گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دیرۆکنڤیسێ فڕەنسی (گوستاڤ لۆبۆن Gustave LeBon/ م: 1931) دەربارەی پێشکەفتنا شارستانییەتان د دیرۆکێ دا دبێژیت: “ژ دەستپێکا ژیانێ مرۆڤی هەمی ئالاڤ و چالاکیێن خۆ یێن داینەکاری بۆ پێشخستنا کاودانێن خۆ یێن د هەمان دەم دا وەک پێشکەفتنا شارستانی دهاتنە ل قەلەمدان.. سەرەڕای پێشکەفتنا جیهانێ یا ب لەز د سەردەمێ مە دا؛ لێ د چەرخێن بەری مە دا ئەڤ پێشکەفتنە گەلەک یا هێدی و سەرخۆ بوو”(1). هەلبەت گەلەک ئەگەر هەنە بۆ پاشکەفتنا شارستانییەتێ د چەرخێن بەری مە دا، ئێک ژ وان ئەگەران ژناڤچوونا پەرتووکان بوو ب سۆتن و بەرزەکرنێ کو ئەڤ پێڕابوونە نە ب تنێ بەرزەکرنا کولتوورەکی بوو؛ بەلکو ژناڤچوونا پێزانینێن خەلکی و ئالاڤێ هزرکرنا وان بوو.
دەرازینک:
هندەک جاران ئەڤ بزاڤە ژ لایێ کەسانێن خواندەڤان و زانین دۆست ب خۆ ژی هاتییە کرن؛ مەرەم ژێ ئەو بوو وەکی دیرۆکنڤیسێ ئیتالی (ئومبێرتۆ ئێکو Umberto Eco / م: ٢٠١٦) دبێژیت: «ئەڤ چەندە ڤەشارتنا ڕاستییان و قۆڕخکرنا زانینێ بوو د ئێک کوژیێ جیهانبینیێ دا، ب ڕەنگەکی هەر کەسێ پابەندی وێ ڕێبازا هزری نەبا یا ڕژێمێ دڤیا؛ وەکی ل ئەورۆپا چەرخێن ناڤین دا ب ساخی هێتە سۆتن و ب ڤێ چەندێ پێشکەفتنا شارستانییەتێ ڕاوەستیت»(٢)، لەوڕا هۆزانڤانێ ئەلمانی (هێنریش هێینە Heinrich Heine/ م: ١٨٥٦) جوان گۆتیە: «ئەڤە ب تنێ دەستپێکەک بوو، مسۆگەر ل وی جهێ پەرتووک دهێنە سۆتن دێ مرۆڤ ژی هێنە سۆتن»(٣).
سەبارەت مە کوردان د کەڤن دا مە گازندە ژ کێمییا پەرتووک و نڤیسارێن خۆ کرییە، لێ ئەو ژی راستییەکە کو دژمنی کەمتەرخەمی د سۆتن و ژناڤبرنا پەرتووکێن مە دا نەکریە و د دیرۆکێ دا چەندین میناکێن ژ ڤی جۆری یێن مەزن هەنە(٤)، سەرەڕای ڤێ چەندێ زانایێ کورد (محەمەد عەلی قەرەداغی) دبێژیت: «سەرپێهاتییا پەرتووکخانا میر عەبدال خانێ بدلیسی {ل سالا ١٦٥٥ز} تاکە دەنگوباسێ ل بەردەست یێ پەرتووکخانەییەکا کوردی یە کو ئەم دزانین چ هاتییە سەری؟»(٥)، ڕامانا ڤێ ئەوە کو سەرپێهاتیێن ژناڤچوونا پەرتووکێن کوردان د بۆری دا د زۆرن بەلێ ژبیرکری و تۆزگرتی نە!
د ڤێ ڤەکۆلینێ دا دێ هەولدەین هندەک میناکێن سۆتن و ژناڤچوونا پەرتووکێن کوردان ب درێژاهیا مێژوویێ دیار بکەین، ب بەلاڤکرن ل سەر سێ تەوەران: قووناغا مێژوویا کەڤن، مێژوویا ناڤین (چەرخێن ئیسلامی) و مێژوویا نوی و هەڤچەرخ.
