گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
محسن عەبدلڕەحمان
“وێژهیا زارهكی یا كوردی: مێژوو، دێرینی، كانییهكا هشك نه بیته”(1)
كهلتۆرێ كوردی نوینهراتییا بیردانكا مللهتهكێ دێرین دكهت، كو ئێك ژ گرنگترین نیشانێن ناسنامهیا وی یا نهتهوهیی یا ناوازهیه، كو هاتییه داڕشتن ژ ڤیان و هیخوازیێ ب ئهوا د هزر و ئاشۆپهگهرییا كوڕێن ڤی مللهتی دا، خهم و حهز، خهون و ئاشۆپە.. ئو هەر تهرزەکێ هزركرن و سەرەدەرییێ، “ئەفسانە؛ بەرهەمێ ئاشۆپێیە، لێ نە خێڤەیە – وەهمە – ئەفسانەیا راستەقینە وێنە و قارەمانێن خۆیێن ئاشۆپی نە ژ خێڤەیەکێ، بەلکو ب باوەرییەکا سەرسۆرمان ڤەدژینیت”(2).
پێشهكی:
دبیت داگیركهرێن كوردستانێ دهست ب سهر لایهنێن ماددی وهكو زهڤی و سامانی دا گرتبیت، لێ كهلتۆرێ مللی (فولكلۆر) تنێ مایه، داگیركهرێن كوردستانێ و نهچاركهرێن مللهتێ كورد؛ نهشیاینه ب تمامی تێكبدهن یان پهراوێز بكهن، ئهڤ لایهنێ گیانی بوویه سیها ئێكانه یا ههناسهدانێ بۆ كوڕێن ڤی گهلێ ستهملێكری، لهورا كۆمكرن و ڤهكۆلین و پۆلینكرنا لایهنێن وێژهیا زارهكییا كوردی ب رهنگهكێ زانستی جۆرهكه ژ نیگاركرنا تایبهتمهندیێن ناسنامهیا مللهتهكێ تۆشی ژناڤبرنێ دبیت.
كهلتۆرێ زارهكى یێ كوردی ههلگرێ كۆمهكا شینوارێن هزری و ماددییه، ئهوێن ئاماژه دكهن، ئهوا بابكالان ژ میراتێ گرێدایی ب بهرههمێ هزری، رهوشهنبیری و هۆنهری ڤه، ب وێ چهندێ ههمی زانین، بیروباوهر، نهریت، ئهفسانه، چیڤانۆك، سهرهاتی، پهند، ستران، مامك، چیرۆك و پێكهنین.. و ههمی جۆرێن هۆنهرێن مللی، پیشه، مۆزیك، دیلان و سهما، یاریێن مللی، ساڵنامه، ههلكهفت و ئاییردهیێن ئايینى ڤهدگریت، وهكو زیندیكرنا جهژنا میهرگانێ – 26 چرییا ئێكێ (داوهت نهبی)، شهڤا چلهیی – بوونا میترایی – ئهوا بوویه (شهڤا یهڵدا)، چوارشهمبییا سۆر…، كو ههمی پێكڤه وهكو لێكدانا پارچهیێن وێنهیهكینه، كو ل داوییێ و ههكه ب گۆنجاندن ل بهر ئێك هاتنه دانان و دروست لێكدان، دێ وێنه و نیگارهك دروست ژێ بهرچاڤ بیت، لێ بۆچی لێكدان و كۆمكرنا كهلتۆرێ مللی گهلهك یا فهره؟
چنكو «فولكلۆرێ كوردی رویدانێن گرنگ ژ ژیانا بۆری یا مللهتێ كورد ب خۆڤه دگریت، ب چیرۆكێن مللی، ههلبهستێن داستانی، پهند و گۆتنێن پێشینان، ئهفسانه، چیرۆك…، ئهو نوینهراتییا وێنهیێن جۆراوجۆر بۆ ژیانا گشتییا جڤاكی دكهن، ژ وان ژى هۆنهر و ئاههنگ و سهرهدهری»(3).
