پەرتووکخانە، ب تنێ کۆگەهـەک ژ بۆ هەلگرتنا پەرتووکان نینە؛ بەلکو ئەو گەنجینەیا بیردانکا گشتی یە، تەندارکەرا (تجسیم) ناسنامەیا رەوشەنبیرییە و پارێزەرا میراتێ کولتووری چیرۆکا فەرمییا نەتەوەییە. شارستانیەت ب پەرتووکخانەیان بلند دبن و ب وێرانکرنا وان بەر ب بێدەنگیێ ڤە دچن. ژ ئسکەندەرییێ هەتا بەغدایێ، ژ گرانادا(غرناطە) هەتا کابۆلێ و ژ مویسلێ هەتا شنگالێ، هەردەم ل پشت هەر هێرشەکێ، سیبەرەکا وێرانییا رەوشەنبیری ژی هەبوویە؛ سیبەرەک کو گەلەک جاران یا خوە د وان ئاگران ڕا نیشا دای ئەوێ بەربوویە پەرتووکخانەیان.

دەستپێک

د ناڤ مێژووا مرۆڤایەتیێ دا، هندەک سازییێن کێم دهێنە دیتن کو وەکی پەرتووکخانەیان رۆلەکێ بنگەهین د پاراستن و ڤەژاندنا شارستانییەتان دا گێڕابت. چ گاڤا دژمنێن هەر شارستانییەتەکێ ڤیابت، نە ب تنێ ئەردی، بەلکو گیانێ وی ئەردی داگیر بکەت، سەرەتا وان قەستا پەرتووکخانەیان یا کری. د چاڤێن داگیرکەران دا، پەرتووکخانە خالا ناڤەندا هێزا نەرمە و د هەمان دەمی دا ژێدەرێ مەترسیدارترین بەرخوەدانان، واتە بەرخوەدانا زانینێ یە، لەو وێرانکرنا پەرتووکخانەیان نە ب تنێ ژناڤبرنا فیزیکی یا پەرتووکانە، بەلکو هێرشەکا ستراتیژییە ل سەر رهـ و ریشالێن هزری و بیردانکا مێژوویی یا جڤاکەکی. دژمنێ کو حەز بکەت خوەدی دەستهەلاتەکا دۆمدار بت، بەری کو ل سەر لەشی زال بت، ل سەر مەژی زال دبت؛ و وێرانکرنا پەرتووکخانەیان، دەستپێکا ڤێ زالبوونا مەژی یە.

د مێژووێ دا، هەردەم ئارمانج ژ وێرانکرنا پەرتووکخانەیان کپکرنا وان دەنگان بوویە یێن ژ دلێ پەرتووکان دەردکەڤن؛ چونکو د بیردانکا مللەتی دا، پەرتووکخانە، جهەکە ژ بۆ چێکرنەڤا چیرۆکا فەرمی و پەروەردەکرنا نفشان و رەوایەتی دان ب سیستەمێ هەیی. دەمێ هێرشکەرەک ئەرشیفان دسۆژت، د راستیێ دا ئەو وێ چیرۆکا فەرمی رادکەت و چیرۆکا خوە ل شوینا وێ دادنت. لەوما، ئەم دشێین بێژین کو وێرانکرنا پەرتووکخانەیان نموونەیا ئاشکەرا یا توندوتیژییا سەمبۆلیکە؛ توندوتیژەیەک کو نە ل سەر جەستەیان، بەلکو ل سەر هزر و بیر و ناسنامەیان دهێتە سەپاندن. سۆتنا پەرتووکان، ئێکسانە ب قەتاندنا بەندکێ پەیوەندییا رابۆری ب نوکە ڤە.. ئێکسانە ب ڤەکرنا رێکەکێ ژ بۆ سەرژنوی نڤیساندنا مێژوویێ.

د جڤاکێن کو ل ژێر داگیرکەریێ یان مێتنگەری(استعمار)ێ دا بووینە دا، هندەک جاران پەرتووکخانە ب تنێ دبتە پەناگەها ناسنامەیان. ژ بۆ نەتەوەیێن بێ دەولەت، ئەرشیف و دەقێن نڤیسکی، رۆلێ پەیکەرێ داتراشیێ نەتەوەی دگێڕن. ژ بۆ کوردان، ئەرمەنان، فلستینییان، ئارامییان، یان گەلێن ئامازیغ، هەر پەرتووکەک دیدەڤانەکە ل سەر هەبوونەکێ کو دهێتە ئینکارکرن. داگیرکەر ڤێ باش دزانن و ژ بەر ڤی سەدەمی، ب ئارمانجگرتنا پەرتووکخانەیان، تشتەکێ ژ نشکەکێ ڤە نینە؛ بەلکو ئەو پشکەکە ژ ئستراتیژییا نەهیلانا کولتووری.

د ڤێ گۆتارێ دا، دێ هەلسەنگاندنێ بۆ پێنج نموونە ژ وێرانکاریێن مەزنێن پەرتووکخانەیان د مێژووێ دا کەین. پێنج نموونە ژ پێنج سەردەم و هەرێمێن جودا کو نیشا ددەن کا چاوا د دەمێن قەیرانان دا، هەردەم (زانین) قوربانییا ئێکێ بوویە. ژ ئێکەمین بیردانکا نڤیسکییا جیهانێ (پەرتووکخانەیا ئاشوور بانیپالی) ل نەینەوایێ هەتا ئاگرێن داعشێ ل کوردستانێ. د ڤێ ڤەکۆلینێ دا دێ هەول دەین نیشا بدەین کا بۆچی هەردەم دژمن ژ پەرتووکخانەیان دترسن و بۆچی ب سۆتنا پەرتووکەکێ، گەلەک جاران ب بێدەنگییا نفشەکێ ب داوی دهێت.

پشکا ئێکێ: چیرۆکا سۆتنا بیردانکێ

1. پەرتووکخانەیا نەینەوایێ(ئاشوور بانیپال)

ل میزۆپۆتامیایێ ژی وەکی (مصر، ئیران، یوونان، هندستان و چینێ)، پەرتووکخانە سازییێن نەپەنی نەبووینە، بەلکو ئەو ئالاڤێن پراکتیک بووینە ژ بۆ رێڤەبرنێ و جێگیرکرنا دەستهەلاتێ و دۆماندنا رێکخستنا کۆمەلایەتی. ل سەدسالا حەفتێ بەری زایینێ، شاهێ ئاشووری )ئاشوور بانیپال( کو بەروڤاژی گەلەک شاهێن هەڤدەمێ خوە زانینا خواندن و نڤیسینێ هەبوو، دەست ب کۆمکرنا دەستنڤیسان ژ سەرانسەری میزۆپۆتامیایێ کر و ئێکەمین پەرتووکخانەیا پاشایەتییا مێژووێ ل ل پایتەختێ خوە (نەینەوایێ) دامەزراند.^(١) د وی ئاڤاهیێ مەزن ڤە پتر ژ سیهـ هزار خشتێن گلێنەیی ب خەتێ بزماری دهاتنە پاراستن کو پێکدهاتن ژ: ئەفسانەیێن سۆمەری، دەقێن (ئەدەبی، مێرخاسی و ئایینی)یێن بابلی و ئاشوورییان، ڤەگێڕانا شەڕین شاه و سەرکردەیان، تۆمارا رویدانێن گرنگێن دەڤەرێ و نڤیسینێن (دەرمانناسی، ستێرناسی، دەمناسی و یاسایی). ئەو پەرتووکخانە، مۆزەخانەیەک ژ بۆ تەماشاکرنێ نەبوو، بەلکو ئەو ئالاڤەک بوو ژ بۆ تێگەهشتنا جیهانێ و ئاراستەکرنا وەلاتی.^(٢)