تەوەرێ ئێکێ: د مێژوویا کەڤن دا
ژ مللەتێن کوردستانێ یێن کەڤن (کاشی) خودان پێشکەفتیترین ئەرشیڤێ نڤیسی بوون ژ پەرتووکێن ئەدەبی و پزیشکی(٦)، وان ل باژێرێن بابل، نیپۆر، دور کوریکالزۆ و …هتد هەژمارەکا زۆر یا کەڤالێن نڤیسینێ (بەرانبەری پەرتووکان) هەبوون یێن کو ل سالا ١١٥٥ ب.ز د هێرشا عیلامییان دا بۆ بابل هاتینە تالانکرن یان ژناڤبرن(٧).
ب ژناڤبرنا دەولەتا میدی ژ لایێ ئەخمینییان ڤە، هەمی بوارێن وان یێن شارستانی ژ داب و نەریت، زانست و یاسایێن وان هاتنە ڤەگوهاستن بۆ ئەخمینییان و ب ڕاستی ژی زانیاریێن ل سەر شارستانییەتا میدی د کێمن وەکی چاوا پرانییا وێ پشتی هینگێ بۆ ئەخمینییان مایی(8)، هەلبەت ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت کو پشکەکا زۆڕا وی میراتێ ڕەوشەنبیری یێ ئەخمینی د دیرۆکێ دا پی هاتینە نیاسین د ڕاستی دا یێ میدی بوویە ب دوپاتکرنا لەهەنگێن مێژوویی وەک: (هیرودوتس Herodotus/ م: ٤٢٥ ب.ز)، (زەینەفۆن Xenophon/ م: ٣٥٤ ب.ز)، (ستڕابۆ Strabo/ م: ٢٤ز)(9).
دڤێت وێ چەندێ ژی ژ بیر نەکەین کو داگیرکرنا نەینەوا ل سالا ٦١٢ ب.ز و سۆتنا پەرتووکخانا (ئاشوور بانیبال) ژ لایێ میدییان شاشییەکا مەزن بوو کو پشکەکا میراتێ ئاشوورییان ل سەر مللەتێن دەوروبەر نڤیسی و کۆمکری ژی ژناڤچوو یان هاتە ڤەگوهاستن، نەخاسمە کو ئەڤ پەرتووکخانەیا ناڤبری گرانبهاترین پەرتووکخانەیا دیرۆکی بوو ل دۆر مێژوویا کەڤن (10)، هەلبەت پشکەکا زۆر ژ دیرۆکا مللەتێن کوردستانێ یێن کەڤن ژی ب خۆ ڤە دگرت، لێ یا سەیر ژی ئەوە کو سۆتنا پەرتووکخانەیێ بوو ئەگەرێ قەلیانا هەژمارەکا زۆر یا کەڤالێن تەقنێ و مانا وان بۆ دەمەکێ درێژ(11).
سەبارەت (هوری و سوبارییان) دهێتە زانین کو ئەرشیڤێ کارگێری ل باژێرێن خۆ هەلدگرتن، لێ ژ بەر شەرێن بەردەوام د ناڤبەرا وان و هیتیتی و ئاشوورییان دا؛ پڕانییا ڤی ئەرشیڤی د ماوێ شەر و ئاگرێن مەزن دا ژناڤچوون، تایبەت میتانی کو ئێک بوون ژ وان مللەتێن دێرین یێن خودان ئەرشیڤەکێ باش یێ کارگێری و ئەدەبی کو د داگیرکرنا پایتەختێ وان (واشۆکانی/سەرێکانی ل روژئاڤایێ کوردستانێ) دا ژ لایێ هیتیتییان ڤە ل سالا ١٣٥٥ب.ز هاتینە تالانکرن و پشکەکا وان بۆ خۆ ڤەگوهاستن(12).
