیت، میر شەرەف خانێ بۆتا ل دوی ئاخفتنا حسابدارێن خوە، ژ زۆزانا بارکرن و خوە بەردان دەشتێ، لێ ئەڤ چەند رۆژێن گەرم ب سەردا هاتن؛ ڕابوو گۆتە حسابداران: هەوە یا خەلەتکری و هێشتا هاڤین یامایی، بارکەن دیسان بەرەف زۆزانا.
د ڤان رۆژان دا؛ هەتا بارکرین و ڤەگەریاین زۆزانا؛ گەرم شکەست و سەرمایێ دەسپێکر و پەرێشان بوون و گەلەک بێ سەروبەربوون و پەزێ وان قڕ بوو. گۆتنە و چیرۆکە.. لێ وەک میراسێ مللەتی دڤێت بهێتە گۆتن و نڤیسین».
د كۆمێنتهكێ دا (سهیدا ئحسان ئامێدی) ل سهر بهلاڤكرییا دكتۆر عزهت فندی، نڤیسییه كو «ل دەف مە – دهڤهرا ئامێدیێ –بهارا میر شەرەف) هەیە! دبێژن: جارەکێ زڤستان زوی دەرباز بوو و چ سڕ و سەرمایێن گران نەکەفتن، هێشتا بهارێ دەستپێنەکری، گیا و کولیلک شین بوون و تەیر و چویچک هاتنە وەرزێ بهارێ، میر شەرەف خودان پەز و کەوالە؛ بەرێ خو ددەتێ؛ دنیا شین بوو و چویچکێن دخوینن، ئینا فەرمان دا ئێلی بارکەن، دا بەرەف زۆزانا بچن! مالان بارکر و هێشتا چادر و کینێن خۆ بنەجهـ نەکرین، بەفر و باڕۆڤا دەستپێکر، و ئەو ئێل ب ڕەڤا خو ڕا نەگەهشت، گەلەک مال و کەوالێ میری ژناڤچوو، ل ڤەگەریانێ بەرێ خو ددەتە وێ چویچکێ یاکو باوەری بۆ چێکری کو بهارە!!، یا دهێلینا خۆ دا سڕێ یا بری و مری، ئینا میری ل هنداڤ وێ چویچکێ گۆت، (ویتویتا ویتانی، تە مالا خو خراپکر، یا من ژی ل سەر دانی…!!)».
ویتان، باڵندهیهكی گهلتهگه هێكا دكهت و چیچكان دهرتینیت، هێژ رۆژێت سهرمایێ سهرنهچوین و چێدبیت هندهك جارا ئهو و پهچكێت خۆ ل ناڤ بچن(2). ویتکێ ویتانی تەیرکەکێ بچویکە و هندی سڤیانکێ یە ، باورەناکەم هۆد هۆد بیت(3).
دبیت ل تخویبێ میرگهها بههدینان وهسا بیت، چونكی سهیدا (محهمهد عهبدوللا ئامێدی) د پهرتوكا خۆ دا ژ (سهرهاتییێن عیسێ دهلا)، سهرهاتییهكێ ڤهدگێڕیت، دووپاتیێ ل سهر (بهارێ) دكهتن؛ دهما ناڤونیشانی ددانیت (بهارا كهرانه)..!!(4).
لڤێره ل پهی گۆتنا فندی، میرێ بۆتانه!! ل نك سهیدا ئیحسان خودان ئێله (عهشیرهته)!!. پاشی بوویه پاشایێ ئامیدیێ..!!.
هاڤینا میر شهرهفه
ل دۆر ڤێ گۆتنێ، چهندین جۆرێن گۆتنێ و شرۆڤهیا ههنه، دبیت ل ههر دهڤهرهكێ ب شێوهیهكی بیت، سهیدایێ رێكێش ئامێدی، دبێژیت (بۆ شهرگهها هاڤینێ دهیته گۆتن)(5).
هاڤینا میر، روومهته..!!
(چیا مازی) دبێژیت: وهكی هاڤینان دهما بهرههڤدانا فێكی و زاده، هاڤینا میران ژی دهولهمهندی ییه، وی دهمێ روومهتا كاركهر و خولامێن وی ژی چێدبن یێن مهزن و دهلبهرینێ ده ئان د دهما بوویهران ده خویا دبن(6).
