گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ههر دهمێ گهلێ كورد دهست ب شۆڕەشێن چهكداری كربیت، دهملدهست دهست دایه بزاڤا كارێ رۆژنامهڤانیێ، ههروهسا ههر سهرهلدان و شۆڕەشهك بێی بزاڤا كارێ رۆژنامهڤانییێ؛ دێ یا ب كێماسی بیت و ئهو رویدان و سهركهفتنێن دهێنه كرن، ههكه رۆژنامهڤانی نهبیت، كو د ناڤ ڕۆپهلێن خۆ دا تۆمار بكهت، دێ هێنه ژبیر كرن!!
ب ڕامانهكا دی، رۆژنامهڤانی د ژیانا مرۆڤایهتییێ دا رویدانهكا گرنگ بوو، ل گهل پهیدابوونا وێ، ڕوویێ پێشڤهچوونا دیرۆكێ گوهۆڕی و مرۆڤایهتی ژ قووناغهكێ بۆ قووناغهك دیتر یا پێشكهفتنێ بر.
بهراهی:
رۆژنامهڤانیا كوردی وهكو رۆژنامهڤانییا وهلات و مللهتێن دیتر، گرنگییهكا مهزن ب دیرۆكا بزاڤا رزگاریخوازییێ و قووناغێن خهباتا گهلێ كورد سهخمهراتی ئازادییێ دایه. ژبهر هندێ گرنگیدان ب دیرۆكا رۆژنامهڤانییا كوردی، گرنگیدانه ب رهوشهنبیریا كوردی یا تهڤایی و قووناغێن بزاڤا رزگاریخوازییێ، چنكو دیرۆكا رۆژنامهڤانییا كوردی دیرۆكهكا سهربخۆیه و پشكهكه ژ دیرۆكا گهلێن كوردستانێ.
ههروهسا پویتهدان ب بزاڤا كارێ رۆژنامهڤانییێ ل ههر باژێرهكێ كوردستانێ، پێدڤییهكا دیرۆكییه كو دبیته پشكهك ژ دیرۆكا بزاڤا كارێ رۆژنامهڤانییێ ل ههر پارچهیهكا كوردستانێ، ههتا كو ل دووماهییێ دیرۆكا رۆژنامهڤانییا كوردی پێ دهێته خهملاندن و دبیته پشكهك ژ دیرۆكا بزاڤا رزگاریخوازییێ.
رۆژنامهڤانییا كوردی ل باشوورێ كوردستانێ د 1980-1950ێ:
ل باشوورێ كوردستانێ د ناڤبهرا سالێن 1950-1980یان دا ب گرێدایێ خهباتا رزگاریێ ڤه ب رێبهريیا مستهفا بارزانیێ نەمر، چاپامهنیيا كوردی ژی پێشڤه دچوو. د ڤێ قووناغێ دا، رۆژنامهیا (خهبات) یا كو د سالێن 1950یان دا وهكی ئورگانا پارتی ديموكراتی كوردستان (پدك) دهردكهت، بهرێ ناڤێ ڤێ رۆژنامهیێ (رزگاری) بوو، د 1953ێ كۆنگرهیا (پدك) دا ناڤێ وێ كرنه خهبات. د وى دهمى دا رۆژنامهیهكا دى ژی ل كهركووكێ ب ناڤێ (ئازادی) دهاته دهرئێخستن. ههروهسا كۆڤار و رۆژنامهیێن وهكی (دهنگی داس، سلێمانی/1950، پهیام/ 1952)دهردكهفتن.