ل سالا ٦١٢ێ بەری زایینێ، هەڤگرتنا میدی و بابلییان، نەینەوا تێک شکاند. گەلەک ئاڤاهی، ژ وان پەرتووکخانە ژی، بوونە نێچیرا ئاگری.^(٣)  هەرچەندە خشتێن گلێنەیی ل هەمبەر ئاگری پتر خوەراگرن و هندەک ژ وان نوکە ژی هێژ یێن ماین و ل مۆزەخانەیا لەندەن ل بریتانیایێ دهێنە پاراستن، لێ وێرانکرنا ئاڤاهیێ پەرتووکخانەیێ، داوییا سەردەمەکی بوو. ب کەتنا نەینەوایێ، ئێک ژ ئێکەمین پرۆژەیێن ناڤەندییێن زانینا جیهانی ژ ناڤ چوو.^(٤)

2. پەرتووکخانەیا تەختێ جەمشید:

د ئیرانا ئەخمینی(هەخامەنشی) دا، هەرچەندە شێوێ پەرتووکخانەیان ژ یێن کو ئەم ل یوونانێ یان میزۆپۆتامیایێ دبینن جودا بوو، لێ ئەرشیفێن مەزنێن شاهی وەکی نەخشەنیگارێن کەلها (تەختێ جەمشید) نیشا ددەن کو سیستەمێ کارگێڕی، رەوشەنبیری و ئابووری یێ ئیرانا کەڤن ل سەر بنگەهێ ب بەلگەییکرنەکا(دێکۆمێنتکرنەکا) هویر ئاڤا بوو. ئەڤرۆکە ئەڤ بەلگەیە ئێکانە بیرهاتن و شوینوارن کو ب ساخی ژ وان پەرتووکخانەیان رزگار بووین، ئەوێن ژ لایێ هێرشکەران ڤە د ئاگرێ نەمانێ دا هاتینە سۆتن.

ئێک ژ مژارێن هەری بەحسکرییێن وێرانییا کولتووری د مێژووا ئیرانێ دا، سۆتنا پەرتووکخانەیا (دژ نبشت)ە د قەسرا (ئاپادانا)یا کەلها (تەختێ جەمشید)ڤە کو ژ لایێ ئسکەندەرێ مەقدۆنی ڤە هاتبوو سۆتن و هزاران خشتێن گلێنەیی کو بریتیبوون ژ زانیارییێن جودا جودا ل دۆر زانستێن سروشتی و پزشکی و کارگێڕی تێدا بوون.^(٥) هەروەسا هەمی پەرتووکا ئاڤێستا کو ل سەر دوازدە هزار کەڤلێن چێلان هاتبوو نڤیسین، د ڤێ پەرتووکخانەیێ ڤە بوو.^(٦)

دەمێ ئسکەندەرێ مەقدوونی باژێرێ (تەختێ جەمشید) یان هەمان (پێرسپولیس) کو پایتەختێ دەولەتا ئەخمینی بوو ئێخستینە بن کونترۆلا خوە، دەست ب هەڕفاندنا کەلهـ و قەسر و ئاڤاهی و نەخشەنیگارێن وێرێ کر و پاشی فەرمان دا کو وەرگێڕ، نڤیسارێن گرنگێن دەولەتێ وەرگێڕنە سەر زمانێ قبتی و ئەو دەقێن وەرگێڕای هنارتنە پەرتووکخانەیا ئسکەندەرییەیا مصرێ.^(٧) هەروەسا بڕیار دا هندەک پشک ژ ئاڤێستایێ کو ل دەف مللەتێن ئیرانی پیرۆز بوو، بهێتە سۆتن.^(٨) هندەک ژێدەرێن یوونانی ژی وەکی (پلوتارک)ی ڤەدگێڕن کو دەمێ ئسکەندەری ب سەر وەلاتێ (پارس/ ئیران)ێ دا گرتی، پشتی مەیڤەخوارنا شەڤێ، ب پالدانا ژنکێن وەکی (تائیس/ Thais)ێ، فەرمانا سۆتنا قەسرێن شاهاتیێ دا. قەسر د ئاگری دا سۆت و د گەل دا ئەرشیفا شاهاتیێ، یان تۆمارێن دیوانێ یان هەمان پەرتووکخانە، ژ ناڤ چوو. لێ ب بۆچوونا هندەک ڤەکۆلەران، ژ وان (ریچارد فرای/ Richard Nelson Frye) تەکەز دکەن کو (پەرتووکخانە) ب واتەیا یوونانی یا وێ، ل تەختێ جەمشید نەبوو، بەلکو ئەو خشتێن گلێنەییێن (کارگێڕی، گەنجینەیی و حکوومی) بوون کو پاشان ژ لایێ شینوارناسان ڤە د کەلها تەختێ جەمشید دا هاتنە دیتن. ڤەدیتنا سیهـ هزار خشتێن گلێنەیی د وێرانەیێن قەسرا (ئاپادانا) یا ڤێ کەلهێ ڤە ل سالا ١٩٣٤ێ، بەلگەیێ وان ڤەکۆلەرانە ل سەر بۆچوونا وان. هەرچاوا بت، هەگەر پەرتووکخانەیەک ب واتەیا کلاسیک نەبت ژی، سۆتنا ناڤەندا فەرماندارییا ئەخمینییان، وێرانکرنا سەمبۆلیکا سیستەمێ کارگێڕی و بیردانکا فەرمی یا ئیمپراتۆریەتێ ب دویڤ خوە دا ئینان.^(٩)

3. پەرتووکخانەیا ئسکەندەرییێ:

بەلکی چ پەرتووکخانەیەک د مێژووێ دا هندی پەرتووکخانەیا ئسکەندەرییێ نەبووبتە سیمبۆلێ ئارمانجێن رەوشەنبیرییا مرۆڤایەتیێ و هەروەسا وێرانکرنا چ پەرتووکخانەیان ژی هندی یا وێ تراژیدی نەبووبت. ئەڤ پەرتووکخانەیە، ب فەرمانا بتلیمۆسێ ئێکێ  (سۆتر)ی کو ئێک ژ سەرکردێن یوونانی یێن ئسکەندەری بوو و پاشی ببوو فەرمانرەوایێ مصرێ، ل سالا 228ێ بەری زایینێ دەست ب ئاڤاکرنا وێ هاتە کرن و ل سەردەمێ بتلیمۆسێ دویێ (فیلادلفۆس)ی کارکرن تێدا ب دووماهی هات و ئارمانج ژ دامەزراندنا وێ، کۆمکرنا هەمی زانستێن مرۆڤایەتیێ بوو. دهێتە گۆتن کو هەتا دووماهییا سەردەمێ فەرمانرەواییا بتلیمۆسێ دویێ، د ڤێ پەرتووکخانەیێ دا (٥٣٢) هزار تۆمار هەبوون کو ب واتەیا ئەڤرۆکە ئەو بریتی بوون ژ سەد هزار پەرتووکان. هەتا ماوەیەکێ درێژ، د چاڤێن پادیشاهان دا، هندی پتر پەرتووک ل ڤێ پەرتووکخانەیێ هاتبانە زێدەکرن، ئەو نیشانا زێدەبوونا هێزا سیاسی بوو.^(١٠)