چویچكا ویت ویتانی، یان سهرهاتیێن
میر شهرهفی
ئهڤ گۆتنه (چویچكا ویت ویتانی..)، و گۆتنا (هاڤینا میر شهرهف)ی، تێكهلك بووینه، چونكی سهرهاتییا وان گهلهك نێزیكی ئێكه. یا زانایه كو میر شهرهف هاتییه خاپاندن دهمێ دبینیت ژ زڤستانهكا درهنگ، چویچكان هێلینێن خۆ چێكرینه، ئهو ژی قهستا زۆزانا دكهت، یا ژ وی ڤه بهار هات، پاشی بهفر و بارانێ لێ كری، پهزێ وی قڕ بوو و هێلینێن چویچكان خراب بوون(7)، لڤێره سهیدا (ئهحمهد قهرهنی دو گۆتن تێكهلكرینه، ئهوژی (چویچكا ویت ویتانی..) ل دهمێ بهارهكا زوی ئهڤ سهرهاتییه روی دایه، خودانێ سهرهاتییێ نه (میر شهرهف)ه. نڤیسهر جهمیل محمد شێلازی ل دویڤ گۆتنا رهحمهتی مهلا قاسمێ كۆچهر كو ژ (عهبدولعهزیز خیاط)ی ڤهگوهازتی یه، گههشتی یه وێ باوهریێ كو گۆتنا مهلا قاسمی، ب ژێدهرهك پشتڕاست ببینیت(8).
هاڤینا میر شهرهفی ل مهها چرییا پێشییێ ژ وهرزێ پاییزێ ڕویدایه، ل دویڤ گۆتنا (مهلا قاسمی).. لهورا ژی؛ فولكلورڤانێن مه گهلهكا ئهڤ سهرهاتییه نڤیسییه، (مهلا مهحموودێ دێرشهوی) د پهرتوكا (مشتاخا چییا..) دا ههر ب (چویچكا ویتانی) سهرهاتی ڤهگێڕایه، بهلێ چو ناڤ تێدا نینن، كو میر بیت، یان خهلكێ بێڤان دهڤهرێ بیت(9).
بهلێ مخابن هندهك نهشیاینه ب دروستی شرۆڤه بكهن، تێنهگههشتی نه، ل دور (چویچكا ویتانی..)، سهیدایێ رێكیش ئامێدی هۆسا دایه شرۆڤهكرن: بۆ وی كهسی دهێته گۆتن یێ مالێ خۆ ژی دخۆتن و مالێ ههڤالێ خۆ ژی دخوتن(10)، د سهرهاتییان دا دهم ژی دهێته گوهۆڕین د ناڤبهرا هاڤین و پاییزێ دا، كو سهرهاتییا تهیركێ ویتانی، مهزنهكه و ژێههل دچیت، سهرهاتییا دووێ بهار و زڤستانن، چونكی میر شهرهف ژوردا دهێت..!!(11).
میر شهرهفێ مههمهدا:
بۆچوونهك ههیه كو میر شهرهف ژ عێلا مههمهدا بوو، ل دویڤ ڤهگێڕانا شههرهزایێ رویدانێن ل دهڤهرێ چێبووین، مهلا قاسمێ كۆچهر، ئهو ژ عێلا مههمهدا بوو، دبێژیت: میر شهرهف یێ مههمهدا بوو، سهركێشێ عێلهكێ بوو دهمێ ژ زۆزانا دهاتنه خوار، چهند ڕۆژهكێن گهرم ب سهردا هاتن، ئینا میر شهرهف گۆت: مه حساب یا خهلهت كری و هێشتا هاڤین یا مایی، ڕابوو جارهكادی بهرێ عێلی دا زۆزانا، ل وی دهمی سهرمایهكا دژوار ب سهر وان دا هات و گهلهك زیان ف تهرشێ وان كهفت، ئهڤجا ئهڤ چهند ڕۆژه ب (هاڤینا میر شهرهف) هاتینه بناڤكرن(12).
د. نزار حهسهن گولی، ل دۆر جهێ ئاكنجیبوونا عهشیرهتا مههمهدا دبێژیت: ل زاخۆ دو هۆزێن سهرهكی لێ ههبووینه، (سندی، سلێڤانهی)، ژبلی هۆزێن (گولی، زێباری، زبهێران)، نوكه هۆزا زبهێران نهمایه، هۆزێن (ئهرتووشی): (هاجا، مههمهدا، زێدكا، دۆستكا) هاتنه(13).