تەوەرێ دویێ: د مێژوویا ناڤین دا
ب دوپاتییا مێژوونڤیسێن ئیسلامی (ابن خلدون/ م: ١٤٠٤ز) و (القفطي/ م: ١٢٤٨ز) ب ستاندنا ئیمبراتورییەتا ساسانی؛ ئێک ژ مەزنترین دەستکەفتێن عەرەبان پەرتووکخانەیێن ساسانییان بوون کو سەرکردە (سەعەد کورێ ئەبی وەقاص) نامەیەک بۆ خەلیفە عومەری هنارت و ڤیا بۆچوونا وی بزانیت، خەلیفەی گۆت: «ئەگەر تشتەکێ باش هەبیت یێ د قورئانێ دا و باشترە تو وان ژ ناڤ ببەی» لێ هەژمارا وان پەرتووکان گەلەک بوو و پشکەکا وان هاڤێتنە ئاڤێ و یێن دی سۆتن، ئەڤ چەندە ب سەرێ هەمی پەرتووکخانەیێن دی ل دەڤەرێ و هەتا پەرتووکخانەیا ئیسکەندەریێ ل مسڕێ ژی ئینان!(13).
سەرەڕای ڤێ دەستپێکا تەحل، چەرخێن ناڤین یێن ئیسلامی ب تایبەتی (٦ – ٨ کۆچی/ ١٢ – ١٤ زایینی) ب ئێک ژ سەردەمێن زێڕین یێن زانا و نڤیسەرێن کوردان دهێتە هەژمارتن، نەخاسمە د وی دەمی دا باژێرێن کوردستانی ببوونە ناڤەندێن وەرگرتنا زانینێ ل جیهانا ئیسلامی، لێ ژ دەرەنجامێ کارەساتێن سروشتی و شەرێن زۆر د وان سەردەمان دا ئەڤ پەرتووکە ژناڤچوون، دیسان ب گەهشتنا تورکێن سەلجوقی بۆ دەڤەرێن کوردان کەمتەرخەمی د سۆتنا پەرتووک و قوتابخانەیێن وان دا نەکرن، بۆ نموونە باژێرێ مەراغە ل سالا ١٠٣٧ز(14)، هەر دیسان د هێرشا مەغۆلان دا ل سەر هەولێر و مێردینێ سالا ١٢٣٦ز، لێ خالا تێبینیێ ئەوە کو ئەڤ تالانە نە ب تنێ ژ لایێ دژمنی بوو، دێ بینین د هێرشا ئەییوبییان دا بۆ سەر باژێرێ ئامەد ل سالا ١١٨٣ز (١ ملیوون و ٤٠ هزار بەرگێن نڤیسی) هاتنە ڤەگوهاستن بۆ شام و مسرێ!(15).
پەرتووکخانەیێن کوردان ب تایبەت ل باژێرێ ئامەدێ د ناڤدار بوون، نەخاسمە عەدەتێ میر و وەزیرێن میرنشینا مەروانی-دۆستەکی بەخشینا پەرتووکان بوو بۆ پەرتووکخانێن دەڤەرێ، هەژمارا وان پەرتووکان ژ ڕاددەی زۆڕ بوو و کەسێ نەدزانی چەندن، ب مخابنی ڤە د هێرشێن سەلجوقی و حەمدانییان دا {دیسان تالانا ئەییوبیان} و هێرشا مەغۆلان هەتا چەرخێ ١٣ز هەمی بەرزە بوون و ژناڤچوون(16).
ژ هەژی گۆتنێ یە کو جزیرا بۆتان بنگەهەکێ گرنگ یێ زانستی و خودان پەرتووکخانەیێن مەزن بوو ب وی ڕاددەیی دەما مەغۆلان ب سەر جیهانا ئیسلامی دا گرتی و پەرتووکێن وێ ژناڤبرین؛ زانایێ ئیرانی (خواجە نصیرالدین طوسي/ م: ١٢٧٤ز) کو وەک ڕاوێژکار د خزمەتا هۆلاکۆی دا کار دکر، نێزیکی (٤٠٠ هزار) پەرتووکێن کەفتینە بەر دەستێ مەغۆلان کو د ناڤ دا هەژمارەکا زۆر ژ پەرتووکخانێن جزیرا بۆتان ژی هەبوون؛ کۆم کرن و برنە ئیرانێ(17). زێدەباری پەرتووکخانا ساوە (سەر ب هەرێما هەمەدان ڤە) ئێک ژ مەزنترین و ناڤدارترین پەرتووکخانێن سەردەمێ خۆ بوو و گەلەک پەرتووکێن ناوازە تێدا بوون، ئەو ژی هەمی ل سالا ١٢٢٠ز ژ لایێ مەغۆلان ڤە هاتە سۆتن(18).