 هەژی گۆتنێ یە کو ژ بلی هژمارەکا زێدە یا نڤیسەر و وەرگێڕان کو پترییا وان کویلە(عبید) بوون و کارێ وان (وەرگێڕان، دوبارەنڤیسین، پێداچوون و تەفسیر)ا پەرتووکان بوو، هەروەسا زانایێن وەکی (دمتریۆس، زنودوتۆس، ئقلیدۆس، ئاپۆلۆنیۆس، کالیماخۆس، هیپارخۆس و ئەراتۆستێن)ی ژی د ڤێ پەرتووکخانەیێ دا کار دکرن.^(١١)

ب دروستی چارەنڤیسێ پەرتووکخانەیا ئسکەندەرییێ ڤەشارتییە، لێ د هندەک سەردەمان دا و ژ بەر شەڕ و ناکۆکییان ئەو هاتییە وێرانکرن و ل دەمێن ئارامیێ دیسان دەست ب نویژەنکرنا وێ هاتییە کرن، بۆ نموونە:

• ل سالا ٤٨ێ بەری زایینێ: دەمێ شەڕ د ناڤبەرا ژولیۆس سیزاری و بتلیمۆسێ سێزدێ دا چێبووی، ژ نشکەکێ ڤە ئاگر بەربوو ڤێ پەرتووکخانەیێ و ئەو سۆت.^(١٢)
• ل سەدسالا حەفتێ زایینی: هندەک راپۆرتێن نەباوەرپێکری یێن دیرۆکا ئیسلامی ڤەدگێڕن کو عەمرۆ بن عاسی ب فەرمانا خەلیفێ دویێ یێ راشدی، پشکێن مایی یێن پەرتووکخانەیێ سۆتن.^(١٣)

هەر چاوا بت، پەرتووکخانەیا ئسکەندەرییێ یا بوویە قوربانییا سەردەمێن ئێک ل دویڤ ئێکێن دەمارگیری، شەڕ و بێ بایەخیێ. نەمانا وێ، نە ب تنێ سیمبۆلێ هلوەشیانا سازییەکێ، بەلکو هێمایێ شکەستنا کولتووری بوویە ل هەمبەر توندوتیژیێ.

پشکا دویێ: کارەساتا بەغدایێ و هندابوونا بەیتولحیکەمیێ

1. سەردەمێ مەزناهیێ

ل سەدسالا هەشتێ زایینی، خەلیفێ عەبباسی هارۆن ئەلرەشیدی(فەرمانرەوایی: ٧٨٦–٨٠٩ز) فەرمانا ئاڤاکرنا سازییەکا زانستی دا کو پاشی ل سەردەمێ کوڕێ وی مەئموونی(فەر: ٨١٣–٨٣٣ز) ب ناڤێ (بەیتولحیکمە)یێ گەهشتە لوتکێ. ئەڤ سازییە، نە ب تنێ مەزنترین پەرتووکخانەیا جیهانا ئیسلامی د وی سەردەمی دا بوو، بەلکو ئەو ناڤەندەک ژی بوو ژ بۆ وەرگێڕان، نڤیسین، دانوستاندن و وانەگۆتنا زانیاریێن سروشتی، بیرکاری، فەلسەفە، نۆشداری و ستێرناسیێ. ئەو هەروەسا جهێ پێکگوهاڕتنا هزر و بیران بوو د ناڤبەرا موسلمان، کریستیان، جوهی و زەردەشتییان دا. د ڤێ ناڤەندێ دا، بەرهەمێن ئەفلاتۆنی، ئەرستۆی، بوقراتی، جالینووسی، ئەقلیدسی، ئەرخەمیدسی، بتلیمۆسی و تەنانەت نڤیسینێن پەهلەڤی و سانسکریتی ژی دهاتنە وەرگێران بۆ سەر زمانێ عەرەبی. هەگەر ببتە گاڤا بەراوردیێ، ئەم دشێین بێژین کو ژ لایێ پلە و پێگەهێ زانستی ڤە، ئەڤ ناڤەندە ل ئاستێ پەرتووکخانەیا ئسکەندەرییێ بوو.^(١٤)

زانایێن مەزنێن وەکی (حونەین بن ئیسحاق بن سولەیمان ئەلعیبادی، سابت بن قوڕە بن مەروان ئەلحەڕانی، یەعقوب بن ئیسحاق بن صەباح ئەلکندی و ئەبو نەصر محەمەد ئەلفارابی) د ڤێ سازیێ دا کار کرینە و بەرهەمێن زانستی یێن یوونانی، سریانی، هندی و ئیرانی وەرگێڕاینە سەر زمانێ عەرەبی. هاتییە مەزندەکرن کو د سەردەمێ زێڕینێ وێ دا سەدان هزار بەرهەمێن دەستنڤیس د پەرتووکخانەیا بەیتولحیکمە دا هەبوون.^(١٥)

2. هێرشا مەغۆلان و خرابکرنا رەوشەنبیرییا بەغدایێ

ل سالا ١٢٥٨ێ زایینی دا، هۆلاکۆی، ب فەرمانا قوبلای خانی، ژ بۆ بەرفرەهکرنا دەستهەلاتا ئیلخانییان بەر ب رۆژئاڤای لەشکرکێشی کر. پشتی دۆرپێچەکا کورت، ل مەها سەفەرا سالا ٦٥٦ێ کۆچی(شوباتا ١٢٥٨ێ زایینی) بەغدا کەت و خەلیفێ عەبباسی (ئەلموستەعسم بیللاهـ) ب ئاوایەکی کرێت هاتە کوشتن. هۆلاکۆخانێ مەغۆل کو ژ بۆ فەرمانرەواییا رۆژئاڤایێ ئاسیایێ هاتبوو دانان، ل دەمێ داگیرکرنا بەغدایێ، فەرمان دا باژێر ب تەڤایی بهێتە تالانکرن. مێژوونڤیسێ ناڤدارێ ئیسلامی، (ئیبن کەسیر) دبێژت: وان هند خەلک کوشتن و هند پەرتووکێن بەیتولحیکمەیێ هاڤێتنە د رویبارێ دیجلەی دا، داکو پرەکا (یان بازەبەرەکا) دەمکی ل سەر رووبارێ چێبکەن بۆ دەربازبوونێ کو ئاڤا دیجلەی ژ بەر خوینا کوشتییان سۆر و ژ بەر حوبرێ پەرتووکان رەش لێهاتبوو.^(١٦) هۆسا پشتی داگیرکرنا باژێری، مەغۆلان دەست ب کۆمکوژییەکا بەرفرەهـ کرن کو ل دویڤ ڤەگێڕانا هندەک ژێدەران، هژمارا قوربانییان گەهشتبوو سەدان هزار کەسان. ژ بلی وێ، پەرتووکخانەیێن باژێری و ژ وان بەیتولحیکمە ژی، ب تەڤایی هاتە خرابکرن و مەزناهییا ڤێ پەرتووکخانەیێ ب داوی ئینا و کرە خوەلی.^(١٧)

هەر چەند هندەک ڤەکۆلەران گومان یا ل سەر زێدەڕۆییا ڤان ڤەگێڕانان هەی، لێ یا راست ئەوە کو ب ژ ناڤچوونا بەیتولحیکمەیێ، نە ب تنێ ب ملیۆنان لاپەڕێن زانینا مرۆڤایەتیێ ژ ناڤ چوون، بەلکو دربەکێ گران ب پرۆسەیا زانینێ ل جیهانا ئیسلامی کەفت و ئێدی چ جار بەغدا وەکی بەرێ نەزڤڕیڤە کو ببت سەنتەرێ زانستی و پشتی وێ، هێدی هێدی زانین و فەلسەفەیا ئیسلامی بەر ب پەراوێزبوونێ ڤە چوون.