ل شوینا پهیڤا چویچكێ، ل نك فولكلۆرڤان (شهوكهت ئاڤدهل)، د پهرتوكا (گولواز) دا، بوویه «دودكێ(14) ههدانی ته چ ژ حسابا سالێ نهزانی، ته مالا خو خراب كر، یا من ژی ل سهر دانی»(15).
میر شهرهف..!!
بۆچی ئهڤ گۆتنه ب ناڤێ میر شهرهف هاتییه گۆتن؟ میر شهرهف كی یه، مه كوردان د دیرۆكێ دا، چهند میر شهرهف ههنه؟
ئهو میرێ مهلایێ جزیری د دیوانا خۆ دا بهحس لێ دكهت، میر شهرهف خان كوڕێ میر عهبدال خان كوڕێ میر ناصر بهگی یه. ئهو پهسنێن مهلایێ جزیری ددهته میری، ههر ئهڤ میره بوویه كو ههڤچهرخێ مهلایێ جزیری یه و د گهل دا دئاخڤیت.
میر شهرهفخانێ بدلیسی، خودانێ كتێبا (شهرهفنامه)یێ، ل دۆر میر شهرهف عهبدال خانی دبێژیت: «ئهو زبده خلاصهیا خانهدانێ خالدیانه، و ئهعلاترێ حاكمێ جزیرێ یه، سهخاووهت و شهجاعهتێ ل مهیدانا جوانهمهردی یێ گۆیا تهفهوقێ و ئهقران و ئهمپالان رهڤایه، دهرقوهت و مهردانهكی یێ ژ ئهقران و ئهمثلان بۆری، ئهلحهق رهعیهت و لهشكرێ د عهدل و دادا وی و كهرهم ئحسانا وی مهشهورێ عالهمێ بوویه. دوور و نێزووك ههر یهك ژ ناسان ڤاین كری بووین، دۆست و دژمن ژ ئهگوارێد وییی پهسندیده راچی شاكر بووین»(16).
زێدهتر شهرهفخان دبێژیت: «میر شهرهف ئهو ژ باشترینێ وێ مالباتا حكم ل سهر جزیرێ دكر بوو، ئهو شیا ب كارێن باش ڕاببیت. یا ڕاست حهتا دژمنێن وی حهز ژێ دكر، داخوازا بهردهوامی بۆ دكر(17)».
د كتێبێن شهرحا دیوانا مهلایێ جزیری دا، بهحسێ میر شهرهفی هاتییه كرن، كو كوڕێ میر عهبدالی یه، سهیدا تهحسین دۆسكی ئیشارهت دایه زڤنگی كو ب دیتنا وی میر شهرهف خانه، یان خان شهرهف كوڕێ خان عهبدالێ كوڕێ ناصر بهگێ ئازیزانییه(18). پاشی ل دۆر شهرحا مهلا عهبدولرهحیمێ وهسگانی كو د تهعلیقهكا خۆ دا ل سهر ڤان ههر دو شعرێن جزیری، ئهو دویر نابینیت ئهڤ شعره د مهدحا ئهمیرخان بهگێ كوڕێ شرف خان بهگێ دا ڤههاند بیت. ئهوێ ل سالا 1035 حوكم ل جزیرێ دكر(19).
ههروهسا عهبدولسهلامێ جزیری ل دۆر شهرهف خانی دبێژیت: هندی هند ئهو میرهكێ خودان هێز و ههیبهت بوو، خهلكی ل سهر دهمێ وی ب تایبهتی عهرهبێن دهشتێ جزیره بۆ وی پاڵ ددا و دگۆتن: جزیرا شهرهفی و ئاشكهرایه كو دو میر (شهرهف)ێن ب هێز حوكم ل جزیرێ كربوو. ئێك كوڕێ میر عبدالی بوو، و ئهو ئهو بوو یێ مهلایێ جزیری مهدحێن وی ب شعرێ دكهت، و یێ دی كوڕێ بهدری بوو، ئهو ئهو بوو یێ بهری مهلایێ جزیری ب نێزیكی سهد سالان ژیایی، بهرهنگارییا لهشكهرێ شاهـ ئیسماعیلێ صهفهوی كری و د سێ جاران دا شكاندی و جزیره ژێ پاراستی(20).