زمانزانێ چەرخێن ناڤین (ئیبن وەحشیەیێ نەبەطی/ چەرخێ ٩ز) د پەرتووکا (شوق المستهام في معرفة رموز الاقلام) دا کو تێدا باسێ هەژمارەکا پیتێن کەڤن دکەت؛ دهێتە سەر پیتێن کەڤنێن کوردی ژی و ژ کوردان ڤەدگوهێزیت کو‹›.. باپیرێن مە (بینوشاد و ماسیسۆرات) گشت نڤیسارێن خۆ ب ڤان پیتان نڤیسینە» پاشی ل سەر زێدە دکەت›› من {ئیبن وەحشیە} سیهـ پەرتووکێن کوردی یێن ب ڤان پیتان هاتینە نڤیسین ل بەغدا دیتینە، دیسان دو پەرتووک دەربارەی چاندنا دارمێوا و قەسپا و چاوانییا دەرئینانا ئاڤێ ژ ئەردێن هشک ژ ڤی زمانی وەرگێراینە عەرەبی ل بن ناڤێ (افلاح الکرم و النخل) و (علل المیاه)»(19).
ڤەکۆلەرێ هێژا (د. عبدالرحمن مزوری) دەربارەی ڤێ چەندێ دبێژیت: ‹›بەلێ نە ئەڤ پەرتووکە و نە ئەو سیهـ پەرتووکێن دی یێن ئیبن وەحشیەی ل بەغدا دیتین نەهاتینە دیتن، وەسان دیارە هاتینە ژناڤبرن ب پیلانگێڕییا دژمنان وەکی پەرتووکێن (القلاع و الاکراد) یا (عەلی کوڕێ موحەممەد مەدائینی/ م: ٨٣٩ز)، پەرتووکا (انساب الاکراد) یا (ئەبو حەنیفە ئەحمەد دەینەوەری/ م: ٨٩٥ز)، دیسان هۆزانێن کوردی یێن (بەسسامێ کوردێ خارجی/ چەرخێ ٩ز) و گەلەکێن دی(20).
بەرزەبوونا پەرتووکان هەمی دەمان ب ئەنقەست نەبوو، بەلکو جارنا بەرزە ژی دبوون، نەخاسمە د چەرخێن ناڤین دا نڤیسینا پەرتووکەکێ ژ لایێ هۆزانڤان یان دیرۆکنڤیسەکێ دەستهەل و پێشکێشکرنا وێ بۆ شاهـ و دەستهەلاتداری نەریتەکێ تەخا نڤیسەران بوو، ژ نڤیسەرێن کوردان ژی (موحەممەد عەلی شوانکارەیی/ م: ١٣٥٨ز) پەرتووکەکا مێژوویی کو باسێ کوردان ژی دکر پێشکێشی سولتان (ئەبو سەعید بەهادورخانێ ئیلخانی) دکەت لێ ئەڤ پەرتووکە ژناڤدچیت، خۆشبەختانە نڤیسەر هەر زوی ئێکا دی دنڤیسیت و ژ ژناڤچوونێ دپارێزیت(21)، لێ وەسان دیار هەمی نڤیسەران بەختێ (شوانکارەیی) نەبوویە!
تەوەرێ سیێ: د مێژوویا نوی و هەڤچەرخ دا
ب هاتنا شاهـ ئیسماعیلێ ئێکێ د ناڤبەرا (١٥٠١ – ١٥٢٤) ب توندی دژی خەلکێ خۆ ڕاوەستیا و بزاڤ کر وان ب زۆری نەچار بکەت باوەریێ ب ڕێبازا وی بینن، بۆ ڤێ چەندێ وی ژ مەلا و مامۆستا و زانایێن وەلاتێ خۆ دەستپێکر و هەژمارەکا وان کوشتن و خواندنگەهێن وان دائێخستن و پەرتووکێن وان ژناڤبرن، ئەڤ کارەساتە هندا مەزن بوو کو دەنگوباسێن وێ هەتا ئەوروپا ژی چوون و هەژمارەکا زانایان بەرەف دەولەتا ئۆسمانی ڕەڤین(22).