ئەو تشتێ کو مەغۆلان ژ ناڤ بری، ب تنێ پەرتووکخانەیەک نەبوو؛ بەلکو ئەو چەڤەنگێ پێکڤەژیانا جیهانناسی و رەوشەنبیری و ئەقلگەراییێ(Rationalism) بوو. بەیتولحیکمە، قوربانییا شەڕەکێ بوو کو پتر ژ گیانێ مرۆڤان، پاشەرۆژا هزری و رەوشەنبیری کربوو ئارمانج.

3. ئارمانج ژ خرابکرنا بنگەهێن رەوشەنبیری

هندەک مێژوونڤیس یێ ل وێ باوەرێ کو ل دەستپێکێ مەغۆلان ب تنێ ئارمانجێن لەشکری هەبوون، لێ ژ بەر بەرخوەدانا هندەک باژێرێن جیهانا ئیسلامی و ب تایبەتی ژ بەر فشارا وەزیرێن رکۆ، مەغۆلان سیاسەتا ژناڤبرنا رەوشەنبیری ئێخستنە د پلانێن خوە یێن کاری دا.

هەژی گۆتنێ یە کو د ڤان هەوان دا ب تنێ بەیتولحیکمە نەبوو قوربانی، بەلکو ناڤەندێن رەوشەنبیری و زانستییێن باژێرێن (نەیشاپوور، مەرڤ، بەلخ و سەمەرقەند)ێ ژی وێران بوون. ب گۆتنا هندەک ڤەکۆلەران، ئەو تشتێ کو ل بەغدایێ و ڤان دەڤەران چێبووی، جۆرەکێ پاککرنا بیردانکا شارستانی بوو و هەولدانەک بوو ژ بۆ بێ رهـ و ریشالکرنا چینا زانا و هزرمەندان د جڤاکێن بندەستبووی(مغلوب) دا.⁽¹⁸⁾

4. داوییا سەردەمێ زێڕین

ب کەتنا بەغدایێ، نە ب تنێ ئاڤاهیێ خیلافەتا عەبباسی هەڕفت، بەلکو سیستەمێ بەرهەمئینانا زانستی ل جیهانا ئیسلامێ کەتە د قەیرانێ دا. ناڤەندێن زانستییێن دی ژی، وەکی (قاهیرە، دیمەشق، سەمەرقەند یان فاس)ێ، ژ لایێ پێگەهێ خوە یێ زانستی و رەووشەنبیری ڤە، چ جاران نەشیان ببنە پێگوهۆڕ بۆ بەغدایێ. ژ هینگێ و هێرڤە رۆلێ زانستییێ موسلمانان ل سەر ئاستێ جیهانێ بەر ب کنارێن پەراوێزکری چوو و ئەوروپا کو بەرێ ب رێیا دەقێن وەرگێڕایێن عەرەبی زانستێن کلاسیک ب دەست خوە ئێخستبوون، هێدی هێدی خوە وەکی ناڤەندا نوو یا زانستی پێشکێش کر.⁽¹⁹⁾

پشکا سێیێ: سۆتنا پەرتووکخانەیێن ئەندەلۆسێ

1. ئەندلوس؛ گەشترین شارستانییەتا ئیسلامی یا رۆژئاڤا

پشتی داگیرکرنا ئەندەلۆسێ ل سالا ٧١١ێ یا زایینی ب دەستێ تارق کوڕێ زیاد، موسلمان ل نیمچەگزیرتا ئیبێریا(ئسپانیا و پۆرتووگالا ئەڤرۆ) شارستانییەتەکا نوی ئاڤا کرن کو د گۆپیتکا خوە دا، ل سەدسالێن دەهێ هەتا دوازدێ زایینی، ب ئێک ژ گەشترین ناڤەندێن رەوشەنبیرییێن جیهانێ دهاتە هژمارتن. باژێرێن (کۆردۆبا، سێڤیلیا و گرانادا/ قرطبه، اشبیلیه و غرناطه) یێن ڤێ نیمچەگزیرتەیێ، نە ب تنێ ژ لایێ سیاسی ڤە، بەلکو ژ لایێ (زانستی، ئاڤەدانی، فەلسەفی، نۆشداری و ستێرناسیێ) ڤە ژی، ل سەر ئاستێ جیهانێ ناڤدار بوون.^(٢0)

ل سەدسالا دەهێ زایینی ب فەرمانا (عەبدولرەحمان: الناصر لدین الله) هەشتەمین میرێ دەولەتا ئەمەوی ل ئەندەلۆسێ کو د هەمان دەم دا خەلیفێ ئێکێ یێ کۆردۆبایێ بوو، پەرتووکخانەیا پاشایەتییا کۆردۆبایێ کو ئێک ژ ناڤدارترین پەرتووکخانەیێن جیهانا ئیسلامی بوو، هاتە ئاڤاکرن و وی چارێکا وی کۆژمێ کو بۆ ئەوقافا ئیسلامییا هەرێما خوە تەرخان کری، بۆ ئاڤاکرن و زەنگینکرنا وێ پەرتووکخانەیێ دەستنیشان کربوو. ل گەشترین سالێن سەردەمێ فەرمانرەواییا وی، پتر ژ (٤٠٠،٠٠٠) پەرتووک د وێ پەرتووکخانەیێ ڤە هەبوون. ئەڤە د دەمەکی دا بوو کو هەر هینگێ د پەرتووکخانەیێن هەری مەزنێن کریستیانان ڤە ل ئەوروپا، دەهـ هزار پەرتووک ژی نەبوون.^(٢1)

2. ڤەگەڕاندنا ئەندەلۆسێ و ژناڤبرنا رەوشەنبیرییا وێ

ب پێشڤەچوونا شاهێن کریستیانێن ئیسپانیا ل سەردەمێ ڤەگەڕاندنێ(Reconquista)، باژێرێن موسلماننشین ئێک ب ئێک کەتن، هەتاکو ل دووماهیێ ل سالا ١٤٩٢ێ زایینی، داوی دەولەتا موسلمانان ل رۆژئاڤایێ ئەوروپایێ(واتە شاهنشینا گرانادا) ژی کەتە دەستێ فێردیناندی و ئیزابێلایێ و ب ڤێ چەندێ دووماهی ب هەشت سەدەیێن شارستانییەتا ئیسلامی ل نیمچەگزیرتا ئیبێریا ژی هات. ب ئیمزاکرنا پەیمانناما گرانادایێ د ناڤبەرا شاهێن کریستیان (فێردیناندی و ئیزابێلایێ) و موسلمانان دا، گەرەنتی هاتە دان کو ئەو (ئایین، کولتوور و سامان)ێن موسلمانان ل ئەندەلۆسێ بپارێزن، لێ ڤێ پەیماننامێ گەلەک دۆم نەکر و دێر بلەز بهێز کەفت و هەر زوی دادگەهێن لێپرسینا بیر و باوەران(Inquisition) کو ئەرکێ وان پاکتاوییا ئایینی و کۆنترۆلکرنا باوەرییا مللەتان بوو، دەست ب سیاسەتەکا رێکخستی ژ بۆ کریستیانکرنا ب زۆری کرن.