د بەرامبەر دا، خاپاندی و هزرجاشێن خۆمالی ژ ئهنجامێ دژواری و دۆمدرێژییا تهپهسهركرنێ و پاشمایێن داگیركهران و پیسهكێن ڕەڤشت بیانی، ئهوێن شییانا سهلـماندنا ناسنامه و ژێیاتیێ بۆ جهی و ژینگەها کوردی نهیی، خۆ د كهسایهتییا مرۆڤێ كورد یێ شهركهر، جوتیار، هۆنهرمهند..دا، بهلكو د كهساتییا ژنا كورد یا ئازا و ئازاد، كابانییا راپێچای و نهپهردهپۆشكری (موحهججهب) دا، وەکو مرۆڤەکا تەمام د ههمی سروشتێ ههڵاتگهرییا (اشراق) كوردی دا دببینن، وهسا سالۆخدانا شاعر و خهلیفهیێن موسلمان ب جوانناسی بۆ نهورۆزێ، د بهرامبهردا ئاڤڕیێن ههڤدژ و كیندارا كهشهفرێت و زێدهڕۆیی د ههڕهشهیێ دا بۆ سەر زمان و كهساتیێن كورد، وهك زهرهدهشت پێخهمبهری و بنهما و رێنمایێن زهرهدهشتییێ، كو سێگوشەیا (هزرا باش، كارێ چاك، پهیڤا خۆش) هێڤێنێ ههمی چاكییانه، كو ئەو تۆڤچینی دهستپێكا ئێكێ یا چاكسازییێ یه، ههمان ئاوڕییا دفنبلدیێ بوو، بۆ قهرهبووكرنا ههستێ خۆكێمدیتنێ و نامۆبوونێ ل ههمبهر سروشتێ كوردستانێ و فێركرنێن زهرهدهشتی ل دۆر یهكسانییێ و ههڵاتگهرى یێن كوردی یێن لێبورده!.
فرانس فانون د (ههژارێن زهمینی–1961) دا دبێژیت: لێگهڕیانا رهوشهنبیری ل شارستانییهك ژێر خۆلییا رابووریێ دوور، نه تنێ بۆ شیربازان رهوشهنبیرییه، بهلكو پێدڤییهكا گرنگه بۆ بدهستڤهئینانا ههڤسهنگییا دلینی و دهروونی، دهمێ نهشییا پهیوهندییهكا راستهقینه ل گهل جهی چێبكهت، خۆ نهچاری ڤهگهڕیانێ دبینیت، بۆ رابووری، بیرهاتنان، زارۆكینیێ، ئهفسانهیان، خهونان یان ههر تشتێ ههڤسهنگییێ بۆ بزڤڕینیت. ئهڤ ڤهگهڕاندنا ههڤسهنگییا دلینی و دهروونی بۆ ههنۆكهیا كوردان ژ ههر تشتی گرنگتره، ئانكو تشتهكی خۆ پێڤهبگرن! ئهوژی تنێ زمان و مێژوویه! كو ههردو د كهلتۆری دا كۆم دبن.
پاراستن و ئهرشیفكرن و ڤهكۆلین د زمان و كهلتۆری و تۆماركرنا مێژوویێ دا ئهركێ تهخا بژارهیا خواندهڤانانه ژ مللهتی، چنکو شڤان و جوتیارێن نهخواندهڤان ب شێوهیێ زارهكی پاراستن و بۆ مه ڤهگۆهاستن..!
ئەگەر عەرەب دیاردەیهکا دەنگی بن، وەکو نڤێسەر (عەبدوللا ئەلقسەیمی) ناڤدکەت، دشێین بێژین کورد دیاردەیهکا فولکلۆرینە، ئەڤ دەستەواژە دبیت ب تێگەهێ زاراڤەیی یێ نەرێ بیت، بهلێ د لایەنێ خۆیێ ئەرێنی دا ناسنامە و کەسایهتییێ کورت دکەت، بۆ نموونە؛ شعر دیوانا عەرەبایە ب ڕامانا (تۆمارنامە)! ئانکو شعر، مێژوو، تا نەژادێ وان، ئەو ناسنامە و مێژوویا عەرەبا کورت دکەت، وەسا فولکلۆر، داستانا سترانکی، چیرۆک، گوڤەند و سەرهاتیێن … ب شێوەیەکێ زارەکی.. ئەو دیوانا کوردانە.