پشتی 14ى تهمووزا 1958ێ و گوهارتنا سیستهما حوكمى ل ئيراقێ ژ مهلهكى (پاشایهتی) بۆ كۆماری، ئهڤ چهندێ د دیرۆكا ئيراقێ دا ب قووناغهكا گرنگ دهێته هژمارتن و رۆژنامهڤانيیا كوردی د ڤی چاخی دا دچيته د قووناغهكا نوو دا، رۆژنامهیێن پارتيیان ب ئاوایهكێ ئاشكرا دهرچوون وهكو رۆژنامهیێن (خهبات) و (ئازادی). ههروهسا ههر د ڤی چاخی دا هندهك رۆژنامه و كۆڤارێن دى ژی هاتنه وهشاندن.
رێكهفتنامهیا 11ى ئادارا 1970ێ دا، ب ئەگهرێ گوهارتنێن رهوشا سیاسى يا كوردان، ئوتۆنۆمی بۆ كوردان هاته دان و رۆژنامهڤانییا كوردان بهر ب پێشڤه چوو. پشتی مۆركرنا رێككهفتنا ئوتۆنۆمیا كوردستانێ د رۆژنامهڤانییا كوردی دا پێشكهفتنهك بهرچاڤ چێبوو. د وى دهمى دا رۆژنامهیا «ههوكاری» 1970, كۆڤارا «بهیان» 1970, كۆڤارا رۆژی كوردستان 1971, كۆڤارا رۆشنبیری نوێ 1973, رۆژنامهیا خهباتی كوردستان دهركهتن. د وێ قووناغێ دا تنێ رۆژنامهیا (برایهتی) كو ئورگانا پارتى بوو ب دروستی ب رۆژانه دهردكهفت(1).
قووناغێن بزاڤا رۆژنامهڤانیيێ
ل پارێزگهها دهۆكێ:
رۆژنامهڤانییێ رۆلهكێ بهرچاڤ د بیاڤێ پێشڤهچۆنا شارستانی و مرۆڤایهتییێ دا ل پارێزگهها دهۆكێ گێرایه، ب سهدان بهلاڤۆك و رۆژنامه و كۆڤار و مالپهر ههنه، زێدهباری دهزگههێن راگههاندنێ و رهوشهنبیری، كو ههر ئێك د بیاڤێ كارێ خۆ دا خزمهتهكا مهزن و بێ سنور ئهنجام ددهت.
ههر چهنده دیرۆكا بزاڤا كارێ رۆژنامهڤانییێ ل سنورێ پارێزگهها دهۆكێ بۆ سهردهمێن گهلهك كهڤن نازڤڕیت و ل نیڤا چهرخێ بیستێ دهست ب وهشانێ كرییه، ئانكو دهستپێكا وێ يا دروست كو دهست ب وهشانێ كربیت ل دهڤهرا بههدینان، دزڤڕیتهڤه سهرێ سالێن حهفتییان، لێ شییایه ژ كاروانێ رۆژنامهڤانییا كوردستانێ پاشڤه نهمینیت و پێنگاڤێن باش بهاڤێژیت، ههتا نوكه ژی یا بهردهوامه بۆ بهر ب پێشڤهچۆنێ، كو ب زمانێن كوردی، عهرهبی و سریانی دهێته وهشاندن، ژ بلی هندهك بزاڤێن كێم ب زمانێ ئنگلیزییێ.
ئهم دشێین ڤێ بزاڤێ ل سەر چهند قووناغان پارڤه بكهین، كو ئهو ژی ب دیتنا مه دێ ب ڤی رهنگی بیت:
– قووناغا ددهستپێكهكهكا بێ بهرههم..!!
– قووناغا سالێن پێنجییان ههتا سالا 1970ێ.
– قووناغا ناڤین: ژ سالا 1970ێ ههتا سهرهلدانا بهارا سالا 1991ێ.
– قووناغا پشتی سهرهلدانێ و ههتا نوكه.
ههروهسا ئهڤ قووناغه ژی، ل دویڤ كارێ هاتییه ئهنجامدان، ل سهر چهند پشكان دهێته لێكڤهكرن، ژ بهر كو ئهو كارێ هاتییه كرن ههمی نه ل سنورێ پارێزگههێ بوویه، گهلهك ژێ ل دهرڤهی پارێزگهها دهۆكێ، یان ژی ل دهرڤهی باژێڕ و باژێڕكێن دهۆكێ هاتییهكرن.