ئەڤ سیاسەتا ل سەردەمێ شاهـ ئیسماعیلی دەستپێکری بۆ ماوەیەکێ درێژ هاتە سەپاندن ل ئیرانێ، بەروڤاژی وی بۆچوونا دبێژیت کو «دەولەتا صەفەوی ب ڤێ سیاسەتا مەزهەبی یا بەڕتەنگ بنیاتێ دەولەتەکا ئێکگرتی یا ئیرانی چێکر!»، لێ دێ بینین کو پێکهاتەیێن ئیرانێ ب فارس، کورد، ئازەری و.. هتد ژ ڤێ سیاسەتێ زیاندار دەرکەفتن(23)، ژ لایەکێ دی کەلا نەفرەتا نەژادی ژی ل ئیرانێ ب ژناڤبرنا پەرتووکان دهاتە دەرکرن، دێ بینین کو سالنامە و تۆمارێن گرنگ یێن زەندییان د سەردەمێ قاجارییان دا هاتنە ژناڤبرن و هندەکێن دی ل جهێ وان هاتنە نڤیسین؛ چونکو قاجاران نەفرەت ل زەندییان دکرن و هندی ژ دەستی هاتی دیرۆکا وان شێواند(24).
سەرپێهاتییا داگیرکرنا میرگەها بدلیس ژ لایێ ئۆسمانییان و تالانکرنا پەرتووکێن میر عەبدال خانێ بدلیسی ل سالا (١٦٥٥ز) ئێکە ژ وان میناکێن جەرگبڕ یێن ڤێ کریارێ، نەخاسمە پەرتووکخانا میر عەبدالی تێرا باژێرەکی دکر کو ژ سەرجەمێ حەفت بارێن حێشتران، ٢٠٠ پەرتووکێن دیرۆکی، ١٨١ پەرتووک یێن میری ب خۆ نڤیسین، زێدەباری ب سەدان پەرتووکێن زانستی، ئایینی، ئەدەبی، فەرهەنگێن زمانی و هەتا ئەو پەرتووکێن ئەوروپی ژی هەبوون یێن د وی دەمی دا د ناڤدار(25).
بەرزەکرنا پەرتووکێ بەختڕەشییەکا دی یا کوردانە د چەرخێن نوی دا، (تەواریخێ جەدیدێ کوردستان) یا (مەلا مەحموودێ بازیدی/ ١٨٦٧ز) ل سالا ١٨٥٧ز ل سەر داخوازا کۆنسۆلێ ڕووسی ل ئەرزەرۆمێ (ئالێکساندەر ژاپا) نڤیسی د هزار لاپەران دا هند یا نایاب و بەرکەفتی بوو؛ کو ژاپای پێشگۆتنا وێ وەرگێرا زمانێ فڕەنسی و ل سالا ١٨٦٧ز هنارتە ڕووسیا قەیسەری دا کو ڕۆژهەلاتناسێن وێ بنڕخینن، لێ مخابن ئەڤ پەرتووکە بەرزە بوو و ژ سەرجەمێ هزار لاپەڕان ب تنێ ئەڤ پێشگۆتنە ما یا ب خێرا ئالێکساندەر ژاپای و ڕۆژهەلاتناسێن ڕووسی هاتییە پاراستن(26).
پشتی جەنگێ جیهانی یێ ئێکێ دەڤەرا باشوورێ کوردستانێ بوو مەیدانا شەرێن بێ دلۆڤانی د ناڤبەرا کوردان ب خۆ و کورد و بیانییان دا، چریسکێن ڤان شەڕان دپەشیانە پەرتووکخانەیان ژی و کەربێن کەڤنار ب سۆتنا پەرتووکان دهاتنە دەرکرن، پەرتووکخانێن بەهدینان وەک: (قوبەهان، سەیدی خان، موڕادخان و ئیمام قاسم ل ئامێدیێ و گوندێ مایێ ل دەڤەرا بەرواری بالا )کو پتر ژ ٥ هزار پەرتووکان ب خۆ ڤە دگرتن ژ لایێ تیاری و ئینگلیزان ڤە هاتنە سۆتن ل سالێن ١٩١٩ و ١٩٢٤ێ(27).