ژ ڤێ ئەگەرێ پاراستن و ئەرشیفکرنا فولکلۆرێ کوردی و پاراستنا وی ژ بەرزەبوون و دزی و دەستکارییا داگیرکەران، ئەرکێ هەر کوردەکییە.
هزر و پهیڤ ژیانێ دگوهۆڕن، هزرا ههڵاتگهری (اشراق) دهمێ ب پهیڤا كوردی دهێته دارشتن، ئهو چریسكا ژیانێ یه، ههڵاتگهرییا كوردی مۆهرا میدییه، نڤشتییا خانی یه، هیخوازییا بهدرخانییه!
هۆنهرێن وێژهیا مللی یا كوردی
– داستانێن مللی:
ئهڤی رهنگێ هۆنهرێ وێژهیێ بلند رۆلهكێ مهزن د زهنگینكرنا كهلتۆرێ مللی و پاراستنا زمانێ كوردی دا گێڕایه و بۆهایهكێ مهزن دایێ، ئهڤی هۆنهری بهرهبهره گهشهكرییه، تاكو «داستانا مللی یا كوردی ژى گهشهكرییه و ب پێنگاڤێن سهیر! پێشڤهچوویه و گههشتییه گۆپیتكا تمامبوونێ»(4).
داستانێن مللی بۆ دو پشكان لێكڤه دبن:
یا ئێكێ: داستانێن دلداری و ئهڤینا پاكیزهیی ژ گرنگترین وان داستانان:
داستانا (مهم و زین)ه، ئهوا وێژهڤانێ ناڤدار ئهحمهدێ خانی ب شعر د (2659) دێران دا نڤێسی و تێدا تیۆرا هزرا نهتهوهبوونێ داڕشتی، دیسان داستانا (فهرهاد و شرین) ئهوا وێنهیهكی ل دۆر كهسایهتییا مرۆڤێ كورد و تێگههێ وی بۆ ڤیان، دلسۆزی و روومهتێ نیشان ددهت، ههروهسا داستانا (زهمبیلفرۆش) ئهو میرێ ژیانا خۆشداری و بهرفرههییێ د كۆچكا شاهانەدا دهێلیت و ژیانا ههژارییێ ههلدبژێریت، ئهڤ جۆرێ وێژهیی نوینهراتییا ههڤڕكییا ههردهمییا د ناڤبهرا هێزێن چاكی و خرابیێ دا دكهت و شانازییێ ب بۆهایێن رهوشتى یێن مهزن دبهت، زێدهباری ئهفسانهیێن ب وێنه و دیاردهیێن ئاشۆپگهری وهكو (رۆستهمێ زاڵ و زۆراب)ی و هندهك داستانێن پشكێن قارهمانى و خۆگۆریكرنێ و زیرهكییێ وێنه دكهت، كو قارهمانێن وێ مرۆڤێن راستهقینه بوون، وهكو داستانا مهزن يا (كهلا دمدم) و پهیوهندییا مرۆڤی ب ئافراندن و گشت سروشتی ڤه، وهكو (ئهفسانهیا شاهمارانێ) و بهیتا (شێخێ سهنعانێ) ل دۆر فهلسهفا باوهرییێ و پەیوەندییا مرۆڤی ب سروشتیڤە…
یا دویێ: سهرهاتیێن مللی:
سهرهاتییا مللی ژبهر شییانێن وێ ل سهر دهربڕینێ ژ دلینی، خهمۆكى، هزر و دیتنێن وان ژ لایهكی، ژ لایێ دی ڤه داڕشتنا وێژهیێ ڕاكێش د ئاڤاهییێ چیرۆكێ دا بۆ وان سهرهاتیێن ب بۆها و ب پهند و شیرهتان داگرتی، رۆلهكێ مهزن د كارتێكرنا جڤاكێ كوردی دا كرییه، سهرهاتییێ تا و چهق ژێ دچن، وهكو ڤهگێڕانا مللی تا ڤهگێڕانا درێژ (چیرۆك) و ڤهگێڕانا كورت ئهوا چیرۆكبێژ یان دهنگبێژ ڤهدگێڕیت.