ئهم دشێین هۆسان لێكڤه بكهین:
– بزاڤا ب ناڤ یا دهۆكێ یه و ل دهرڤهی سنورێ پارێزگهها دهۆكێ، كو ب زارێ كرمانجی دهردكهفتن، لێ دهركهفتنا ل دهرڤهى دهۆكێ؛ سهدهمێن خۆ ههبووینه.
– بزاڤا ل ناڤ شۆڕەشێ، ئانكو ئهو رۆژنامهڤانییا ل ناڤ بزاڤا رزگاریخوازییا كوردی ل چیا ب زهند و باسكێن پێشمهرگهی دهاته وهشاندن، ئهڤێ ڕۆلهك بهرچاڤ د پێشڤهبرن و پێگههاندنا شۆڕەشێ دا ههبوویه.
– بزاڤا ل ناڤا سنورێ پارێزگهها دهۆكێ، چ ل سهنتهرێ باژێرێ دهۆكێ، یان ژی ل باژێڕكێن دیتر وهكو قهزا و ناحییان.
قووناغا دهستپێكهكا بێ بهرههم..!!:
(ترازى) دهستویرییا ل سهر كاغهزێ..!!
تێگەهشتن و هەستکرنا شههيد ئەنوەر مایی ل دور ڕۆل و گرنگییا رۆژنامەیان ژ بۆ گەهاندنا پەیاما رهوشهنبیری و گۆتارا ئەدەبی یا نەتەوەیی، ڤێ چهندێ ئهو هاندا، داکو ل سالێن 1940–1941ێ دا داخوازا مۆلەتا رۆژنامەیهكێ بکەت.
حکومەتا ئیراقێ ڕەزامەندی دا ئەنوەر مایی وەکو خودانێ ئیمتیازێ رۆژنامەیا (المیزان – ترازی) کو رۆژنامەیەکا ههیڤانه یان وەرزی ل دویڤ د ههلكهفتنا دهلیڤهیهكێ دا، كو ب هەردو زمانێن کوردی و عەرەبی چاپ بکهت و بێتە بهلاڤکرن. بەلێ ژبهر نەبوونا پشتهڤانییا دارایی بۆ دەرئێخستنا ئەڤێ رۆژنامەیێ، بوو ئهگهر کو ئەڤ پڕۆژەیێ ڕۆشنبیری (ترازی – المیزان) تنێ وەک مۆلەتا ل سەر کاغەزێ بمینیت و رۆژنامە نەهێتە چاپکرن(2).
ئهگەر ئەم ل دیرۆكێ بنێرین، د سالێن 1940–1941ێ دا، دگەهینە وێ ڕاستییێ کو ئهڤ نڤیسەر و رۆژنامەنڤیسه، ژ ڤێ چهندێ ڤه دێ پێشەنگ و ڕێبەرێ نڤیسهر و هەمى وان رۆژنامەنڤیسان بیت، یێن ل دهڤهرا بههدینان ل باژێڕێ بەغدا رۆژنامە و گۆڤار چاپکرین و بهلاڤکرین، چونکى ل دهڤەرا بههدینان و باژێڕێ دهۆکێ وى سهردهمی چاپخانە نەبوون(3).