دیسان دەڤەرا سلێمانیێ ژی کو هەر ژ سەردەمێ میرێن بابان ناڤودەنگییا خۆ ب زانیندۆستی و پەرتووکخانان بەلاڤکربوون تووشی نەفرەتا ئینگلیزان بوو و ل سالا ١٩١٩ز ب دەهان هزار پەرتووکێن (مزگەوتی گەورە) و زانینگەهێن دی هاتنە کۆمکرن و ل پێشچاڤێن خەلکی ئاگر بەردانێ، دیسان د بۆمبەبارانکرنا باژێری دا ژ لایێ ئینگلیزان ڤە پەرتووکخانا مەزنا (مزگەوتی موفتی) هەمی ژناڤچوو(28).
بابەتێ وان پەرتووکێن ل مەهابادێ هاتینە سۆتن ئێکە ژ وان دەنگوباسێن جەرگبڕ د دیرۆکا نوی دا وەک (ئارچی رۆزڤێلت Archie Roosevelt/ م: ١٩٩٠) کارمەندێ CIA و شارەزایێ کاروبارێن رۆژهەلاتا ناڤین و (ویلیام ئیگلتون William Eagleton/ م: ٢٠١١) دبلوماتکارێ ئەمریکی ل ئیرانێ دوپات دکەن کو د گەل هاتنا سوپایێ رژێما شاهی بۆ باژێرێ مەهابادێ هندی پەرتووک، بەلگەنامە، نڤیسار و ڕۆژنامە و هەتا وێنەیێن کەسۆکی و یێن قازی موحەممەدی هەین، ل (حەماما قشلا باژێری) هاتنە سۆتن، زێدەباری ڤێ پشتی سێدارەدانا قازی و هەڤالێن وی کەرتەکێ دی یێ پەرتووک و ڕۆژنامێن کوردی هاتنە سۆتن(29).
ژ پێرابوونێن تایبەت د مێژوویا هەڤچەرخ دا (سانسۆرکرن) بوو، بۆ نموونە ل ئێکەتییا سوڤیەت ژ بەر هەبوونا ستوینێن نەتەوەیی ل دەف کوردان سەرەدەری وەک نەتەوەیەکێ جیاواز د گەل وان دهاتە کرن و گرنگی ب ڤەکۆلین و چاندا کوردی ژی ددان، لێ ب مەرجەکی کو ژ ڕاددێ خۆ نەبووریبا و ببایە بزاڤەکا جوداخواز (30)، نەخاسمە سەرەرای سیستەمێ کۆمۆنیستی هەژمارەکا مەزنا گەل و نەتەوەیان ل سۆڤیەت دژیان و رایەدارێن سۆڤیەتی د نەچاربوون ب میانڕەوی سەرەدەریێ د گەل بکەن، لێ د چوارچۆڤەیەکێ سنووردار دا(31)، لەورا دێ بینی هندەک جاران بەرهەمێن کوردی دهاتنە سانسۆرکرن بۆ نموونە (مەم و زینا خانی) کو ل ١٩٧٦ ل ئێکەتیا سوڤیەت چاپ بووی و گەلەک پارچێن وێ یێن ئاماژێن کوردایەتی و ئایینی تێدا هاتینە سانسۆرکرن(32).
ل تورکیا هەتا دویماهیێن چەرخێ بیستێ سانسۆرەکا مەزنا دەولەتێ ل سەر پەرتووکێن کوردی هەبوو، هەتا وی راددەیی دەولەتێ رەوشەنبیرێن خۆ بکارئینان بۆ بشافتن و ژناڤبرنا کولتوور و چاندا کوردی، لەورا نە یا سەیرە کو گەلەک ژ بەرهەمێن زانا و ئەدیبان دهاتنە ڤەشارتن(33) ب هەمان شێوە ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ ل ژێر دەستهەلاتا رژێما ئەسەدی، تا کو ل دەستپێکا (بهارا عەرەبی) ل ٢٠١١ تازە کورسێن فێربوونا زمانێ کوردی هاتینە ڤەکرن و پەرتووکێن کوردی هاتینە بەلاڤکرن(34).