ستران و سرودێن مللی:
ههر ژ كهڤن دا، مۆزیكێ رۆلهكێ مهزن د ژیانا مرۆڤێ كورد دا ههبوو، ئەڤە د ئاییردەیێن ئۆلێن کوردی دا (ئێزدی، یارسان..) دیارە و ستران دهێته هژمارتن كهڤنترین كهلتۆرێ هۆنهرى یێ كوردی، كو ئهو تۆمارنامهیهكا پڕه و ب هویری ئاماژه دكهته جهێن ئێش و ژانێ، كهیف و خۆشییێ… ژ رهنگێن سترانا مللی یا كوردی: سترانێن داستانا ئهڤینییێ د ناڤبهرا داستانێن دلداری، قارهمانی، شاسواری و خۆگوریكرنێ دا ژبۆ بۆهایێن بلند لێكڤهدبن.
گۆتنێن مهزنان:
ژ بهربهلاڤترین جۆرێن وێژهیا مللییه، كو تا نها د ناڤ كوردان دا دهێنه ڤهگێڕان، ئهوێن بۆ دهربڕینێ ژ ئاشۆپهگهرییا مللی ژ فهلسهفه و پهند و شێوازێ ژیانا جڤاكێ كوردی داهێناین.
گۆتن؛ بریتییه ژ هژمارهكا پهیڤێن كورت و رههوان و ڕامان كویر و كارتێكرنێن مهزن و پتری ب کێش و سەروانە، ئهڤ گۆتنه ل دۆر بابهتێن پهیوهندیدارن ب بۆهایێن رهوشتیێن رهسهن ڤه، وهكو شكۆمهندكرنا قارهمانی و روومهت و نامویسێ، كو خال و مهبهستا سهرهكی ژێ، شیرهتكرن و هاندانە بۆ کرنا باشییێ و خۆ پاراستن ژ خرابییێ.
مامك و تشتانۆك:
مامكان ژی رووبهرهكێ باش د میراتێ مللیيێ كوردی دا ڤهگرتییه، ژ وانا بۆ نموونه: چیرۆكا نهێنیكری و نهێنییێن زارۆك و مهزنان، كو پتر ئارمانج ژێ گهشهكرنا شیانێن مهژى یه ل سهر هزركرن و خۆشدارییێ و بۆراندنا دهمییه، ب پشتراستی ڤه دبێژین كهلتۆر بۆ نفش و بهرهبابێن نوى و پاشهرۆژێ، وهكو تیشكێن روناهیێنه و رێنیشاندهرن و كارتێكرنێن راستهوخۆ ل سهر مهژییێ مرۆڤێ كورد ههنه.
مللەت و ههڤوهڵاتییێن جیهانێ تا دویماهیك ههناسه، بهرهڤانیێ ژ كهلتۆرێ خۆ دكهن، بلا گرانبهایێن وان ب ههڕفن و ژناڤ بچن، لێ كهلتۆرێ وان ژناڤ نهچیت و گرنگییا كهلتۆرى د گۆتنهكا پیرهمێرهكێ ژاپۆنی دا دیاردبیت، كو ل داوییا جهنگا جیهانییا دویێ ل ههمبهر سهركردهیێ هێزێن ئهمریكی یێن داگیركهر راوهستییا و گۆتێ: ههوه وهڵاتێ مه وێرانكر، نها ژی مه داگیر دكهن، لێ كهلتۆرێ مه تێك نهدهن).
پیرهمێرێ پهندڤان دزانیت وێرانى ئاڤا دبیتەڤە، داگیركری رزگاركرن د دویڤ دایە، بهلێ ژ ناڤچوونا كهلتۆری؛ نهمانا مللهتییه.
ئهفسانه شهنگستهیێ كهلتۆرییه
ههڵاتگهری و ئهفسانه
ئهفسانه شێوەیەکە ژ شێوەیێن وێژەیا هەرەبلند و پیرۆزە، چیرۆکەکا نەریتییە ب رەنگێ ههلبهست هاتییە داڕشتن و ب شێوەیێ زارەکی بەرەبابان ڤەگۆهاستییە، (ئەو ئاماژەی دەمەک دەستنیشانکری و راستییەک هەردەمی ناکەت)، ئەو ل دۆر هندەک بابەتێن گشتگیرە، وەکو ئافراندن، دروستکرن، مرن و جیهانا دی…(5).
