دیارە كو بزاڤێن نەتەوایەتی د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا رۆلەكێ كاریگەر و بەرچاڤ هەبوویە، د لاوازبوون و كەفتنا دەولەتێ دا، وەلاتێن عەرەبی ژی ئێك ژ وان نەتەوەیان بوویە كو ماوەكێ گەلەک درێژ ل ژێر دەستهەلاتا دەولەتا ئۆسمانی دا بووینە، وەلاتێن عەرەبی ژی وەكو نەتەوەیێن دی بزاڤێن سیاسی و شۆرشگێری كرینە، ب مەرەما قورتالكرنێ ل ژێر دەستهەلاتا ئۆسمانییان و سەربخۆییا وەلاتێ خۆ رابگەهینن و ب ماف و ئارمانجێن خۆ شاد ببن. وەلاتێن عەرەبی ب رێكا كۆمەلە و كەسێن رەوشەنبیر و كەسایەتییان بزاڤێن خۆ قورتالکرنێ داینە، تا كو سەربخۆییا خۆ ژ دەولەتا ئۆسمانی وەرگرتی.

پێشەكی

من ب فەر دیت ڤەكۆلینەكێ بەرهەڤ بكەم ل سەر چاوانییا بەرپاكرنا بزاڤان ژ لایێ وەلاتێن عەرەبی ڤە دگەهشتن ب ئارمانجا خۆ یا سەربخۆییێ، ل گۆر دیتنا من ڤی بابەتی گرنگییا خۆ هەیە ژ بۆ ئازادبوونا مللەتان و نەتەوان ژ دەولەتێن داگیركەر و بنپێكرنا مافێن گەلان و وەرگرتنا سەربۆران ژ ڤێ چەندێ.

مە هەول دایە ب كورتی بەحسێ چەند تەوەرەكان بكەین د ڤێ ڤەكۆلێنی دا: د ڤێ ڤەكۆلێنی دا مە پشتبەستن ب هەژمارەكا پەرتووك و نامێن ماستەرێ یێن نەبەلاڤبووی كریە و مفا ژێ هاتییە وەگرتن ژ وان پەرتووكان ب تایبەت ژ پەرتووكا (محەمەد عزة دروزە)، (حول الحركة العربیة الحدیثة)، هەروەسا پەرتووكا (جورج انطونیوس)، (یقظة العرب) و پەرتووكا دكتور (الغالی غربي)، (دراسات فی تاریخ الدولة العثمانیة والمشرق العربي 1288-1916)، دیسان پەرتووكا دكتور (سعد ثامر الحمیدی)، (الصراع بین القومیتین العربیة والتركیة في الربع الأول من القرن العشرین).

دەولەتا ئۆسمانی ل دووماهیا سەدسالییا سێزدێ زایینی هاتە دامەزراندن و ب هێز و شیان كەفت د هەمی بوارەكی دا ل سەدێ شازدێ، پاشی بەر ب لاوازبوون و كێمبوونێ ڤە دچیت، ل سەر دەمێ سولتان عەبدولحەمیدێ دویێ دەولەتا ئۆسمانی 1876-1909 بەر ب لاوازبوونێ ڤە دچیت ژ لایێ ئابووری و هەبوونا قەرا ل سەر دەولەتێ، زێدەباری تەماكاریا وەلاتێن بیانی ب تایبەت ئەوروپییان^(١) دەمێ سولتان عەبدولحەمیدێ دویێ دەستهەلات وەرگرتی، مەدحەت پاشای دەستوورەك دانا ل ژێر ناڤێ (دەستوورێ ئۆسمانی) و د ڤی پرۆژەی دا ئاماژە دا گرەنتیكرنا یەكسانی، دادپەروەری و برایەتیێ د ناڤبەرا مللەتێن د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا، بەلێ سولتان عەبدولحەمیدێ دویێ یێ ئامادە نەبوو پێگیرێ ب وی دەستووری بكەت و هەولا گرتنا وان کەسان دا یێن پشتگیرییا ڤی پرۆژەی كری^(٢).