مهلا عهبدوللایێ ڤارلی ل دۆر ڤی میری دبێژیت: ئهڤه میر شهرهف كوڕێ میر بهدر كوڕێ ئیبراهیمه. ناڤێ وی ژی د شهرهفنامێ دا هاتییه. د سالێن (1498- 1509) حوكم ل جزیرێ گێڕایه. 58 سالان بهری پهیدابوونا جزیری ژیایه(21). سهیدا محهمهد ئهمین دۆسكی، هۆسا ددهته نیاسین: میر شهرهفێ كوڕێ خان عهبدالێ كوڕێ ناصر بهگی یه، ژ سالا (1005مش/1596زا) ههتا سالا (1013مش/1604زا) دهستههلاتداری كر بوو(22).
د. عهبدولرهحمان مزووری دبێژیت: میر شهرهفهك پشتی جزیری ژی ههیه، میر شهرهف كوڕێ میر محهمهد خان (د سهدسالییا ههڤدێ دا) ژیایه. ئهڤه نهڤیێ میر شهرهفێ كوڕێ خان عهبدال كوڕێ ناصر بهگێ یه. پاشی مزووری دبێژیت: ئهز بۆچوونا زڤنگی دچێترینم، چونكی بهدلیسی بێژیت: میر شهرهف كوڕێ عهبدال خان، میرهكێ وێرهك، ئازا و دلێر بوو، نڤیشكێ بنهمالا سهردارێن جزیرێ بوو، د قادا مهردیێ دا، ژ (حاتهمێ طهی) مهردتر، د جهنگ و شهڕا دا، هێزا زهند و باسكێن وی و دربێن شیرێ وی بروسك بوون(23).
ئهنجـام:
ڤهكولین ل دۆر فولكلۆرێ كوردی، كارهكێ گهلهك پێدڤییه، داكو باشتر بهێته شرۆڤهكرن و نیاسین و شاشی و راستی ژێك بهێنه ڤاڤارتن. ههروهسا باشتر بهرچاڤ دبیت كو ل ههر دهڤهرهكێ ئهو چق و تایێ فولكلۆری ب رهنگهكی دهێته گۆتن و ڤهگێڕان، ههروهك ڤێ گۆتن و سهرهاتیێ، كو بوویه دو چیرۆك و سهرهاتی، د بنیات دا ئهو بخۆ دبیت ئێك ب تنێ بوویه، (هاڤینا میر شهرهف)، بهلێ چهند تایێن دیتر ژی چووینه، وهكو:
– ژبلی گۆتنا (هاڤینا میر شهرهف)، (هاڤینا ب روومهته) ژی هاتی یه گۆتن.
– ل شوینا گۆتنا بۆری، ئهڤ سهرهاتییه ژی پهیدا بوویه: (چویچكا ویت ویتانی ته مالا خۆ خراب كر، یا من ژی ل سهر دانی). ل هندهك دهڤهرێن دیتر ل شوینا (چویچكێ) كو دبیت چویكهكا بچویكا وهكی سڤیانكێ بیت، بوویه (هۆد هۆد)ه.
– هاڤینا میر شهرهفی ل مهها چرییا پێشییێ ژ وهرزێ پاییزێ ڕویدایه.
– د ناڤبهرا هاڤین و پاییزێ دا، د سهرهاتییان دا دهم ژی دهێته گوهۆڕین، كو سهرهاتییا تهیركێ ویتانی، مهزنهكه و ژێههل دچیت، سهرهاتییا دویێ بهار و زڤستانن، چونكی میر شهرهف ژوردا دهێت..!!
– پهیڤا (میر) و ناڤێ (شهرهف)، زێدهتر ل ناڤ مهزنێن جزیرا بۆتان دا ههنه، كو پتر ژ سێ میرا ل سهر دهمێ بهرێ دا، دهستههلاتداری ل جزیرێ كرییه.
– د ناڤ كۆچهران دا، پتر ب (ئاغا) ب ناڤودهنگن، لهوا بۆچوونا میر شهرهف یێ كۆچهرا بیت، بۆچوونهكا لاوازه.