چاوا زهریا ژ چپكێن بچویك پێكدهێت، وهسا ئهفسانهیا مهزن یا دبێژنێ ژیان ژ چیرۆك، بهیت، داستان…، ههڵاتگهریا كوردی پێكدهێت.
ئهفسانه ب شێوه و فۆرمهك وێژەیی هاتییه دارشتن و تهڤنێ وێ یێ هۆنهری هاتییه ڕستن، وێژه دیاردهیهك جوانناسی و زانیارییه و رۆلێ ههره مهزن و كاریگهر د بهرههمهێنانا هزرێن نوی و بهلاڤكرنا هزر و داهێنانێ دا كرییه، لهو ب تۆمارنامهیا گهل دهێته هژمارتن، ئانكو ههر ژ سهردهمێ (هۆمیرۆس)ى تانها جوداكرن د ناڤبهرا جوانناسی و ئاڤاكرنا هزری و ئاڤاكرنا شارستانیێ دا ناهێتهكرن، (بێی كو رهنگڤهدانهك ل سهر (ناخێ مرۆڤی ههبیت، چ تشتهك یێ جوان نینه)(6) ئێك ژ ئارمانجێن ئهفسانهیێ گههاندنا پهیامهكێیه.
ئهفسانەیێ پشكهك ژ مێژوویا گهلان ل جیهانێ داگیركرییه و ب شانازی ڤه بیردئیننه ڤه، چونكه دهمێ دبێژین مێژوو بیردانكا مللهتییه، ئانكو مللهتێ بێ مێژوو مینا كهسهكییه زهایمهرێ ڤهگرتی، ئانكو پشكهك یان ههموو رابوورییێ خۆ ژبیركرییه؛ بیردانكا خۆ ژ دهستدایه، لێ ل دویڤ گۆتنا قهشه ئوگستینی (354 – 430ز.)، (ئێك راستی ههیه، ئهو راستی ژی ئهوه، كو چ راستیێن رها نیین). وێژه وهك كارهك هزری ژ داهێنانا مرۆڤییه، ب شێوهیهكێ گشتی رۆلهكێ سهرهكی د ئافراندن و بهلاڤكرنا هزران دا كرییه و پشكداری د ئافراندنا مرۆڤهكێ ههلگرێ دیتنێن نوی دا كرییه، ههروهسا كرییه پشكدارهك د وهرگرتن و بهلاڤكرنا گوهۆرینێن د نهریت و بهایێن جڤاكی دا چێبووین!
ئارمانجا ئهفسانهیێ:
ناوازهیا ئهفسانهیا كوردی، ئهوه ههلگرا مۆركهك و تایبهتمهندییهكا ههڵاتگهرییه، بۆ نموونه د ئهفسانهیا (زهمبیلفرۆش) دا، كوڕێ شاهی دهست ژ میرییێ بهرددهت و د وهغهرهكا ئهزموونگهرییا گیانی/ ههژاری- زارۆك ل مالێ دبرسینه/ تاقیكرنا جهستهیی/ حهز – دهست د گهردهنێ دا وهرینه/ دا پاشی ڤهگهڕیت سهر تهختێ فهرمانڕهوایێ و ئهو شاههكێ پهندڤان. بهرۆڤاژی (بودا)یى؛ ئهوێ ب ئێكجاری ڤهناگهڕیت دهستههلاتێ(7).
دیسان د ئهفسانهیا نهورۆزێ دا كاوهیێ قارهمان ل چیا ئاگرێ شۆڕهشێ دژی ستهم و زۆردارییێ ههلدكهت، لێ دهمێ شۆڕهش ب ژناڤبرنا ئهژدههاكی ب سهر دكهڤیت، دهستههڵاتێ رادهستی فرهیدوونی دكهت. ئانكو شۆڕهش ژ بۆ دادپهروهری و یهكسانیێ یه، نه ژ بۆ گرتن و قۆرخكرنا دهستههڵاتێیه!!