ژ ئێکەمین پێنگاڤێن ڤان دادگەهان، ژناڤبرنا بەرهەمێن (زانستی، ئەدەبی و ئایینی) یێن ئیسلامی و یەهوودی بوون ل ئەندەلۆسێ. ل سالا ١٥٠١ێ زایینی، کاردینال (خیمێنز دە جسنەرۆس/ Ximénez de Cisneros)، مەزنە ئسقۆفێ (تولەیتلە)یێ فەرمان دا هەمی پەرتووکێن ئیسلامی یێن گرانادایێ بسۆژن. ل گۆر ڤەگێڕانا ژێدەرێن عەرەبی و ئسپانی، پشتی ڤێ فەرمانێ پتر ژ ٨٠،٠٠٠ پەرتووکێن عەرەبی ژ پەرتووکخانەیێن گشتی و تایبەتێن گرانادایێ هاتن ڤەکێشان و ل بەر چاڤێن خەلکی ل مەیدانا (بیب رەمبلا: Bib-Rambla) یا گرانادایێ هاتن سۆتن. ب تنێ هژمارەکا کێم ژ پەرتووکێن گرێدای ب بابەتێن پزشکی یان بیرکاریێ کو پێشتر هاتبوونە وەرگێڕان بۆ سەر زمانێ لاتینی، هاتنە پاراستن. گەلەک ژ ڤان پەرتووکان یێن پەرتووکخانەیێن بنەمالێن زانایێن موسلمان و قوتابخانێن ئایینی و هەروەسا ناڤەندێن زانستی بوون کو ژ سەردەمێ خیلافەتا ئەمەوییان بۆ وان مابوون.^(٢2)

ئارمانجا ئاشکەرا یا ڤێ پێنگاڤێ، نە ب تنێ ژناڤبرنا بەرهەمێن ئایینی یێن موسلمانان بوو، بەلکو مەرەم ژێ نەهێلانا بیردانکا رەوشەنبیری یا وان بوو. د چاڤێ دادگەهێن لێپرسینێ دا، پەرتووک کو ئالاڤێ ڤەگوهاستنا (ناسنامە، زمان، مێژوو و زانستی)نە، ژ چەکان مەترسیدارترین دهاتنە هژمارتن.

3. ئەگەرێن ب ئارمانجگرتنا پەرتووکێ

د سیاسەتێن رەوشەنبیری یێن دێرێ دا، (ژناڤبرنا پەرتووکان) یەکسان بوو ب (ژناڤبرنا گیانێ مللەتەکێ شکەستیی). هەژی گۆتنێ یە کو دەمێ ئسپانیا دەست ب سەر ئەمریکا لاتین دا گرتی و ئەو کریە پشکەک ژ کۆلۆنیا خوە، ئەڤ سیاسەتە ل دژی خەلکێ وێ دوبارەکر و ل وێرێ ژی پەرتووکخانەیێن هەردو مللەتێن (مایا و ئازتەک)ان سۆتن. سەبارەت ئەندەلۆسێ، ژ بەر کو (زمانێ عەرەبی، ئەدەبیات و فەلسەفە) پشکەکا ڤەنەقەتیایا ناسنامەیا موسلمانان بوو ل ڤێ نیمچەگزیرتێ، لەوما ژناڤبرنا وێ ژی، ب بنواشێ گوهۆڕین و بشافتن(ئاسیمیلاسیۆن)ا تەڤاییا موسلمانان د کۆمەلگەها مەسیحی دا دهاتە هژمارتن.^(٢3)

ب ژ ناڤچوونا پەرتووکخانەیا ئەندەلووسێ، ئێک ژ بهادارترین ناڤەندێن ڤەگوهاستنا زانستێن ئیسلامی ل رۆژئاڤای ژ ناڤ چوو. هەرچەندە گەلەک ژ دەستکەفتێن زانستییێن موسلمانان بەری هینگێ هاتبوونە وەرگێڕان بۆ زمانێ لاتینی، لێ وان سۆتنان دربەکێ مەزن ل سەرخوەبوونا هزری یا کۆمەلگەهێن ئیسلامی دا. خالا تەحل ئەوە کو پاشی گەلەک ژ زانستێن موسلمانان بوونە بنواشێن رێنسانسا زانستی ل رۆژئاڤای، لێ خودانێن سەرەکیێن وان زانستان، هاتنە پەراوێزکرن و ژبیرکرن.

پشکا چارێ: ژناڤبرنا بیردانکا رەوشەنبیرییا ئەفغانستانێ

1. ئەفغانستان؛ رێرەوا شارستانییەت و رەوشەنبیریێ

ب درێژییا مێژووێ، ئەفغانستان جهێ ڤێکگەهشتنا شارستانییەتێن هندستان، ئیران، چین و جیهانا ئیسلامی بوویە. باژێرێن وەک هەرات، بەلخ و کابۆلێ د چەرخێن ناڤین(چەرخێن تاریاتیێ) دا ناڤەندێن شەوقدارێن زانین و هونەری بوون. ل سەردەمێ تەیموورییان، پەرتووکخانەیا هەراتێ وەک ئێک ژ بەرچاڤترین ناڤەندێن نڤیسین و دوبارەنڤیسیێ(النساخة/ Manuscriot copying) د جیهانا ئیسلامی دا دهاتە هژمارتن. ل سەدسالا بیستێ ژی، گەنجینەیێن گرنگێن بەلگەنامەیێن مێژوویی، دەستنڤیسێن فارسی و پشتۆیی و ژێدەرێن ئیسلامی د پەرتووکخانەیێن وەکی پەرتووکخانەیا گشتی یا کابۆلێ و ئەرشیفا نەتەوەیی یا ئەفغانستانێ ڤە هەبوون.⁽²⁴⁾

2. تالیبان و سیاسەتا ژناڤبرنا رەوشەنبیریێ

ئێک ژ خرابترین بوویەرێن رەوشەنبیرییێن مەزنێن سەدسالا بیست و ئێکێ، ل ئەفغانستانێ رویدا. وەلاتەک کو پشتی دەهان سالان شەڕێ ناڤخۆیی و داگیرکرنێ، دیسان گرفتاری بونیاتگەراییا ئایینی بووڤە. بزاڤا تالیبان کو ل سالا ١٩٩٦ێ دەستهەلات کەتیە دەستان و حکوومەتا ئیسلامی یا ئەفغانستانێ راگەهاندی، ب تنێ ب ژناڤبرنا دژبەرێن خوە یێن سیاسی یان سەپاندنا تەفسیرەکا تایبەت ژ شەریعەتی رازی نەبوو، بەلکو ب شێوەیەکێ رێکخستی دەست ب ژناڤبرنا ناڤەندێن رەوشەنبیری، هونەری و پەرتووکخانەیان کر و گەلەک ژ هێمایێن رەوشەنبیری، مێژوویی، هونەری و زانستی ب کوفر ل قەلەم دان.