 ل دەستپێكێ دەولەتا ئۆسمانی پشتەڤانییا دو خالان د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا دكر ئەو ژی ئێكگرتن و وەكهەڤی د ناڤبەرا هەمی وەلاتییێن د ناڤ ئیمپراتۆرییەتا ئۆسمانی دا بێ جوداهی، پاشی ب لەز گۆڕانكاری پەیدابوون ل دەڤ وان و بەر ب هزرێن شۆڤینی ب ئارمانجا تورككرنا مللەتێن دی چوون^(٣).

 ژ ئەنجامێ سیاسەتا شۆڤینی یا دەولەتا ئۆسمانی هندەك هزرێن نوی پەیدابوون و ئەڤ هزرە د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا تێكەلی ژیانا سیاسی و ئابووری بوون، نەخاسمە د ماوەیێ د ناڤبەرا سالێن 1860-1870 دا كو ئەو هزر بوونە ئەگەرێ پەیدابوونا رێكخستنێن سیاسی و دەركەفتنا هندەك تێرمێن نوی وەك «نەتەوە، وەلات، ئازادی».. ئەڤ تێرمە تشتێن نوی بووینە ل وی سەردەمی بۆ دەولەتا ئۆسمانی، هزرا رێكخستن و ژیانا سیاسی ل دەف قوتابیێن ئۆسمانییان پەیدابوو، ئەوێن خواندنا خۆ ژ دەرڤەی دەولەتێ خواند و زڤڕینە ناڤ دەولەتێ، نەخاسمە قوتابیێن ل فرەنسا دخواندن بوونە هاندەرێن بەلاڤكرنا پرەنسیپێن شۆڕەشا مەزنا فرەنسی یا سالا 1798 و كاركرن ژ بۆ كاراكرنا ژیانا سیاسی د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا^(٤).

ئەو سیاسەتا سولتانی یا خۆسەپاندنێ كاریگەرییا خۆ هەبوویە ل سەر بەرپابوون و پەیدابوونا بزاڤێن نەتەوەیی و كۆمەلێن سیاسی، وەلاتێن ئەوروپی ژی دژ راوەستان و یا دودل نەبوو دەستێ هاریكارییا دراڤی و یا مەعنەوی پێشکێشی وان کۆمەلەیان بکەت^(٥).

د ڤی ماوەی دا هەژمارەكا كۆمەلەیان ب شێوەك نهێنی دیار بوون، ژ وان (جمعیة الاتحاد والترقی).. قوتابییەكێ ئەلبانی ب ناڤێ ئیبراهیم تیمو قوتابیێ قوتابخانا تەندروستییا لەشكرییا سولتانی بوو، ل سالا 1889 د گەل هەژمارەكا هەڤالێن خۆ كۆمبوون و هزر ل دامەزراندنا كۆمەلەكا نهێنی کرن ژ بۆ لادانا سولتان عەبدولحەمیدی و ب ڤی رەنگی بنگەهێ كۆمەلا (الاتحاد والترقی) هاتەدانان ل ژێر ناڤێ (الاتحاد والترقی)^(٦).

(طلعت پاشا)ی ب رێكا هنارتنا نامان بۆ هەڤالێن خۆ ئێكەم شانە (الاتحاد والترقی) ل سلانیك دانا، ژ دەرڤەی دەولەتا ئۆسمانی بەرمایەكێ ئوپوزسیۆنێ دانا ل وێری ب هاریكارییا نەتەوەیێن فرەنسا و جوهی كو پشتەڤانییا دارایی و مەعنەویی بۆ دكر و رێكخستنەك دروست كر ب ناڤێ (زون الاتراك)^(٧).