ل ڤێ قووناغێ دا پێشەنگییا کاری رۆژنامەڤانی یا نڤیسەرێ ناڤدار ئەنوەر مایی، وهسا ددهته خویا كرن كو بزاڤهكا مهزن كرییه بۆ دهرئێخستنا رۆژنامهیهكێ، بهلێ دهلیڤه بۆ نه هاتییهپێش، بهلێ دیسان نه راوهستیایه و د رۆژنامه و گۆڤارین دیتر دا بابهت بهلاڤكرینه. نهمازه ئهو رۆژنامه و گۆڤارێن رۆژنامهڤانێ دهۆكێ (محهمهد بریفكانى) ل بهغدا چهندین رۆژنامه و گۆڤار بهلاڤ دكرن، وهكو:
- رۆژا 31ى ئیلۆنا 1948ێ، مۆلەتا رۆژنامەیەکێ ب ناڤێ (الجبل) وەرگرت. رۆژنامەیەکا سیاسی یا رۆژانە بوو ب زمانێ عەرەبی، دووماهى هەژمارەیا وێ ل 17ى کانوونا دویێ 1954ێ دا هاتە بهلاڤکر.
- هەروەسا مۆلەتا رۆژنامەیەکا دی ب ناڤێ (الأیام) ل 7ى شواتا 1954ێ وەرگرت و وەک ب رۆژنامەیهكا سیاسی یا رۆژانە هاته دهست نیشان کرن.
- ل 27ى چریا دویێ 1957ێ ، مۆلەتا رۆژنامەیەکا هەفتییانە ب ناڤێ (التقدم – پێشکەوتن) وەرگرت.
- رۆژا 3ى خزیرانا 1964ێ، رۆژنامەیهكا هەفتیانە ب ناڤێ (الاخبار الیوم) وهرگرت.
- پاشى رۆژنامەیا ل 30ى کانوونا ئێکێ 1966ێ، (الاخبار – دەنگ و باس)دا چاپ و بهلاڤکر. ئەڤ رۆژنامەیه ب ماوەیەکێ نێزیک سالەکێ بەر بپێش ڤه چوو و پاشی ڕاوهستیا(4).
ل گەل ڤێ چهندێ، محهمهد بریفکانی بۆ چاپكرن وبهلاڤكرنا ڤان رۆژنامە و گۆڤاران (الجبل، الایام، التقدم – پێشکەوتن، الاخبار الیوم، الاخبار – دەنگ و باس) مۆلەت وەرگرتبوون و سەرنڤیسەری و ڕێڤەبەرییا نڤیسینێ دابوو دەستێ یونس ئیبراهیم و سەبیح عهبدولغهنی، بهلێ دهستپێكا دامەزراندنا رۆژنامەگەریێ ل دهڤهرا بههدینان ڤهدگەڕیتەڤە بۆ نڤیسەر و رۆژنامەنڤیس ئەنوەر مایی، كو شههرەزایێ بوارێ چاپ و چاپەمەنیێ و بهلاڤكرنێ بوو، چونکى هەموو رۆژنامەیێن محهمهد بریفکانی پشتى مۆلەتا رۆژنامەیا (المیزان – ترازی) یا سالێن 1940–1941ێ یا ئەنوەر مایی دهێن. ب ڤى ڕەنگی، مۆلەتا دەرچوونا (ترازی – المیزان) د دیرۆكا رۆژنامەڤانییا دهڤهرا بههدینان دا پێشەنگ، دامەزرێنەر و ڕێچەشکێنەر دهێتە هژمارتن(5).
– قووناغا سالێن پێنجییان ههتا سالا 1970ێ.
أ- رۆژنامه و كۆڤارێن ل دهرڤهی دهۆكێ دهركهفتین:
هژمارهكا رۆژنامه و كۆڤاران ل ڤێ قووناغێ دا دهركهفتینه، پترییا وان ل دهرڤهی دهۆكێ و ب زمانێ عهرهبی بۆینه، چنكو خواندنا كوردی ل وی دهمی دا نهبوویه و كهسێن خواندهڤا ب زمانێ كوردی ژ تلێن دهستا نه دبۆرین. ب كورتی ئهڤه پێناسا هندهك ژ وان بهلاڤۆك و رۆژنامه و كۆڤارانه:
ئاكرێ، ئێكهم بهلاڤۆكه..
