بابەت

دار بەڕوی سومبولا خۆڕاگریێ “نە ب سۆتنێ نە ب بڕینێ ژ ناڤ ناچیت”

زەینەب عسمەت نێروەیی

 

دار به‌ڕوى، ئێكه‌ ژ وان دارێن مشه‌ ل ئاقارێن كوردستانێ، داره‌كا ناڤداره‌ ب خۆڕاگريێ چ بهێته‌ بڕين يان سۆتن، جاره‌كا دى ل سه‌ر بنێ خۆ شين دبيته‌ڤه‌، گه‌له‌ك جاران (سه‌رۆك مه‌سعود بارزانى) د په‌يڤێن خۆ دا ئاماژه‌ ب خۆڕاگرييا ڤێ دارێ كرييه‌، ده‌ما گۆتى (پارتى دار به‌ڕوى يه‌، نە ب سۆتنێ نە ب بڕینێ  ژ ناڤ ناچیت)(1). هه‌روه‌سا گه‌له‌ك جۆرێن وێ هه‌نه‌، مفايێن وێ دزۆرن، وه‌كو ئابوور مفايه‌كا باش هه‌يه‌. ديسان ل نك هۆزانڤانێن كورد بوويه‌ هێما و سمبول بۆ خۆڕاگرييا ملله‌تێ كورد به‌رامبه‌ر سته‌ما دژمنان و گه‌له‌كان هۆزان پێ ڤه‌هاندينه‌. بوويه‌ ناڤێ هۆزان و ديوانێن وان(2). 

به‌راهى..

دار بەڕوی یان سندیان ناڤێ‌ زانستی (Quercus spp) و ناڤێ‌ ئینگليزی (Oak)، ژ خێزانا (Fagaceae)، دارەكا مەزن و تەمەن درێژە و ژييێ ڤێ‌ دارێ نێزیكی (500 – 2000) ساڵانه‌، ل جیهانێ‌ دا نێزیكی (600) جۆرێن وێ هەنە، كو هەمی دكەڤنە نیڤا گۆیا باكۆرێ‌ ئەردی، ئەڤ دارە ل سەر دو جۆران دهێنە دابەشكرن (دارێن هەمی دەما كەسك) یان (دارێن وەرزی)، دارێن بەڕوی ب ساناهی گەشێ دكەن ب رێكا (به‌ڕويێ). هەروەسا پێدڤی ئاخەكا ب شهەكا ناڤنجی بیت، سەرەڕای هێزا دار بەڕویێ، به‌لێ‌ مەترسيیا ژ ناڤچوونا وی یا هەی ب رێكا كه‌روويێن نه‌خۆشييان(كڤاركێن نه‌خۆش) دبیتە ئەگەرێ‌ چرمسینا دارێ.(3)

 

جۆرێن دار بەڕویێ

گه‌له‌ك جۆرێن وێ هه‌نه‌، (85%) دارستانێن كوردستانێ دار بەڕوی نە و بەلگ وەرینن، كێم داروبار هەردەم د كەسكن، ئانكو بەلگ نە وەرینن وەكی دارا (هەڤرست، كاژێن زاویتە و ئه‌ترووشێ) و جهێن ديتر. پتريیا دارێن ماین بەلگ وەرینن، وەك (گهویشك، هەلهەلۆك، كورۆسك و هتد.)، زێدەباری پێكهاتەیا سەرەكیيا دارستانێ‌، چه‌ند جۆرێن داربەڕوی هه‌نە:

  1. دارا بەڕوی Quercus aegilops.
  2. دارا مازی Quercus infectoria.
  3. دارا دیندار Quercus libani.
  4. دارا سۆر (دارا حەسەن بەگ Quercus macronthera.(4).
  5. بەڕوييا سپى
  6. بەڕوييا ئینگلیزى
  7. بەڕوييا پاشایی
  8. بەڕوييا کەستەنائی
  9. بەڕوييا لوبنانى

 

به‌لێ دو جۆرێن سەرەكی یێن دار بەڕوی یێن بەربەلاڤ ل كوردستانێ‌ هەنە، هه‌ر ژ (چیایێ شنگالێ‌) هەتا دگەهیتە (خانەقیین و مەنده‌لى) ده‌ست پێ دكه‌ت، ل هەمی دەڤەرێن كوردستانێ‌ دبەربەلاڤن، ئەو ژی (دارا بەڕوی) و (دارا مازیيه‌).