پەرواوێز و ژێدەر:
(١) غوستاف لوبون، فلسفة التاریخ، ت: عادل زعیتر، دار عصیر الکتب (دون مکان: ٢٠١٩)، ص ٢٣١.
(2) Umberto Eco, Gülün Adı, Çev: Şadan Karadeniz, Can Yay. (İstanbul: 2015), S.S. 580 – 595.
(3) Heinrich Heine, Almansor: Eine Tragödie, Hoffmann und Campe. (Berlin: 1823), L. 245;
Graham Ward, Blackwel Manifestos: True Religion, Blackwell Publishing (Cornwall: 2003), P. 142.
(4) فۆڕات کوردزادە، گولبژێرەک ژ پەڕتووکێن میر عەبدال خانێ بدلیسی (١٦١٨ – ١٦٦٤ز)، کۆڤارا بادینان، ژمارە (٦)، (٢٠٢٤)، ل ٤٠.
(5) محەمەد عەلی قەرەداغی، کاریگەریی دەستنووسەکانی مامۆستایانی کورد لە نووسینەوەی مێژووی کورد و زانایانی کوردستان دا، کۆاری ئەکادیمی کۆری زانیاری کوردی، ژمارە (٤)، (هەولێر: ٢٠٠٦)، ل ل ٢٨٩ – ٢٩١.
(6) د. محمد صالح زیباری و م. رێبەر مایی، مێژوویا کوردستانێ یا کەڤن – کورتەیەک ل مێژوویا سیاسی، وەشانێن ڕێڤەبەریا چاپ و بەلاڤکرنێ (دهوک: ٢٠١٢) ، ل ١٣٤.
(7) Daniel T. Potts, The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, Cambridge University press. (Cambridge: 1999), P.P.191 – 193.
(8) طە باقر، مقدمة في تاریخ الحضارات القدیمة، دار الوراق للنشر (بغداد : ٢٠١١)، جزء٢، ص ٤٤٢.
(9) ئاکۆ محەمەد میرزادەیی، مێژووی دێرینی کورد، چاپی یەکەم، پڕۆژەی چاپی کتێبی مێخەک (سلێمانی: ٢٠١٩)، ل ل ١١٤ – ١١٨.
(10) H. G. Wells, The Outline of History, Doubleplay press. (N. P: 1961), Vol.1, P.177.
(11) Lucien X. Polastron, Books on fire: The Tumutuous story of the World’s Great Libraries, Thames & Hudson Ltd. (London: 2007), P.3.
(12) Gernot Wilhelm, The Hurrians, Arris & Phllips Ltd. (Warminster: 1989), P.35.
(13) ابن خلدون، مقدمة ابن خلدون، ت: عبداللە محمد الدرویش (دمشق: ٢٠٠٤)، جزء٢، ص ص ٢٤٩ – ٢٥٠؛ جمال الدین القفطي، اخبار العلماء باخبار الحکماء، مطبعة السعادة (مصر: ١٣٢٦ه)، ص ٢٣٣.
(14) د. زرار صدیق توفیق، کورد و کوردستان لە رۆژگاری خیلافەی ئیسلامی (١٦ – ٦٥٦ک/ ٦٣٧ – ١٢٥٨ز)، ناوەندی موکریانی (تاران: ٢٠٢٠)، ل ل ١٥٦.
(15) د. مەهدی عوسمان هەروتی، نەهامەتی و کارەساتەکانی کوردستان لە سەدەکانی (٦ – ٨ک/ ١٢ – ١٤ز)، ناوەندی ئاوێر (هەولێر: ٢٠١٥)، ل ل ٣٣٠ – ٣٣٢.
(16) Thomas Ripper, Diyarbekir Merwanileri – İslami Ortaçağ’da bir Kürt Hanedanı, Çev: Bahar Şahin Fırat, Avesta Yayınları (İstanbul: 2012), S.S.523-528.
(17) بدرالدین محمود المعیني، عقد الجمان في تاریخ اهل الزمان، تحقیق: د. محمد محمد امین (دون مکان: ١٩٨٨)، ص ١٢٥.