ههروهسا د ئهفسانهیا (شێخێ سهنعان)ی دا، پیرێ ههشتێ ساڵی و رێنیشاندهرێ پێنجسهد شاگردان، ههر تشتی دهێلیت و ب پهرۆشییا دلدارێ شهیدا، بهرهڤ كچا سنێله دچیت دا تۆشی ئازار و نهخۆشییان ببیت، د ڤێ گهشتا تاقیكرنێ یا پڕ زهحمهت دا، نه تنێ دهست ژ ئایینێ خۆ بهرددهت، بهلكو زنارێ گرێددهت و دبیته شڤانێ بهرازان، دا ل داوییێ سهركهفتيیانه ڤهگهڕیت، ڤهگهڕیانا شیخێ سهركهفتی، سهركهفتنا ڤیانا زیندییه ل سهر ئۆلدارییا هشك، چنكو ڤیان ب خۆ ئایینێ ههره راست و دروسته.
د ڤان سێ نموونهییان دا، بابهت و ناڤهرۆك و دهرئهنجام جودانه، بهلێ خالا ههڤپشك، كو ئهفسانهیا كوردی ناوازه دكهت؛ ئهوه، كو ئهفسانهیا كوردی ههلگر و گههینهرا پهیامهك ههڵاتگهرییێ یه. ئانكو ئارمانج ژ گهشتا (میرێ ئامهدێ) و ئازاركێشانا وی بۆ گههشتنا پهندڤانییێ یه، ب مهبهستا فهرمانڕهوایهك دادپهروهر بیت.
(كاوه) شۆڕهشێ دكهت، ب مهبهستا پهیداكرنا یهكسانییێ و بهلاڤكرنا دادپهروهرییێ ب ژناڤبرنا زۆردارییێ، نه گرتنا دهستههڵاتێ، لهورا رادهستی فرهیدوونی دكهت.
شێخێ سهنعانی، كو جهمسهر (قطب) و لێڤهگهره د ئایينی دا، ئهو ب خۆ ژ بۆ ب دهستڤهئینانا ڤیانێ دهست ژ ئایینێ خۆ بهرددهت:
دلبهرێ جام ب دهسـته
وان زنار ئانی و بهسته
زاهری دین چوو ژ دهسته
باتنی چـوو مهشیهتێ(8)
دا بێژته مه دیوار و بانێن مرۆڤان ب ناڤێ پهرستگههـ ئاڤاكرین، جهێ خۆدێ تێڤه ناكهت، جهێ خۆدێ د دلێ مرۆڤان دایه نه د ناڤ چار دیواران دا سنۆردار كرییه، ئانكو ئهو دلێ ڤیان ناسنهكری، نهشێت خودێ بنیاسیت، ئانكو ئهو دلێ ڤیان نه ڤهحهواندی، چاوا دێ خودێ ڤهحهوینیت، چنكو ئایینێ خودێ ئهڤینی یه! لێ ژبۆ گههاندنا ڤێ پهیامێ هزرمهند و پهندڤانان، پێدڤی ب ئامرازهكێ ب ساناهی و حهزلێكهر ژ لایێ خهلكی ههبوو، وهكو دهرمانێ تالێ بۆ زارۆیێ دكهنه ناڤ خۆشاڤێ؛ دا ب خۆشی ڤهخۆت! هۆسا نڤیسهرێ ههڵاتگهرییێ (هۆشهنگ شێخ محهمهد) د ڤێ گهشتێ دا، مه ب ئاشكرا دبهته ناڤ پێلێن دیجلهیی/ ظاهر/ و كویراتییا هزرا ههڵاتگهرییا (فهقیێ تهیران) پهچنی/ باطن/، كو شێخێ (خانی) وهكو خوازه د شاكارا خۆ (مهم و زین)ێ دا كهرهمكرییه:
تو مهشرق و ئاگرێ تا زاهیـــر
ئهز مهغریب و باتنێ من ئاگر(9)
«پیوهندییهكا بهێز د ناڤبهرا سێ تشتان دا ههیه، ئهوژی گیان و خوین و سێهربهندی، د قووناخێن مێژوویى یێن دویر دا كریارێن سێهربهندییێ، كو خێڤزانك پێڕادبوون، پشكهك ژ كریارێن ئایينى بوون، كو ئهستهمه باوهرییا ئایينى ژ خێڤزانكی و سێهربهندیێ بهێته جوداكرن».