 

كورتيیەك ل سەر جۆرێن دار بەڕویێ ل كوردستانێ:

  1. دارا به‌ڕوى:

دارا بەڕوی قەبارەيێ‌ دارێ‌ ژ بچویك بۆ قه‌بارێ ناڤنجی، بلنداهيیا وێ‌ (5 – 12) مه‌ترانه‌، پانی (2 – 7) مه‌تران، داره‌كا گەلەك بهایە و به‌رێ وێ دهێتە خوارن. ل دەڤەرێن نزم دژیت نێزیك (350 – 2000م)ه‌، بلنداهييا ل سەر ئاستێ‌ دەریايی. ل پشتا سكرێ دهۆكێ‌ هه‌تا دگەهیتە سەرێ‌ چیایێ گارە، ئەڤ جۆرە داره‌ ل هەمی بلنداهييان یا هەيی. نێزیكی (150 – 200) ساڵان دژیت، دار بەڕوی بەربەلاڤترین دارە ل كوردستانێ. نێزیكی (70%) ژ سەرجەمێ‌ ئەو دارێن ل كوردستانێ؛‌ داربەڕوی نە، ساڵانه‌ ب نێزيكى پێدڤی ب (500 ملم) بارانێ‌ هەیە، دشێت خۆ ل بەر بارودۆخێن سەختێن ژینگەهێ‌ بگریت، بۆ نموونە (كەش و هەوایێ سار، تیرۆژكێن رۆژێ‌ یێن راستەوخۆ و گه‌رم بۆ ماوه‌يێن درێژ، كێم باران بارین و هتد..). 

   دار به‌ڕوى ئێكانە دارە، كو بشێت ساڵانە نێزیكی (48) پاوەند (CO2 – دووه‌م ئوكسیدێ كاربۆن) ب هەلمژیت،  بەرامبەری وێ (‌O2 ئوكسجین)ى، ب مخابنی ڤە ئەڤ دارە وەكی گەلەك دارێن دیتر یا كەتیيە بن فشارێن چالاكيێن مرۆڤان، وەك (سۆتن و بڕین)، ئەڤێ دارێ ساڵوخەتەكێ‌ گەلەك باش يێ هەی، ئەو ژی هندەك (ڕه‌هـ و ڕيشالێن وێ/ سلكا وێ) تمام یێن دبن ئاخێ‌ ڤە هەین، كو سۆتنا ب ئاگری ژى كارتێكرنێ لێ ناكه‌ت و ژ ناڤ ناچیت، بەلێ پا پێدڤی‌ ب گەلەك دەمی هەیە، داكو چارەكا دی مەزن بیت و گەشێ‌ بكه‌ت و ببيته‌ داره‌كا بەرهەمدار.(5)

 

  1. دارا مازی:

ژ دارێن بەربەرلاڤه‌ ل كوردستانێ‌، بەلێ‌ ل چیایێ شنگالێ‌ نینە، ژ بەر هشكاتیيا وی جهی، قەبارەيێ‌ دارا مازی ژ بچویك بۆ ناڤنجی، بلنداهيیا وێ‌ (4- 12م)ه‌‌، پانی(4- 8م)ه‌‌، ئەڤ جۆرە ناهێتە خارن، ل ناڤ دارستانێن ناڤنجی دا دهێتە دیتن. ل بەرزايیێن نزم نینە. نێزیكی (700 – 1800م)‌ بەرزیيا سەر ئاستێ‌ دەریایێ يه‌، درێژاهيیا بەلگێن وێ‌ (3,7 – 11,4سم) و پانی(2,6 – 6سم)، سەرێ بەلگی یێ‌ تیژە، ل سەر جۆرێن ئاخێ‌ یێن جودا و كانیيا و نهالا شین بیت، ئەڤێ‌ دارێ بەرگریيا سەرمایێ‌ و بەفرێ‌ هەیە، پتر گەشێ ل بەر هەتاڤێ ‌دكەت، دارا مازی گەلەك یا باشە بۆ ره‌نگا و چاره‌سه‌رييێن ئێشا تیفۆیێ و گه‌ده‌يى.(6)

 

  1. دارا دینداری:

 قەبارێ‌ وێ‌ ژ بچویك بۆ ناڤنجی، بلنداهيیا وێ‌ (6- 14م)ه‌، تیرەكە (نیڤا) قەبارە (25- 70سم)، چەقێن نوی لێ‌ دهێن، درێژاهیيا بەلگێن وێ‌ (1,4- 4,8سم)، پانيیا وێ‌ (1,8- 4,61سم)، ئەڤ دارە ل ناڤ دارستانێن چیایی يا بەربەلاڤە، ل بلنداهييا ناڤنجی هه‌تا (1100- 1800م) ل سەر ئاستێ‌ دەریایی، ب هەتاڤێ‌ گەشەيێ دكەت، پێدڤی ب ئاخا شهـ هەیە، بەرگريێ‌ ل سەرمایێ‌ و بەفرێ دكه‌ت، ل هاڤینێن درێژ پێدڤی ب گەرماتيیەكا نەرم هەیە، ئەڤ دارە پتریيا وان ل ده‌ڤه‌رێن چیایى‌ شین دبن.(7)

 

  1. دارا سۆر (حەسەن بەگ):

ب تنێ‌ ل چیایێ (حەسەن بەگ)ێ هەیە، (1200- 1800م) ل سەر ئاستێ‌ دەریایێ هەیە، درێژاهيیا وێ‌ (12) مه‌ترانه‌، قەدێ‌ وێ‌ (30- 70سم)، تيڤكلێ‌ وێ‌ رەنگێ وێ‌ تۆزكەوی يه‌، چەقێن داران تژی موییێن زەر و قەهوایی نە، درێژاهيیا بەلگی ژ (6,2- 12,6سم)، پانی(3- 7,6سم)، ئەڤ دارە ساڵانە پێدڤی 700 ملم بارانێ‌ هەیە، ل هاڤینێ‌ پێدڤی سەقایەكێ‌ ناڤنجی هەیە، بەرگريیا سەرمایێ‌ و بەفرێ‌ هەیە.(8)

 

شێوێ‌ دارا بەڕوی:

دارەكا مەزن و ستویرە، ڕهێن بهێز هەنە، گەلەك تا (چەق) ژێ‌ دچن، بلنداهيیا دارێ‌ (30 – 40)مه‌ترانه‌، ڕهێن وێ‌ دگەهنە نێزیكێ‌ (2م)، بەلگێن دارێ‌ ل هاڤینێ‌ رەنگێ‌ كەسكێ‌ تاری یە و ل پایيزێ‌ رەنگێ‌ قەهوایى يە.(9)

 

ماوەیێ گەشەكرنا دار بەڕویێ:

گەشەكرنا دارا بەڕویێ یا جياوازە، ل دويڤ جۆر و بارودۆخێ‌ ژینگەهی دمینیت، گەلەك جاران پێدڤی ب (10 – 20) ساڵانه‌ هه‌تا كو دبیتە دارەكا بەرهەمدار، شیيان هەنە بو ماوەیێ چەند ساڵان بمینیت، هندەك جۆرێ‌ دارێ‌ پتر ژ (500) ساڵان دژین.(10)

 

كەزاختنا دار بەڕویێ:

بۆ كەزاختنا دارا بەڕویێ، باشترین دەم وەرزێ‌ زڤستانێ‌ یە ژ هەیڤا كانوونا ئێكێ (هه‌يڤا دوازده‌) هەتا شواتا (هه‌يڤا دو)، نابیت مروڤ كەزاختنا دارێ‌ ل وه‌رزێ هاڤینێ‌ و بهارێ‌ بكەت، بێ‌ گومان كەزاختنا دارێ‌ بۆ باشكرنا دارێ‌ یە، داكو یا پاراستی بیت ژ نەخۆشيیان، خه‌مله‌كا باشتر بدەتە دارێ‌، ئه‌ڤ پێنگاڤێن ل خواری د پێدڤينه‌ بۆ كەزاختنا دارێ‌:

  1. كەزاختنا چەقێن ژ دەرڤە (يێن درێژ) بۆ كێمكرنا نەخۆشيیێ‌ و ب هێزكرنا دارێ‌یە.
  2. كەزاختنا چەقێن هشك، داكو نە بیتە رێگر بەرامبەر چەقێن نوی.
  3. كەزاختنا وان چەقێن نێزیكی ئێك و د ناڤئێكرا شین دبن.
  4. كەزاختنا وان چەقێن خوار.
  5. كەزاختنا وان چەقێن ل خوارێ‌ نێزیك قورمێ دارێ و ڕهان، داكو فشارێ‌ ل سەر قورمى و ڕهان نەكەن.(11)

 

رێكا چاندنا دار بەڕویێ:

دار بەڕوی ب رێكا (تۆڤی)، ئانكو ژ بەرهەمێ‌ دارێ دهێتە چاندن، وەكی پۆلينكرنا وێ دبێژنێ (نوت)، ئانكو فێقییەكە یان بەرهەمەكە، كاكلكەكە ل گەل قەلپيچەكی بۆ پاراستنا وێ، ئەو بەرهەم یان ژی ئەو بەڕوی دێ‌ ئوتوماتیكی ژ قەلپيچكا خۆ كەڤیت بۆ بنێ دارا بەڕویێ، دێ بۆ خۆ كه‌ش و هه‌وايى خۆش كەت ژ وان بەلگێن د وەریێن ژ دارێ، كو مه‌ ئاماژە‌ دايێ داره‌كا بەلگ وەرینە، دێ‌ ڕزن و كیفكۆیى بن، دێ‌ هێتە نخافتن و پاراستن و هێدی هێدی ده‌ليڤا خۆ بینیت، ل زڤستانێ‌ ژی دەڤەر یا بەفرین و بارانه‌ و ئەو بخۆ دێ‌ شین بیت و هێدی هێدی گەشێ‌ كەت، باشترین گیانەوەر بۆ بەلاڤكرنا بەڕوییان، كو ل جهێن جودا جودا شین ببن، ب رێكا سڤۆرانه. سڤۆرە دێ‌ بەڕویێ ئینیت، كو دا بۆ خۆ ب ڤەشێریت بۆ هندێ‌ وه‌رزه‌كێ دی بهێت بخوت. ل جهێن جودا ڤەدشێریت و ئەو بخۆ هندەك ژ وان دێ‌ شین بن و هندەكان ژى سڤۆرە دخوت، باشترين رێك ئەوە ب رێكا به‌ركى دار بەڕوی بهێته‌ زێدە كرن.