(18) ادریس محمد حسن الدوسکي، همدان من الفتح الاسلامي الی سقوطها بید المغول، دار سپیرێز (اربیل: ٢٠٠٦)، ل ل ٢١٩ – ٢٢٠.
(19) ابن وحشیە النبطی، شوق المستهام في معرفة رموز الاقلام، ت: جمال جمعە، منشورات الجمل (بیروت: ٢٠١٠)، ص ص ٢٠٣ – ٢٠٤؛ د. عبدالرحمن مزوری، ئیبن وەحشیەیێ نەبەتیێ کلدانی و ئێکەمین نڤیسینا کوردی، کۆڤارا پەیڤ، ژمارە (٥٩)، (٢٠١٢)، ل ل ٦ – ١٣.
(20) هەمان ژێدەر، ل ١٣، پەراوێز ٢٩.
(21) ئەحمەد شەریفی (مهاباد)، کورد لە ناو دەقە کۆنەکانی مێژوو دا، انتشارات کردستان (سنە: ١٣٩٣ش)، ل ٢٣٣.
(22) د. ئەمیر حوسێن خونجی، شاه ئیسماعیلێ صەفەوی و دامەزراندنا دەولەتا صەفەوی، وەرگێران ژ فارسی: نزار ئەیوب گولی، وەشانێن دەزگەهێ سپیرێز (دهۆک: ٢٠١٢)، ل ل ٦٦ – ٦٧، ٩٨.
(23) هەمان ژێدەر، ل ل ١٧٤ – ١٧٥.
(24) Sheerin Ardalan, Erdalan Kürtleri, Çev: Heval Bucak, Avesta Yayınları (İstanbul: 2011), S.150.
(25) فۆڕات کوردزادە، ژیدەرێ بەرێ، ل ل ٤٢ – ٤٥.
(26) بۆ ڤێ پێشگوتنێ بنێرە شەرەفخانێ بدلیسی، شەرەفنامەیا شەرەفخانێ بدلیسی تەرجەما مەلا مەحموودێ بایەزیدی، تویژاندنا : سەعید دێرەشی (دهۆک : ٢٠٠٥) ل ل ١٨ و ٥١.
(27) محەمەد عەبدوللا ئامێدی، قەلەم، وەشانێن ناڤەندا خانی (دهوک: ٢٠٢٢)، ل ل ١١٤ – ١١٦.
(28) جەمال بابان، بابان لە میژوودا و گەورە پیاوانی بابان، ناوەندی ئەندێشە (سلێمانی: ٢٠١٨)، ل ل ٢٦٢ – ٢٦٥.
(29) Archie Roosevelt Jr., The Kurdish Republic of Mahabad, The Middle East Journal, Vol. (1), No. (3), (July 1947), P. 267;
William Eagleton Jr., The Kurdish Republic of 1946, Oford University Press. (London: 1963), P. P. 115 – 117.
(30) د. ئەفراسیاو هەورامی، کورد لە ئەرشیفی رووسیا و سۆڤیەت دا، ناوەندی موکریانی (هەولێر: ٢٠٠٦)، ل ٤٣٧.
(31) J. V. Stalin, Marxism and the National Question, Amazon Press. (G. B: 2015), P.P. 56 – 63.
(32) Ehmedé Xani, Mem u Zin, Ter: Şamil Esgerov, Kiril Alfabesinden Çeviren: Mehmet Kaplan, Nubihar Yay. (İstanbul: 2014), S. 13.
(33) بۆ پتر زانیارییان بنێرە: ئیسماعیل بێشکچی، رەوشەنبیرەک ڕێکخراوەک و پرسا کوردان، و: وەلات توفیق، وەشانێن زانکۆیا دهۆک – سەنتەرێ بێشکچی بۆ ڤەکۆلینێن مرۆڤایەتی (دهۆک: ٢٠٢٠)، ل ل ١٩ – ٤٩.
(34) Prof. Dr. Kadri Yıldırım, Kürt Tarihi, ve Coğrafyası – Rojava, Weş. Şemal (İstanbul: 2015), S. 115.