ل سەردەمێ ئێکێ یێ دەستهەلاتدارییا تالیبانێ ل سالێن ناڤبەرا (١٩٩٦-٢٠٠١)، ئەرشیفێن دەولەتی، پەرتووکخانەیێن گشتی و پەرتووکخانەیێن زانکۆیێن باژێرێن وەکی (کابۆلێ، هەراتێ، بەلخێ و مەزار شەیف) کەتنە بەر هێرشێن وان. لدویڤ راپۆرتێن بەردەست، هزاران پەرتووکێن زانستی، فەلسەفی، وێژەیا رۆژئاڤایی، بەلگەنامەیێن مێژوویی و تەنانەت هندەک دەقێن ئیسلامییێن دژی دەقێن بزاڤا ئیسلامییا (دیۆبەندی/ Deobandi)⁽²⁵⁾ کو د گەل هزر و دیتنا تالیبانێ نەدگونجان، هاتنە سۆتن و ژناڤبرن.⁽²⁶⁾

سیاسەتا تالیبانێ ب تنێ ژبەر نەزانینێ نەبوو؛ بەلکو جۆرەکێ ئستراتیژییا ژناڤبرنا ناسنامەییا رەوشەنبیری و هزری یا کۆمەلگەها مودێرنا ئەفغانستانێ ژی تێدا دهێتە دیتن. ژناڤبرنا پەرتووکخانەیان وەک وێ یە کو رەوایەتییا (زانینێ، مێژووێ، ژیرمەندیێ و هزرا سەربخوە) بهێتە ماندەلکرن.

ل گۆرا ئاخفتنا هندەک ڤەکۆلەران، تالیبان نە ب تنێ وەک گەفەکا هزری ل پەرتووکێ مێزە دکەت، بەلکو وەک وەک جۆرەکێ مەترسییا ئەخلاقی و سیاسی دبیت؛ ژ بەرکو یا ژ وان ڤە، تاکێن کۆمەلگەهێ ب پەروەردەبوون و هشیارییێ، دێ رۆژەکێ ل دژی سەردەستییا ئایینی راوەستن.^(2٧)

3. زیانا رەوشەنبیری؛ ژناڤبرنا ژێدەرێن بێڤەگەر

ل گۆر راپۆرتا سازییێن رەوشەنبیرییێن ناڤدەولەتی، د ناڤبەرا سالێن ١٩٩٦ هەتا ٢٠٠١ێ دا، ب کێمی پێنجی هزار پەرتووک و بەلگەنامەیێن مێژوویی ژ پەرتووکخانە و ناڤەندێن پەروەردەییا ئەفغانستانێ هاتنە ژناڤبرن یان بەرزەکرن. ل هندەک جهێن ئەفغانستانێ ژی، پەرتووک هاتنە سۆتن دا ژۆرێن قوتابخانە و لێنانگەهان پێ بهێنە گەرم کرن.^(٢٨)

پەرتووکخانەیا گشتی یا کابۆلێ کو ل دەهسالا ١٩٣٠ێ هاتبوو دامەزراندن، ل دەهسالا ١٩٩٠ێ پتر ژ (٢٠٠،٠٠٠) دوسەد هزار پەرتووک ب زمانێن (فارسی، پشتۆیی، عەرەبی، ئینگلیزی و ئۆردۆیی) تێدا بوون. ب هێرشا تالیبانێ، بەشەکێ مەزن ژ ژێدەرێن فارسی و عەرەبیی یێن ئایینی و مێژوویی، یان هاتن سۆتن یان ژی ژ لایێ وان ڤە دەست ب سەردا هاتنە گرتن و پەرتووکێن رۆژئاڤایی، فەلسەفی، فێمینیستی و ئەدەبیاتا مودێرن ژی کرنە ئارمانج و ژناڤبرن.^(2٩)

ژناڤبرنا پەرتووکخانەیان ل ئەفغانستانێ ل ژێر دەستهەلاتا تالیبانێ، نە ب تنێ ژناڤبرنا فیزیکی یا پەرتووکان بوو، بەلکو دەرفەتا سەرژنوی ئاڤاکرنا پاشەرۆژێ ژی ژناڤبر. زانین کو دشیا ببتە چرایەک د تاریاتییا توندرەویێ دا، ل داویێ ب دەستێ هەمان تاریاتیێ ژناڤچوو. ب ژناڤبرنا ژێدەرێن زانینێ، نفشێ گەنج ژ گەهشتنا ئاسۆیێن هزری بێ بەهر ما و کۆمەلگەهـ بەر ب ئێکدەستییا ئایدۆلۆژیک ڤە هاتە هاژۆتن. ئەڤە هەمان مەترسییە کو چ گاڤا هزرەکا زۆردار ل سەر کۆمەلگەهەکێ زال ببت، ئێکەمین قوربانییێن وێ کۆمەلگەهێ دێ پەرتووک و پەرتووکخانەیێن وێ بن.

پشکا پێنجێ: کوردستان و داعش: ئاگر

د ناڤ پەیڤان دا

رێکخراوا تیرورستییا داعش ل سالا ٢٠١٤ێ، نە ب تنێ وێرانبوونێن لەشکری و مرۆڤی د گەل خوە ئینان، بەلکو بوو ئەگەرێ کارەساتەکا رەوشەنبیری و شارستانی ژی؛ کارەساتەک کو بەشەک ژێ، ژناڤبرنا بەرفرەهـ یا پەرتووکخانەیان و ناڤەندێن زانستی ل وان دەڤەرێن باشوور و رۆژئاڤایێ کوردستانێ بوو کو کەتبوونە ژێر کونترۆلا ڤێ رێکخراوا تیرۆرستی. هەرچەندە ئاژانسێن راگەهاندنێ، پتر، خرابکرنا شوینوارێن کەڤن و مۆزەخانەیان ژ لایێ داعشان ڤە بەرچاڤ دکرن، لێ وان ب سۆتنا پەرتووکخانەیان و ئەرشیفێن هەرێمی ژی، دربەکێ بێدەنگ لێ کویر ل پەیکەرێ رەوشەنبیرییا کوردستانێ دابوو .