 

بكارئینانا دار بەڕوی د گەلەك بیاڤاندا:

چێكرنا كەل و پەلێن ناڤمالێ‌ یێن گەلەك بهاگران، (به‌رميل)د به‌رێدا پتر ل وه‌ڵاتێن ئه‌ورۆپي چێ دكرن، (بۆ گرێدانا سكه‌يێن قيتاران)، كورسيك و قه‌نه‌په‌ و دولابان، بۆ ده‌رگه‌هـ و په‌نجه‌ران، ژ بەر وێ‌ چەندێ‌ یا بهێزە، به‌رهه‌مێ وێ دبیتە ژێده‌ره‌كى سەرەكی بۆ خوارنا گیانەوەرێن كیڤی، هەروەسا دهێتە بكارئینان وەك ئالف بۆ گیانەوەران. ديسان جۆره‌كێ دارا به‌ڕويێ ئه‌وێن كه‌ڤنار، جۆره‌ فێقييه‌كى دده‌ن ل گوندا دگۆتێ (سێڤه‌لۆك) كو وه‌كو سێڤا يا ب ئاڤه‌ و يا نه‌رمه‌ بۆ خوارنێ.(12)

 

مفایێن دار بەڕویێ بۆ ژینگەها سروشتی:

  1. گەلەك كانزا و ماددێن زیانبەخش ژ ئاخێ‌ دەردئێخیت، ڕێ‌ ل هه‌ڕفتن و ڕامالینا ئاخێ‌ دگریت، ب تایبەتی ل دەڤەرێن چیایی و ڕهێن وێ‌ یێن بەرفرەهـ و بەلگێن وێ‌ یێن پەحن؛ ئاڤا بارانێ‌ كونترۆل دكەن.
  2. ژێدەرێ‌ خوراكییە بۆ گیانەوەران‌ و باڵندەیان، جهێ‌ ئاكنجیبوونێ‌ یە بۆ گەلەك باڵندەیان نه‌خاسمه‌ سڤۆران و هنده‌ك باڵنده‌يان.
  3. ژ وان جۆرانە ل دەمێ‌ روودان و كارەساتێن سروشتی وەك ئاگربەربوونێ‌ پشتی هینگێ‌ زوی گەشە دكەت ب تایبەت ئەگەر دار بەڕوی د قووناغێن ناڤه‌ند يێن شينبوونێ دا بیت.
  4. دشێت خۆ ل گەل گوهۆڕینێن ژینگەهێ‌ بگونجینیت و بەرگریيا كەش و هەوایێن نەخۆش دكەت.
  5. تەمەنەكێ‌ درێژ هەیە، كو هندەك جاران دگەهیتە هەتا 500 ساڵان.
  6. بكار دهێن بۆ چاندن و پەروەردەكرنا قاچكێن شیتاكی (shiitakes).
  7. سیتاڤەكا باش هەیە، كو مفایە بۆ گیانەوەران و هندەك رووەكان و مرۆڤان.
  8. پاقژكرنا هەوای و نەهێلانا غازێن زیانبەخش د ژینگەهێ‌ دا.
  9. بكار دهێت د بیاڤێن‌ پزیشكی دا بۆ چارەسەركرنا هندەك نەخۆشیان و كێمبوونا ئێشان.(13)

 

گرنگترین نەخۆشیيێن دارا بەڕوی:

  1. هشكبوونا قورمێ دار به‌ڕويێ Oak wilt
  2. ڕزینا ره‌هێن وێ (ئارمڵاريا)Armillaria root rot
  3. درێژبوون و ده‌ركه‌فتنا درێژ يا تاكێن وێ Oak leaf blister
  4. سۆتنا باكته‌ریا یا په‌لان Bacterial leaf scorch
  5. نه‌خۆشیا ئانتراكنۆز یا دارێOak anthracnose
  6. كانكه‌را هیپۆخیلۆن Hypoxylon canker
  7. سپیكاتیا گه‌ور (پۆوده‌ری ملده‌و) Powdery mildew
  8. مرنا بله‌ز یا دارێ Sudden oak death
  9. نێماتۆدێن گرێكا ڕه‌هێ (مه‌لۆدۆگینه‌ سپپ) Rust the telial stage is only produced on an evergreen oak
  10. نێماتۆدێن برینێ (پراتیله‌نجهوس)plant parasitic nematodes such as:

Root_ knot nematodes (Meloidogyne spp) Lesion nematodes (Pratylenchus)

Reniform nematodes (Rotylenchulus)

Dagger nematodes (Xiphinema)

Spiral nematodes (Helicotylenchus)

11.ئه‌ماراڤرووس(ڤیرووسه‌كە)  .Emaravirus(14).