رۆلێ ئهفسانهیێ:
(ئهنگلز) ئاماژە ب رۆلێ (بهلزاك)ى د ڕاڤهكرن و شرۆڤهكرنا ژێرخانهیا ئابۆری یا فرهنسا دا كرییه، ب رۆهنی گۆت، كو د ڤی بواری دا، وی پتر ژ زانایێن ئابۆرناس مفا ژ ڕۆمانێن بهلزاكی وهرگرتییه.
دیسان (سیگمۆند فرۆید) دانپێدان كرییه، كو توڕهڤانان پێش دهروونناسان ئالۆزی و نیگهرانی ژ ئهنجامێ نهدار و خهمۆكییێ نیاسینه، فرۆیدی گۆتییه، كو ئهوان دهستهكێ بالا د وێنهكرنا نەئاگەهێ مرۆڤی دا ههبوو.
ههروهسا توڕەڤانان بهرى زانایان؛ گهشتكرن بۆ سهر ههیڤێ و كویراتییا دهریایی كرییه، ههروهسا ههڤال (لینین) ل دۆر رۆلێ ڕۆمانا (دایك) یا (مهگسیم گورگی)ى د بهرپابوونا شۆڕهشا ئوكتۆبهرێ دا و چاوا پشكداری د زهمینه خۆشكرنێ دا كر، دیاركرییه.
لهورا (ئهو مرۆڤێ سهرهدهرییا ڤهكۆلینێ ل گهل سێ هزار ساڵێن رابوورییێ خۆ نهكهت، ئهو مرۆڤ تنێ رۆژێن خۆ دبۆرینیت)(10).
كهلتۆرێ مللی؛ سامانهكێ توڕە و ب بۆهایه، نهریت و زانیارییێن مللی و رهوشهنبیرییا بهرجهسته ژ هۆنهرێن شێوهكار و مۆزیكێ یه، نها ئهو زانستهكه ل گهلهك زانكۆ و پهیمانگههێن جیهانێ دهێته خواندن(11)، ههروهسا كهلتۆر دهێته نیاسین ب ئهوان نهریت و زانست و وێژە و هۆنهر… یێن ژ بهرهبابهكی بۆ بهرهبابهكی دهێته ڤهگۆهاستن. ئانكو ب كورتی كهلتۆر ئهو پوختهیه ژ سهربۆڕ و زانست و زانیارییانه یا بابكالان بۆ نهڤیچڕكان هێلاین، كو ئهو دبیته سهرۆكانییا نهڤیچڕك سهربۆڕان ژێ وهرگرن بۆ ههنۆكهیی و پاشهرۆژا خۆ، ئهو وهكو رهانه بۆ دارێ، كو هندی ئهو رهـ د كویر و بژاله بن، دار دێ پتر هەمبەر وەرگەڕیانێن سەقایی یا بهێز و خۆڕاگرتر بیت، ئهڤه ههمی ژی د ناڤ ئهفسانهیێ دا كۆم ڤه دبن.
ژ لایێ زانستی ڤه، كهلتۆر زانستهكێ سهربهخۆیه، گرنگییێ ب كهرتهك دهستنیشانكری ژ رهوشهنبیرییێ ددهت، ئهو رۆناهییێ بهرددهت سهر كوژی و قۆلاچكێن مێژوویی، جوگرافی، جڤاكی و دهروونی، ئهو پتر پێكدهێت ژ شعر و ستران، چیڕۆكێن پیرههڤی و دێوان، ئهفسانه و داستانان، ههروهسا پیشه و هۆنهران ڤهدگریت، وهكو: سهما، یاری، سترانێن زارۆكان، سهرهاتی و مهتهلۆك، مامك، حهیرانوك…. ههمی پێكڤه دشێین بێژینێ (كهلتۆرێ گهل)، پێكهاتهیێن كهلتۆری دهێنه بكارئینان د دوباره ئاڤاكرنا قووناغێن مێژوویى یێن دێرینێن گهل و مللهتان دا، ههروهسا بۆ دیاركرنا ناسنامهیا نهتهوهیی و ئاشكراكرنا سهر و سیمایێ وێ.