د بیاڤێ رۆژنامهڤانیێ دا ئاكرێ پێگههێ خۆ یێ بهرچاڤ د پێڤاژۆیا رۆژنامهڤانییا كوردى دا ههبوویه، كو ل سالا 1950ێ ئێكهم گاڤا رۆژنامهڤانى ل ئاكرێ ل سهر دهستێ نڤیسهر و رۆژنامهڤان و شههیدێ پهیڤا ئازاد (شاكر فهتاح)ى ڤه هاته ههلاندن، ئهو ژى ب وهشانا ئێكهم رۆژنامه ل ژێر ناڤێ (ئاكرێ) كو دكارین بێژین ئێكهم گاڤا رۆژنامهڤانهكى بوو ل سهر ئاستێ بههدینان(6).
وى دهمى شاكر فهتاح سهرۆكێ شارهوانییا ئاكرێ بوو، بهلاڤۆك ب دهستى دنڤیسی و ل سهر تهختێ ئاگههدارییان ل یانهیا فهرمانبهران دهاته هلاویستن. چنكو وی دهمی چ ئامیرێن كۆپیكرنێ و چاپخانه نه ل ئاكرێ و نه ل دهۆكێ نهبوون.
ئهڤ بهلاڤۆكه ل رۆژا 15/7/1950ێ دهست ب وهشانێ كر و ب زمانێ عهرهبی بوو، (10) دههـ هژمار ژێ هاتنه وهشاندن، هژمارا دووماهیێ ل رۆژا 15/9/1950ێ هاته بهلاڤكرن. بابهتێن ڤێ بهلاڤۆكێ پشتی دهاتنه ههلاویستن، هندهك ژ لایێ خودانێ وێ (شاكر فهتاح)ی ڤه ل ناڤ رۆپهلێن رۆژنامه و كۆڤاران دهاتنه بهلاڤكرن. ههروهسا ل سالا 1984ێ ههمی بابهت د ناڤ بهرگێ پهرتوكهكێ دا و ب زمانێ كوردی ل بهغدا ب ناڤێ (رۆژناما ئاكرێ) هاتنه چاپكرن(7).
ههروهسا كۆمهكا دى یا بهلاڤۆك و رۆژنامه و گۆڤاران ل دهرڤهى باژێرێ دهۆكێ دهركهفتن، بهلێ ژ بهر كو دهۆك ل وى دهمى تنێ قهزایهك بوویه و چو چاپخانه و ئامیرێن چاپێ لێ نهبووینه، لهوا ههمى بزاڤێن رۆژنامهڤانى ل باژێڕێن دیتر دهاتنه ئهنجامدان. هندهك ژ ئهوان چاپهمهنییان وهكو (الصرخة) بهلاڤۆكهكا نهێنی بوو ب زمانێ عهرهبی ژ لایێ لیژنا ئێكهتییا گشتی یا قوتابیێن حزبا شیوعییا عیراقی ل ئامادهیا كاوه ل دهۆكێ سالا 1956ێ دهردكهفت، ههر هژمارهكێ (6) دانه ژێ دهاتنه نڤیسین و بهلاڤكرن. بهلاڤۆكا (الغد) ژ لایێ ئامادهیا دهۆك ڤه دهاته وهشاندن، هژمارا ئێكێ ل زڤستانا سالا 1958ێ دهركهفت بوو، ههروهسا چهندین چاپهمهنییێن دیتر ههبوون وهكو: (سكرین، الثقافة، صوت كردستان، ڕاستى- الحقیقة، رۆناهى)(8).