 

ب كورتى:

د ساڵا 2024ێ دا، نێزیكی (25,000 – 30,000)ان، ل سنورێ ڤێ هژمارێ ل كوردستانێ‌ دار هاتینە سۆتن، (75%) ژ وان دارستانان (بەڕوی و مازی) بوون. هەر ل ساڵا 2024ێ نێزیكی (35,000) شتلێن دارا خەلكی ژ لايێ خۆ ڤه چاندن، ل پارێزگەها دهۆكێ تایبەتی ل كاشێ،‌ نێزیكی (20,000)، ل دهۆكێ (10,000). نه‌ تنێ دار بەڕوی بوون، بەلكو (دار كاژ و سەبەحبەح) ژى بوون.(15

 

په‌راوێز و ژێدەر: 

  1. د هه‌وا هه‌لبژاتنێن ليستا 190 يا پارتى ديموكراتى كوردستاندا سه‌رۆكى ئه‌ڤ په‌يڤه‌ گۆتييه‌.
  2. مه‌دحه‌ت بێخه‌و، ديوانى (داربه‌ڕوو)، به‌غدا – 1983.
  3. https://www.ejaba.com/question/
  4. Shahbaz S.E. 2010 tree and Shrubs (Afield guide to the trees and shrubs of Kurdistan region of Iraq. Poblication of Universitty of Duhok.
  5. Shahbaz S.E. 2010 tree and Shrubs (Afield guide to the trees and shrubs of Kurdistan region of Iraq. Poblication of Universitty of Duhok.
  6. Shahbaz S.E. 2010 tree and Shrubs (Afield guide to the trees and shrubs of Kurdistan region of Iraq. Poblication of Universitty of Duhok.
  7. Shahbaz S.E. 2010 tree and Shrubs (Afield guide to the trees and shrubs of Kurdistan region of Iraq. Poblication of Universitty of Duhok.
  8. Shahbaz S.E. 2010 tree and Shrubs (Afield guide to the trees and shrubs of Kurdistan region of Iraq. Poblication of Universitty of Duhok.
  9. https://www.ejaba.com/question/
  10. https://www.ejaba.com/question/
  11. https://www.ejaba.com/question/
  12. https://www.ejaba.com/question/
  13. دەستەی پاراستین و چالاككردنی ژینگە – هیئة حمایة وتحسین البیئة.
  14. A-Bandet,M.; Rehanek,M.;leder,B.; Bargen,S.V.and Butener, C. (2020) Indentification of an Emaravirus in a common Oak (Quercus robur L.) Conservation seed Orchard in Germany: Implications for Oak HeaIth. (Forest), 11,1174 : 1-14.

B- https://aplustree.com/ oak-tree-diseases/.

C- Mehrabian, F.; Bazgir, E.; Azizi, K. and Darvishnia, M. (2021). Identification of plant parasitic nematodes associated with oak trees in Khoramabad County. Journal of plant protection Research 43(1):67-83.

D- Santamour, S.F. (1992). Susceptibility of Oaks to root-knot Nematodes. Arboriculture & Urban Forestry (AUF) 18 (4) 216-219.

E-Shokohi, E. and Masoko, P. (2024). Plant-Parasitic and free-Living Nematode Community Associated with Oak Tree of Magoebaskloof Mountains, Limpopo Province, South Africa. Diversity 2024, 16 (11) : 1-13.

  1. دیدارەك ل گەل رێڤەبەری دارستان و پاوان ماموستا (كاوە سەبری).

ڤان بابەتان ببینە

مەلایێ جزیری د ڤێ شاکارا نەوازە دا ، تابلۆیەکا فرەڕەهەند یا عیرفانی و ئیستاتیکی دنەخشینیت، …