ژێدەر و دەهمەن:
- ئیسماعیل بادی، ئهدهبێ فولكلۆرێ كوردی، دهۆك- 2021، بپ126.
- مهلا خهلیل مشهحتی، فهرههنگا مهرگ و ژی، دهزگهها ئاراس، ههولێر – 2006، بپ490.
- د پهیوهندییهكێ دا دگهل دكتۆر عزهت فندی، شهڤا 2/12/2022.
- محهمهد عهبدوللا ئامێدی، سهرهاتیێن عیسێ دهلا، چاپا ئێكێ، دهۆك- 2018، بپ23. سهرهاتی دبێژیت: دبێژن جارهكێ پاشایێ ئامێدیێ و رێبهرێ خۆ عیسێ دهلا د رۆژهكا بهاری دا، بۆ گهڕیانێ چوونه سهر شویرها ئامێدیێ و بهرێ خۆ دكره سپنهی و چیایێن زنجیرا گارهی، چیایێ زنجیرا مهتینی و رویبارێ ئامێدیێ و هاڤینگهها سویلاڤێ.
دهمێ پاشایی ئهڤ دیمهنێ دلڤهكهر و خهملی، بهارا دهڤهرێ دیتی و گرنژی و گۆته رێبهرێ خۆ: عیسێ بهرێ خۆ بده ڤی دیمهنێ سپههی و هۆسا یێ تازه و رهنگین، چهندێ خۆشه، باوهر نهكه دیمهن ژ ڤی دیمهنی جوانتر ههبن پا بهارا خۆشه؟! عیسێ دهلا گۆتێ: پاشایێ خۆش بیت، بهلێ ما بۆچی یه (بهارا كهرایه).
پاشا توره بوو، گۆتێ: ته بۆچی وهگۆت عیسێ؟
عیسێ بهرسڤا وی دا:
– بهلێ پاشا ئهڤ بهاره بهارا كهرانه و تێر خورا وانه. و زرینا وانه، بهارا مرۆڤان هاڤینه و ههتا دویماهییا پاییزێ، چونكو تێر خوارا مروڤی یه و قویت و دهرامهت و فێقی و زهرزهوات یێ مروڤی دهردكهڤیت و زڤستانا موسلمانانه ژبهركو دهمێ بهتالیێ یه و شهڤ درێژ دبن و موسلمان دشێت طاعهتێ خو ب دروستاهی بكهت و گۆت: (بهارا كهرانه، هاڤینا مرۆڤانه، زڤستانا موسلمانانه). پاشایی گۆته عیسێ: راسته عیسا و چ گومان تێدا نینه.
- رێكێش ئامێدی، فهرههنگا گۆتنێت مهزنا، بهرگێ چارێ، (كۆمكرن و شرۆڤهكرن)، دهۆك- 2019، بپ964.
- چیا مازی، فهرههنگا گۆتنێن پێشینان، ڤهگوهازتن ژ ئهلفابێیا لاتینی: ئهڤراز حسێن، وهشانا دهزگهها سپریرێز، ههولێر- 2006، بپ225 و492.
- ئهحمهد قهرهنی، كانی كۆمهله تێكستێن فولكلورینه، پرتا یهكێ، بهغدا- 1984، بپ120.
- جهمیل محهمهد شێلازی، مێژوویا سالنامێ و دهمناسین د گۆتنێن مهزنان دا، ئهنستیتویا كهلهپورێ كوردی، چاپا ئێكێ، دهۆك – 2007، بپ163-164.
- مهلا مهحمودێ دێرشهوی، مشتاخا چییا ژ گۆتنێن پێشییا، چاپا ئێكێ، بهغدا- 1980، بپ214.
- رێكێش ئامێدی، فهرههنگا گۆتنێت مهزنا، بهرگێ دووێ، (كۆمكرن و شرۆڤهكرن)، دهۆك- 2019، بپ412.
- د پهیوهندییهكێ دا دگهل دكتۆر عزهت فندی، شهڤا 2/3/12/2022ێ دا.
- عبدالعزیز خیاط، گۆتن و دهمناسی د وهرزێن سالێ دا، دهۆك – 1998، بپ48.