كۆمەلا (الاتحاد والترقی) دهێتە هەژمارتن بزاڤەكا كاریگەر ل سەر دەولەتا ئۆسمانی كو هەول و بزاڤێن ڤێ كۆمەلێ ئارمانجێن خۆ هەبوون ئەو ژی دژایەتیكرنا زۆردارییا سولتانی و ڤەگەڕاندنا ژیانا دەستووری بوو بۆ ناڤ دەولەتا ئۆسمانی. ئەڤ كۆمەلەیە شیا رێكخستنا خۆ یا شۆڕەشگێری بگەهینیتە ناڤ رێزێن ئەفسەرێن د ناڤ دەستهەلاتێ دا و ژ وان مستەفا کەمال^(٨).

بەرەیێ (الاتحاد والترقی) كار كر بۆ دارشتنا بەرنامەكی سیاسی و لەشكری و بۆ كۆدەتایەكا رێكوپێك ل دژی سولتان عەبدولحەمیدی خۆ ئامادە کر^(٩). ل رۆژا 28 ئیلۆنا سالا 1907 (أحمد رضی بك) لایەنێ چەپێ ئیتیحادییان كو بارەگایێ وان ل پاریس بوو د گەل كۆمەلا ئازادییا ئۆسمانی کو بارەگایێ وان ل سلانیك بوو رێكەفتن ل ژێر ناڤێ (الاتحاد والترقی العثماني) و ئارمانجا ڤێ كۆمەلێ داخوازا چاكسازییا دەستووری و ب دەستڤەئینانا وەكهەڤییان بوو بۆ هەمی مللەتان و ئازادییا دەربڕینێ و كاركرن بۆ پاراستنا سەر و سامانێ هاولاتییان، پاشی بارەگایێ ناڤخۆییێ (ئیتیحادییان) ب هاریكارییا سەركردایەتییا لەشكری كو زال بوو ل سەر هەمی دامەزراوەیێن سلانیك شیان سولتانی ب بڕیارێن چارچووڤەكری پاپەند بكەن^(١٠).

ل تیرمەها سالا 1908 خەلك مەندەهۆش بوون دەمێ بهیستی كو لەشكرێ سێیێ یێ توركی هەولێن تۆلڤەكرنێ ل دەستهەلاتا عەبدولحەمیدی بكەن و نەچاركەن كو دەستوورێ سالا 1876 ڤەگەڕینیت. دەنگوباس بەلاڤ بوون كو ئەڤ شۆڕەشا بێ خوین رێتن هاتییەكرن، دهاتە برێڤەبرن ژ لایێ كۆمەلا نهێنییا (اتحاد و الترقی)ڤە^(١١).

ل نیسانا سالا 1908 ئەنجوومەنی نوینەران رابوون ب سازدنا كۆمبوونەكێ و بڕیار دا كو سولتان عەبدولحەمید بهێتەلادان و ل جهێ وی (محەمەد رەشاد)ێ برایێ وی ب ناڤێ سولتان محەمەدێ پێنچێ دانن^(١٢).

ب ڤێ چەندێ هەمی لایەنێن دەستهەلاتا دەولەتێ كەفتنە ژێر دەستهەلاتا ئەنوەر پاشایێ وەزیرێ شەڕی و تەلعەت پاشایێ سەرۆكی (الاتحاد و الترقی) و وەزیرێ ناڤخۆ و جەمال پاشایێ وەزیرێ هێزا ئەسمانی و سەركردێ لەشكری یێ پایتەختی و سولتان محەمەد رەشاد پابەندی ئیتیحادییان بوو^(١٣).

ئالۆزیێن بەلکان (یونان)

سەبارەت پەیدابوونا هەستێ نەتەوایەتی ل سەر دەمێ سولتان (عەبدولعەزیز)ی ل بەلکان، ئەڤ ماوەیە دهێت هەژمارتن ماوەك ترسناك د مێژوویا دەولەتا ئۆسمانی دا؛ ژ بەر كو هەمی ویلایەتێن بەلکان خۆ ئامادەكرن كو ب دروستاهی خۆ ژ دەولەتا ئۆسمانی جودا بكەن، پشکەکا زۆرا نیمچە گزیرتا بەلکان تا كو شەڕێ قرم ژی ل ژێر دەستهەلاتا راستەوخۆ یان نەراستەوخۆیا ئۆسمانییان دا بوو^(١٤).