داعش و خوەلییا پەیڤان

ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ، هەرچەندە هێزێن کوردی ب بەرخوەدانەکا دژوار ببوونە ئاستەنگ د رێیا پێشڕەویێن داعشێ دا، لێ هەر داعش شیابوو بۆ ماوەیەکێ کێم ل هندەک دەڤەران، وەکی کۆبانێ، گرێ سپی و رەقایێ دەستهەلاتێ بگرتە دەست و د وی ماوەیێ کێم دا داعشێ ل وان دەڤەران چەند ناڤەندەکێن رەوشەنبیری و پەرتووکخانەیێن هەرێمی تالان کرن و ژناڤبرن، بۆ نموونە، پەرتووکخانەیا کۆبانێ کو ب هاریکارییا گەنجێن هەرێمی ل سالا ٢٠١٣ێ هاتبوو دامەزراندن، ل سالا ٢٠١٤ێ کەتە بەر هێرشێن داعشێ و هاتە ژناڤبرن، لێ پشتی ئازادکرنا کۆبانێ، گەنجێن کۆبانێ دیسان دەست ب کۆمکرنا پەرتووکان کرەنەڤە و پەرتووکخانەیا خوە ڤەکرەڤە. ئەڤ بزاڤا وان، هێمایێ بەرخوەدانا رەوشەنبیریێ بوو ل دژی تاریاتیێ.⁽³⁰⁾

ل بهارا ٢٠١٥ێ ژی، داعشێ پەرتووکخانەیا ناڤەندی یا مویسلێ کو دامەزراندنا وێ ڤەدگەڕت بۆ سەردەمێ دەولەتا ئۆسمانی و زێدەتری سەدهزار پەرتووک و دەستنڤیسێن بهادار تێدا بوون و هەروەسا پەرتووکخانەیا ناڤەندی یا زانکۆیا مویسلێ کو ل سالا ١٩٦٧ هاتبوو دامەزراندن و نێزیکی ئێک ملیۆن پەرتووک تێدا بوون، ب ئاڤاهی ڤە هەرفاندن و ب پەرتووک و کەلوپەل ڤە سۆتن. ل گۆر راپۆرتێن دیدەڤانان، چەکدارێن داعشێ سەدان پەرتووکێن مێژوویی، فەلسەفی، ئەدەبی و زانستی، ب ناڤێ پەرتووکێن (نەئیسلامی) یان (ئیلحادی) ژ پەرتووکێن دی ڤاڤێر کرن و ل پێش چاڤێن خەلکی سۆتن. د ناڤ بەرهەمێن ژناڤبری دا، دەستنڤیسێن قورئانێ ب نڤیسینا کەڤن، هندەک دەستنڤیسێن پزشکی و ستێرناسییا ئیسلامی و بەلگەیێن دەگمەن ل دۆر مێژووا کوردستانێ ژی دهاتن دیتن.^(٣1)

هەروەسا دەمێ داعشێ هێرش بریە سەر شنگارێ، ژبلی کۆمکوژییا ئێزدییان، بۆ وێرانکرنا رەوشەنبیرییا وان ژی تەخسیری نەکر. پەرتووکخانەیێن گرێدایی سازیێن پەروەردەییێ و قوتابخانێن ئێزدییان و تەنانەت ئەرشیفێن مالباتییێن وان ژی، یان سۆتن یان تالان کرن. لدویڤ راپۆرتەکا هەرێمی ژ گوندێ (کۆچۆ) یا شنگالێ، چەکدارێن داعش هەمی پەرتووکێن قوتابخانێ ل حەوشا قوتابخانێ کۆم کرن و سۆتن.⁽³²⁾

داعشێ ب پلاندارێژییەکا باش، هەولا ژناڤبرنا هەر ژێدەرەکێ زانینێ ددا کو د گەل ئایدیۆلۆژییا تەکفیرگەراییا وان نەگونجابا، لێ هەروەکی مە پێشتر گۆتی؛ ئەڤ ژناڤبرنە ل کوردستانێ، ب تنێ ژناڤبرنەکا فیزیکی نەبوو، بەلکو هێرش بوو بۆ سەر بیردانکا مێژوویی، زمانی و ناسنامەیا رەوشەنبیرییا مللەتێ کود. سۆتنا پەرتووکخانەیان، هەولدانەک بوو ژ بۆ بڕینا رهـ و ریشالێن مللەتێ کورد ژ رابۆرییێ وان، لێ بەرخوەدانا رەوشەنبیری یا کوردان نیشا دا کو پەرتووک، هەگەر ببتە خوەلی ژی، دیسان دشێت سەر ژ نوی ژ دایک ببتەڤە.

 

ئەنجام

ب درێژییا مێژووێ، هەردەم پەیوەندییەکا بەروڤاژی د ناڤبەرا پەرتووک و هێزێ دا هەبوویە: چ جهێ پەرتووک لێ ستویر بووبت، شیر یێن پاشڤە چووین و هەر جهێ شیری فەرمانرەوایی کربت، پەرتووک ژی د گەل مرۆڤان د ناڤ قوربانییان دا بوویە. ئەو تشتێ کو بەیتولحیکمەیا بەغدایێ، پەرتووکخانەیێن گرانادایێن ئەندەلۆس، پەرتووکێن شەوتاندییێن ئەلمانیایا نازی، بەرهەمێن ژناڤبری ژ لایێ تالیبانێ ڤە ل ئەفغانستانێ و پەرتووکخانەیێن خوەلیبوویی ل کوردستانێ پێکڤە گرێ ددەت، ب تنێ خوەلی نینە؛ بەلکو جۆرەکێ ترسێ یە: ترس ژ زانینێ، ژ پرسیارکرنێ، ژ جۆراوجۆریێ و ژ بیردانکا مێژوویی.

پەرتووکخانە ژی، ب تنێ جهەک ژ بۆ خواندنێ نینە، بەلکو ئەو سازییەکا شارستانییەتسازە کو مێژووێ، رەوشەنبیریێ، زانیارییان و ناسنامەیا جڤاکەکێ د ناڤ خوە دا کۆم دکەت، لەو ژناڤبرنا پەرتووکخانەیێ، جۆرەکێ ژناڤبرنا پاشەرۆژێ یە. کەسێن کو بخوازن سەرژنوی مللەتەکی چێکەن، سەرەتا دڤێت رابۆریێ وی مللەتی ژناڤ ببەن، لەو بۆ گەهشتن ب ڤێ ئارمانجا خوە، ئەو د پێنگاڤا ئێکێ دا پەرتووکخانەیێن وان ژ ناڤ دبەن؛ چونکو رابۆریێ وان تێدا هاتییە تۆمارکرن و ئەو هێمایێ ناسنامەیا وانە.

ب نێرین ل لاپەرێن مێژووێ، ئەم تێدگەهین کو سۆتنا پەرتووکخانەیان، نە بوویەرەکا ژ نشکەکێ ڤەیە، بەلکو ئەو پشکەکە ژ ئستراتیژییا سەردەستیێ. ل جیهانا ئەڤرۆکە ژی کو کۆلۆنیالیزم و ئینکارکرنا ناسنامەیا رەوشەنبیری ب شێوازێن نوی خوە دیار دکەن، پاراستنا پەرتووکخانەیان، نە ب تنێ ئەرکەک رەوشەنبیری یە، بەلکو کریارەکا سیاسی و بەرخوەدانێ یە ژی؛ بەرخوەدانەک ل دژی ژبیربرنێ و دەستکاریکرنێ.

هەرچەندە پەرتووک دهێنە سۆتن، لێ هەگەر (هزر) جهێ خوە د گیانێ خەلکی دا ڤەکەت، دیسان دێ شین بتەڤە. راستە کو پەرتووکخانە یێن وێران بوون، سۆتین و بووینە خوەلی، لێ بیرەوەری و گرنگییا وان هێژ یا زیندی یە و دڤێت بمینتە زیندی.