قووناغا دویێ 1971 – 1990ێ
د ڤێ قووناغێ دا، كو نڤیسهر پتر لێهاتن و پشكدارى دنڤیسین و بهلاڤكرنێ دا كر، هزرا وان پتر لڤی و ئهو بخۆ بهر ب دهرئێخستنا رۆژنامه و گۆڤارا چوون، چ وهكو كهس یان لایێن حزبى و رهوشهنبیرى. چ ل باژێڕان یان ل ناڤ بزاڤا رزگاریخوازا كوردى- ل ناڤ شۆڕەشێ دهركهفت بن. ژ وان یهلاڤۆك و رۆژنامه و كۆڤاران (چیا، رهوشهن، بهلاڤۆكا هیڤى، چرایێ گهش، لاوان، الشموع، الغد المشرق، پهیڤ، دهنگێ مه، اثرا- الوطن، النصیر الثقافی، ئهلندا پێشمهرگهى، بههدینان، هرۆر، گازیا خویندار و لاوان، دهنگڤهدانا لاوان و رۆژنامهیا بزاڤ) و گهلهكێن دیتر(9).
ب – رۆژنامه و كۆڤارێن ل دهۆكێ دهركهفتین:
پشتى سالا 1970ێ و چاپخانهیهكا ساده و یا كهڤن ژ یاژێڕێ مویسل ئینایه دهۆكێ، هندهك گۆڤار و پهرتووك لێ هاتنه چاپكرن، بهلێ ڤێ چاپخانڤی گهلهك نهڤهكێشا و جارهكا دى بهر ب مویسل برهڤه. چونكو وهكو پێدڤى نهكهفته كارى و جارهكا دى شۆڕەشا ئهیلولێ دهست پێ كرهڤه و كاودان نهخۆش بوون. ژ وان گۆڤارێن لێ هاتینه چاپكرن: (چیا، رهوشهن) بوون.
بهلاڤۆكهكا هیڤی یا ههیڤانه بوو ب زمانێ كوردی و عهرهبی ژ لایێ ئێكهتییا مامۆستایێن كوردستانێ/ لقێ دهۆك دهردچوو. چرایێ گهش،كۆڤارا ئێكهتییا قوتابیێن كوردستانێ/ لقێ دهۆك – نهینهوا بوو، ب زمانێ كوردی و عهرهبی دهردكهفت. لاوان بهلاڤۆكهكا ههیڤانه بوو ژ لایێ لیژنا رهوشهنبیری ل رێڤهبهرییا لاوێن پارێزگهها دهۆك ب زمانێن كوردی و عهرهبی دهردكهفت. الشموع، گۆڤارهكا پهروهردهیی و رهوشهنبیری بوو، ژ لایێ خانا مامۆستایان یێن سهرهتایی (دار المعلمین الابتدائیة) ل دهۆكێ ب زمانێ عهرهبی ل سالا 1976ێ دهردكهفت، تنێ یهك هژمار ژێ دهركهفت بوو. الغد المشرق، بهلاڤۆكهك بوو ژ لایێ لیژنا راگههاندنا ههوا نههێلانا نهخوێندهواریێ ڤه ل دهۆكێ ب زمانێ عهرهبی ل سالا 1978ێ دهركهفت ههتا سالا 1979ێ یا بهردهوام بوو و (9) هژمار ژێ دهركهفتن.
ههروهسا چهندین بهلاڤۆكێن دیتر هاتنه وهشاندن، نهخاسمه یێن پارتایهتی ل وی سهردهمی، ب تایبهت ژی ل ناڤ شۆڕەشێ، ئانكو ل چیا ژ لایێ پێشمهرگهیێ قارهمان و خۆراگر ڤه دهاتنه وهشاندن.
ههروهسا كۆمهكا دیتر یا بهلاڤۆكان ل جهێن جودا جودا دهاتنه چاپكرن و بهلاڤكرن ب دانهیێن كێم، چنكو ئهوێن د ناڤ شۆڕەشێ دا تووشی قهیرانا دبوون ژ نهبوونا حبر و كاغهز و رێكێن بهلاڤكرنێ و خواندهڤانهكێ كێم.