دەولەتا ئۆسمانی رووبەرەكێ بەرفرەهێ ئەردی ئێخستبوو د ناڤ نەخشەیێ خۆ یێ سیاسی و جوگرافی دا ل ئەوروپا، دەستهەلاتا وێ ل سەر نیمچە گزیرتا بەلکان تا كو ولایەتا ترانسلفانیا و مولدافیا و لاشیا ل باکوڕێ رووباری دانوب تا گزیرتا كریت و قبرس و دەریا ئیجە هەبوو. د ڤێ دەڤەرێ دا مللەت و نەتەوە و ئایینێن جودا هەبوون و وەك رەگەز و رەوشت و تیتال لێك جیاواز بوون. دەولەت د قووناغا لاوزابوونێ دا بوو، مللەتێن ڤێ دەڤەرێ حەزا جودابوونێ ژ دەولەتا ئۆسمانێ و دەستهەلاتا ناڤەندی بۆ پەیدا ببوو و ژ نیڤا سەدێ نۆزدێ پرەنسیپێن نەتەوایەتی ل دەڤ كێمە نەتەوا پەیدا بوون و گرنگی دانە زمانێ خۆ و ب هاریكارییا ئەوروپیان بزاڤ كرن كو ژ بن دەستهەلاتا دەولەتا ئۆسمانێ خلاس ببن^(١٥).

پاشی ل رۆژا 23 كانوینا دویێ سالا 1876 ژ ئەنجامێ كۆنگرەی دەستوور هاتە راگەهاندن و هندەك بڕیار هاتن دان، ژ وان: گرنگە بارێ سربیا بەرچاڤ بهێتە وەرگرتن و هێزەکا چەكدار ژ موسلمان و مەسیحییان بو پەیداكرنا ئارامیێ ل بەلکان بهێتە پێکئینان و زمانێ دەڤەرێ د گەل زمانێ توركی ببنە زمانێن فەرمی^(١٦).

تەوەرێ ئێکێ: بزاڤێن كوردان

چەرخێ بیستێ د دیروكا كوردان دا ب گەلەك رویدان و پێشهاتێن سیاسی و رەوشەنبیری یێن گرنگ دەستپێكریە. دەڤەرێن كوردی یێن ل ژێر دەستهەلاتدارییا دەولەتا ئۆسمانی و ئیرانییان ب رێكا خەباتا سیاسی و بزاڤا رەوشەنبیری جهێ خۆ د ناڤ ڤان رویدان و پێشهاتان دا كریە و كۆمەكا بزاڤ و نەرازیبوونێن سیاسی و لەشكری پەیدا بووینە^(١٧).

د وی سەردەمی دا قووناغەكا گۆڕانكاریێ هاتە پێش كو جیاواز بوویە ژ سیستەمێ دەرەبەگایەتیێ بۆ بزاڤەكا نیشتمانییا راستەقینەیا گەلێ كورد كو ئارمانجا سەرەكییا وان دامەزراندنا دەولەتەكا كوردی یا سەربخۆ بوویە ژ بۆ هەمی ئاخا كوردستانێ ب گشتی، ئەڤ قووناغە یا هاریكار بوو ژ بۆ رابوون و بزاڤێن رزگاریخۆازێن كورد؛ ژ بەر كو پرس و كێشەیێن رۆژهەلاتا دویر گەهشتنە رادێ ئالۆزبوون و تێكچوونێ كو د وی دەمی دا چاڤێن وان ل میراتێ دەولەتا ئۆسمانی بوو و گەهشتە پێكدادانێن سەربازییێن راستەوخۆ^(١٨).