ژێدەر و پەراوێز: 

• نیڤشکێ ڤی بابەتی بەرهەمێ دانوستاندنەکا من بوو ب زمانێ فارسی د گەل زیرەکییا دەستکرد(ChatGPT) و پاشی ب لێگەڕیان د ناڤ ژێدەرێن باوەرپێکریێن خوارێ دا، من ئەنجامێ وێ دانوستاندنێ ب هەردو زمانێن فارسی و کوردی بەرفرەهکر و ڤەکۆلینەکا زانستی ژێ بەرهەڤکر کو ئەڤە کوردییا وێ یە و هیڤیدارم دانەیا وێ یا فارسی ژی رۆژەکێ ل کۆڤارەکا هێژایا فارسی بەلاڤ بکەم.

١) پیرنیا، حسن؛ تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، انتشارات کتابخانەی خیام، (تهران: 1379)، ص135.

٢) عقیقی بخشایشی،‌ عبدالرحیم؛ کتاب و کتابخانه زیربنای تمدن و علوم‌ اسلامی،‌ انتشارات چاپ استوار، چاپ سوم، (قم: ١٣٥٦)، ص٦٠.

٣) استیچویچ، الکساندر؛ کتاب در پویه تاریخ، ترجمه حمیدرضا آژیر، انتشارات آستان قدس رضوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی، (مشهد: 1373)، ص42.

٤) دال، سوند؛ تاریخ کتاب از کهن‌ترین دوران تا عصر حاضر، ترجمه محمدعلی خاکساری، انتشارات آستان قدس رضوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی، (مشهد: 137٢)، ص43.

٥) پارسائیان، حسن؛ کتابخانه‌های ایران باستان، مجلەی پیام‌ بهارستان،‌ فروردین و اردیبهشت، (تهران: 1382)، ص23.

٦) طبری، محمدبن‌جریر؛ تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، چاپ پنجم، (تهران: 1375)، ج٢، ص477.

٧) ابن‌الندیم؛ الفهرست، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، انتشارات امیر کبیر، (تهران: 1366)، ص436؛ العش، یوسف؛ کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی در قرون وسطی (بین‌النهرین، سوریه و مصر)، ترجمه اسدالله علوی، انتشارات آستان قدس رضوی بنیاد پژوهش‌های اسلامی، (مشهد: 1372)، ص67.

٨) مسعود؛ مروج‌الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ پنجم، (تهران: 1374)، ج1، ص110.

٩) کهلکی، مرتضی، روایاتی از بە آتش کشیدەشدن تخت جمشید، مجله گردشگری اقامت ٢٤، (شیراز: ١٣٩٦)، سایت: https://www.eghamat24.com/blog/).

١٠) مزینانی، علی؛ کتابخانه و کتابداری، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، (تهران:١٣٨٤)، ص٩٨؛ دورانت، ویل، تاریخ تمدن(یونان باستان)، مترجمان امیرحسین آریان‌پور و غیرە، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ سوم، (تهران: 1370)، ج٢، ص672.

١١) العبادی، مصطفی؛ زندگی و سرنوشت کتابخانه باستانی اسکندریه، ترجمه دکتر علی شکوهی، (تهران: 1379)، ص91؛ ویل دورانت، (تهران: 1370)، ج٢، ص673.

١٢) صفا، ذبیخ‌الله؛ تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ پنجم، (تهران: ١٣٧٣)، ص٥.

١٣) الإفادة والاعتبار، عبداللطیف البغدادی، تحقیق احمد غسان سبانو، منشورات دار قتیبة، (دمشق: 1286هجری)، ص38.

١٤) نصر، سید حسین، علم و تمدن فی الاسلام، ترجمه احمد آرام، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، (تهران: 1371)، ص105-112.

١٥) زرین‌کوب، عبدالحسین، دو قرن سکوت، انتشارات سخن، چاپ بیست‌وسوم، (تهران: 1369)، ص264-270.

١٦) ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، دارالفکر، (بیروت: 1986)، ج13، ص201-220.

١٧) همدانی، رشیدالدین فضل‌الله، جامع ‌التواریخ، انتشارات امیرکبیر، (تهران: 1373)، ج٢، ص534-537.

18) اسپولر، برتولد، تاریخ تمدن اسلامی در قرون وسطی، ترجمه فریدون بدره‌ای، انتشارات امیرکبیر، (تهران: 1373)، ص131-140.

19) الفاخوری، حنا، تاریخ الفلسفة العربیة، دارالشرکة العالمیة، الطبعة الثامنة، (بیروت: 2002)، ص368.

٢0) النشار، سامی، نشأة الفكر الفلسفی فی الإسلام، دار المعارف، (بیروت: 1970)، ج٢، ص452.

٢1) سردار، ضیاء‌الدین، اندلس: تمدن گمشده اسلام در غرب، ترجمه عبدالرضا سالک، انتشارات ققنوس، (تهران: 1390)، ص٤٥-62.

٢2) زرین‌کوب، عبدالحسین، کارنامه اسلام، انتشارات امیرکبیر، چاپ شانزدهم، (تهران: 1397)، ص163؛ الکندی، محمد، غرناطه فی ظل الحکم الإسلامی، دارالکتب، (بیروت: 1985)، ص281.

23) عبدالهادی، جمال، التراث العربی فی الأندلس، دارالسلام، (قاهرة: 2003)، ص212-219.

24) خلیلزاد، زلمی، افغانستان پس از طالبان، ترجمه وحید وحدت حق، نشر اطلاعات، (تهران: 1391)، ص75.

٢5) دیۆبەندی/ Deobandi: ناڤێ بزاڤەکا ئیسلامی یا سوننەیێن حەنەفی یە کو ل دەستپێکێ یا ژ هندستانێ دەرکەتی و پاشی یا ل باکورێ پاکستانێ و باشوورێ ئەفغانستانێ و ئەفریقایا باشوور و بریتانیا بەلاڤ بووی. بزاڤا تالیبان و هەروەسا (سپاهێ صەحابێ کو رێکخراوەکا ئیسلامییا وەهابی یە) یێن ژ ڤێ بزاڤا ئیسلامی دەرکەفتین.

26) احمدی، محمدعارف، طالبان و حذف فرهنگی در افغانستان،  نشر اختران، (تهران: 1390)، ص45؛ شفیعی، مصطفی، طالبان و حذف فرهنگی، مجلەی جهان کتاب، شماره 32، (تهران: 1382)، ص29-33.

٢٧) ابراهیم‌نژاد، محمد، فرهنگ در اسارت افراطگرایی دینی، پژوهشگاه علوم انسانی، (تهران: 1395)، ص115.

٢٨) گزارش یونسکو، میراث فرهنگی افغانستان در خطر، ترجمه: مرکز مطالعات صلح، 2002.

٢٩) نوابی، محمدظاهر، خاطرات کتابدار کابل، چاپ افغانستان، (کابل: 2012)، ص42-48.

٣0) رۆناهی، دلۆڤان، کوبانی: بەرخوەدانا رەوشەنبیرییا مللەتەکی، وەشانێن ستێر، (قامشلو: 2018)، ۲۰۱۸، بپ91-103.

31) گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس از موصل، 23/فوریه/2015؛ نبذة عن المكتبة المركزية لجامعة الموصل (https://uomosul.edu.iq/libcentral).

٣2) مرکز مستندسازی نسل‌کشی ایزدیان (Lalish Documentation Center)، گزارش سالانه 2016.