- رۆژنامهیا (ئهڤرۆ)، 166 سال ل سهر قهزابوونا زاخۆ دهربازبوون (راپورت)، سالار دۆسكی، رۆژناما (ئهڤرۆ)، هژمار (2397) سێشهمب 31/7/2018.
- ل شوینا پهیڤا (دودكێ..)، ب دیتنا من ههر وهك د سهرهاتیێ دا هاتی، یا دروست تهیرێ (هۆد هۆد)هیه،. چونكی سهیدایێ مهسعود ژی وهكی مه ڤهگێڕایه.
- شوكت ئاڤدهل، گولواز- كۆمهله چیرۆكێن فولكلۆرینه (كۆمكرن)، شرۆڤهكرن و دارشتنا چیرۆكان: مسعود سهرنی، چاپا دووێ، دهزگهها سپیرێز، ههولێر- 2005، بپ90. د پهرتوكا ناڤبری دا، سهیدا (مهسعود سهرنی) هۆسا سهرهاتی ڤهگێڕایه:. ل ناڤ كوردهواریێ دا، كۆچهراتی گهلهك ل كاره و مشهیه، نهخاسم دهمێ زڤستان دهێت؛ دچنه جهێن گهرم و ههر سێ وهرزێن دی ژی دچنه كویستانا ژ پێخهمهتی چهراندنا پهز و تهرشێ خۆ.
دبێژن: د مالهكێ دا و دهستپێكا بهارێ، كۆچهراتی دیت كو هۆد هۆدهی جهێن گهرم هێلان و بهرهف زۆزانا كهفته ڕێ، ئهو بخو چوون ژ فڕینا هۆد هۆدهی بۆ كویستانا؛ نیشانا نهمانا سڕ و سهقهمی یه و هاتنا گهرمێ یه.
چهند مالهكا گۆهێ خو دا هۆد هۆدهی و وان ژی باركر و بهرێ پهز و تهرشێ خو دا زۆزانا و گههشته جههكێ و دانایێ، چهند رۆژهك پێڤه چوون، بوو نوخته و طهنگاڤی و دهست ب بارینا بهفرێ كر و سڕ و سهقهمێ زۆزان پێچانهڤه و ئهو مالێن قهستا زۆزانا كرین، نهچار بوون كو پهزێ خو ژ مرنێ رزگار بكهن، ئێكسهر ڕابوون و كارێ خو كرن كو بهر ب گهرماتیێ بكهڤنه ڕێ، بهلێ پشتی كهنگی، كو پهز و تهرشێ وان پێدڤی بوویی. كابرایهك چوو سهح كره پهزێ خۆ، گهلهك ژێ مرینه، ئهو ژى گهلهك خهمبار بوو و بهرێخۆ دكهتێ كو كهلهخكێ هۆد هۆدهیهكی لوێرێ كهفتی یه و وی ژی سهرێ گۆپالكێ خو دایێ و گۆت: (هۆد هۆدكێ ههدانی، ته چ ژ حسابا سالێ نهزانی، ته مالا خۆ خراب كر، یا من ژی ل سهر دانی).
- سهعید دێرهشی، شهرهفنامهیا شهرهفخانێ بدلیسی، تهرجوما مهلا مهحموودێ بازیدی، دهزگهها سپیرێز، دهۆك – 2007، بپ201.
- الأمیر شرف خان البدلیسي، الشرفنامة، نقله الی اللغة العربیة وعلق علیها: ملا جمیل بندي رۆژبیاني، مطبعة النجاح، ط1، بغداد- 1953، ص166-167.
- تهحسین ئیبراهیم دۆسكی، شهرحا دیوانا مهلایێ جزیری، بهرگێ چارێ، تههران- 2018، بپ294.
- تهحسین ئیبراهیم دۆسكی، ههمان ژێدهر، بپ295.
- تهحسین ئیبراهیم دۆسكی، ههمان ژێدهر، بپ297.
- مهلا عهبدوللایێ ڤارلی، ……………………………………………..
- محهمهد ئهمین دۆسكی، شرۆڤهكرنا دیوانا مهلایێ جزیری، بهرگێ سێیێ، دهزگهها سپیرێز، ههولێر- 2007، بپ1225.
- د. عبدالرحمن مزووری، میر شهرهف و سهتمینا ههسپێ جزیری، گۆڤارا (دیرۆك)، هژمار (14) سالا 2017، بپ38.