ب كورتی:
ههكه ئهم كته كته ههمی رۆژنامه و كۆڤاران ل گهل بهلاڤۆكان بدهینه نیاسین، گهلهك دهم پێ دڤێت، گهلهك بهرپهڕ پێ دڤێن، لهورا دێ بێژین: كاروانێ وهشان و چاپكرنا رۆژنامه و كۆڤاران چ ب زمانێ كوردی یان عهرهبی و سریانی، ل دهۆكێ د بهردهوامیێ دایه، ههكه ل سالێن دهستپێكا نۆتان دا بهرهللایهك د وهشان و چاپكرنێ دا ههبیت.
ئالییهكێ دی یێ وهشانێ، پشتی راوهستیانا گهلهك رۆژنامه و كۆڤاران، سهروژنوو ب تایبهتمهندی دهست ب وهشانێ كر، ئانكۆ وهكو تایبهتمهندی كۆڤار و رۆژنامه دهركهفتن، كۆڤارێن تایبهت ب ژنان، ئابۆری، هونهری، كشتوكال (چاندن)، ئهدهبی، شێوهكاری، بازرگانی (رێكلام)، لهشكری و گهلهكێن دیتر.
ب كورتی دێ بێژین دهركهفتنا رۆژنامه و كۆڤاران رۆژانه د بهردوامییێ و بهرفرههبوونێ دایه، ههتا نڤیسینهك یان رێبهرهك ل دۆر بزاڤا ڤی كارێ گرنگ و پیرۆز دهێته بهرههڤكرن، دێ بینین كۆڤارهك یان رۆژنامهیهك دیتر دهركهفتییه.
ژێدەر:
- ربيع اسماعيل خالد زێبارى و ههڤالێن وى، لێكۆلینهك ل سهر رۆژنامهگهرییا كوردی یا ل باشوورێ كوردستانێ، گۆڤارا (كوردانه) كۆڤارا كوردستانێ یا ناڤنهتهوى، هژمار (7، مژدار سال 2022)، ل131- 132.
- أنور المایی، الاكراد فی بهدینان، الطبعة الثالثه، الناشر: معصوم المایی، من مقدمة الطبعة الثانیة، دهوك – 2011، ص40.
- دکتۆر محهمهد خدر مهولوود، ئەنوەر مـایی 1913- 1963- شەبچراغێ شەبێ کوردستان، پێشەنگ و ئەفرێنەری بادینان- شاعیر و مێژوونووس و رۆژنامەنووسی پێشەنگ، هەولێر- 2025، ل126. (نههاتییه چاپكرن).
- موسهدهق تۆڤى، دیرۆكا رۆژنامهڤانیێ ل پارێزگهها دهۆكێ، وهشانا مالا لاوان، دهۆك- 2019، ل38-40.
- دکتۆر محهمهد خدر مهولوود، ئەنوەر مـایی 1913- 1963- ههمان ژێدهر، ل128.
- ژێرهڤان تهمۆ، دیرۆكا رۆژنامهڤانیێ ل ئاكرێ، تههران – 2020، ل9.
- شاكر فتاح، ڕۆژنامهى ئاكرێ (سهرنووسهر و خاوهن)، چ: الحوادث، بهغدا- 1984، ل8.
- وهصفى حهسهن ردێنى، رۆژنامهگهریا دهڤهرا بههدینان، وهشانخانا سپیرێز، چاپا ئێكێ، ههولێر- 2006، ل16-18.
- وهصفى حهسهن، رۆژنامهگهریا دهڤهرا بههدینان، ژێدهرێ بهرێ، موسهدهق تۆڤى، دیرۆكا رۆژنامهڤانیێ ل پارێزگهها دهۆكێ، ژێدهرێ بهرێ، مووسا ئهحمهد، ڕۆژنامهگهریى یهكێتى قۆتابیانى كوردستان، ههولێر- 1998.
– پترییا پێزانینان یێن من بخۆنه و ژ ئهرشیفێ من یێ تایبهتە.