گرنگییا ئهفسانهیێ جهڤهنگ و هێماییه و ئهركێ هێمایی؛ نه تنێ چهسپاندنا جیاوازییانه، بهلكو سهر زێدهكرنا بۆهایانه و كارتێكرنه د سهرهدهرییا تاك و كۆمان دا، ڤێچا رۆلێ هێمایی كورتكرن، ساناهیكرن، بهرجهسته بوون، شرۆڤهكرن و بیرئانینه ب هندهك ڕهگهزێن ناسنامهیا كۆمهلایهتییا كۆمێ، بۆ نموونه ئالا ب شێوهیهكی ئهو كورتكرنا مێژوویا گهله، دبیت پهیكهرهك هندهك روودانان ژ مێژوویا مللهتی ل بیربینیت، دهولهتان، گهلان درویشمێن هێمایی وهرگرتینه و شاشه یێ بێژیت تنێ ئهو پەیکەر جوانینه، جڤاكێن هزركری (ئاشۆپهكری) ناوازهنه ب (سهخته یان راستییا وان، بهلكو رێكا پێ دهێته هزركرن)، كو رێكێ ددهت ژ بازنهیا دهروونی جڤاكی دهركهڤینه بازنهیا ئاڤاكرنا جڤاكی، ئهوا ئهفسانه و هێما رۆلهكێ سهرهكی تێدا دگێڕن(12).
ژێدەر و پەراوێز:
- ژ مالپهرێ (Şaristanya kurd u Kurdistan)
- د. حسین قاسم العەزیز، الجذور الاسطوریة لملحمة نوروز الشعبیة، بنکەی ژین، بغداد، 2010، ص21.
- م. د. فوئاد حهمه خورشید، ……………………..
- وێژهڤان و ڤهكۆلهرێ ئهرمهنی (ئاباڤیان).
- فضاء شعبي.. .التراث الشعبي والثقافة الشعبیة، طریق الشعب – ادب وفن، 18 ایلول 2019.
- غهیاسهدین نهقشبهندی، فهلسهفهیا جوانیێ، ههولێر، 2021، بپ354.
- فازل عومهر، زهمبیلفرۆش، وهشانێن دهزگههێ نالبهند، دهۆك – كوردستان، …………….
- هۆشهنگ شێخ محهمهد، ئیشراقا فهقیێ تهیران (بنهمایێن فهلسهفی و سۆفیگهریێن ئیشراقی…)، ئهنیستیوتا كهلهپوورێ كوردی- دهۆك، ٢٠٢١، بپ28.
- فضاء شعبي.. التراث الشعبي والثقافة الشعبیة، طریق الشعب – ادب وفن، 18 ایلول 2019.
- ئهحمهدێ خانى: مەم و زین، بەرهەڤکرن: تەحسین ئیبراهیم دۆسكى، وەشانخانەیا سپیرێز، دهۆك- 2022، بپ147.
- چوردی گورگس، الحركه الكوردیة فی المنفی، دار ئاراس للطباعة والنشر- كوردستان. الفارابی- بیروت، ترجمة: جورج البطل، اذار 2013، ص200-201.
المصادر و المراجع:
– د. عزالدین مصطفی رسول، الملحمة في الفلكلور الكوردي، مجلة التراث الشعبي، بغداد، العدد (5) فبرایر/ شباط 1971م.
– أحمد إسماعیل إسماعیل: الادب الشفاهي الكوردي.
– یوري سوكولوف: الفلكلور، قضایاه وتاریخه، ترجمة: حلمي شعراوي، عبدالحمید حواس، القاهرة.
– د. نبیلة إبراهیم: أشكال التعبیر في الادب الشعبي، دار النهضة للطباعة والنشر، القاهرة.
– عبدالباقی یوسف: فرهاد و شیرین، قصه حب من التراث الكوردي، صحیفة الخلیج.