شۆڕەشێن كوردی یێن سەدسالییا نۆزدێ رێكخستنێن سیاسی یێن باش و ستراتیژی نەبوون، تەخا رەوشەنبێرێن كورد ل دووماهیا سەدێ نۆزدێ پەیدا بوون و هەمی رەوشەنبیرێن كورد ژ مالێن ئەرستوقراتی و كوڕێن میر و سەركردێن كورد بووینە كو چووینە ژ دەرڤە یان دەرچوویێن خواندنگەهێن هۆزایەتی یان ئەكادیمیێن لەشكری بووینە كو ل سالا 1870 بۆ كوردان هاتبوونە ڤەكرن. ئیستانبول ل دووماهیا سەدێ نۆزدێ كەفتە د ناڤ ئالۆزیێن نەتەوەیی و شۆڕەشگێری دا، هزرێن وان بۆ هزرێن بورجوازییا ئەوروپی هاتنەگوهۆڕین و وان وەك رەوشەنبیرێن مللەتێن دی بۆ نەتەوا كوردی یا سەردەم فیدراسیۆن دامەزراندن و ب شێوی یاسایی و نهێنی رۆژنامە دەركرن^(١٩).

دەولەتا ئۆسمانی ب زەلامێ نەخۆش دهاتە وەسفكرن، توندترین نەخۆشی ل سەردەمێ دەستهەلاتا سولتان عەبدولحەمیدێ دویێ بوویە (1876-1909ز) ب شێوەی رێژەیی خەلكەكی مفا ژ وێ ئاژاوا ل وان سالان پەیدا بووی، وەرگرت و دەنگڤەدانا وان بوویەران و ژناڤچوونا چاڤەرێكریا دەولەتێ بێ ئومێدی بۆ خەلكی دروستکر و سەركردێن كورد و رەوشەنبیر و هزرڤانان پتر خۆ چالاك كرن، لەو تركیا نەچار بوو هندەك چاكسازییێن دەستووری ئەنجام بدەت، وەك ئازادییا رادەربرینێ و چاپەمەنی و رەوشەنبیری… هتد^(٢٠).

كۆمەلە و رێكخراو و یانەیێن كوردی یێن رەوشەنبیری و كۆمەلایەتی و سیاسی ل كوردستانێ ل دەستپێكا سەدێ بیستێ ب تایبەت ل سالا 1908ز هاتن دامەزراندن و بەری ڤێ مێژوویێ كورد ل رۆژا 21 گولانا 1889 د گەل توركان پشکداربوون د دامەزراندنا كۆمەلەكێ دا ب ناڤێ (جمعیة الاتحاد والترقی) كو ڤێ كۆمەلێ هەولا لادانا سولتان عەبدولحەمیدی ددا^(٢١).

هەر ژ رۆژا دامەزراندنا وێ، كوردان رۆلەكێ زۆر گرنگ د ڤێ كۆمەلی دا گێڕا و دو ژ كەسێن دامەزرێنەرێن كۆمەلا (الاتحاد والترقی) یا ئێكێ كورد بوون کو ئەو ژی (ئیسحاق سكۆتی و عەبدوللا جەودەت) بوون و كورد ب شێوەکێ بەرچاڤ و کاریگەر پشکداری بزاڤان بوون. ل سالا 1895 ژمارەكا كەسێن ڤێ کۆمەلێ هاتنە گرتن کو هەردویێن کورد ژی د گەل دا بوون؛ ئیسحاق سكۆتی بۆ رودوس و عەبدوللا جەودەت بۆ ترابلۆسێ هاتنە دویر ئێخستن. هەروەسا كەسەكێ دی یێ كورد پشکداری بزاڤێ بوو کو ئەو ژی شێخ عەبدولقادرێ نەهری كوڕێ شێخ عوبەیدوللایێ نەهری بوو و دەمێ كۆدەتایا نەسەرگرتییا كۆمەلا (اتحاد والترقی) ل سەر سولتان عەبدولحەمیدی دویێ ل سالا 1896 سەرنەگرتی، ئەو ژی هاتە گرتن و هاتە دویرئێخستن بۆ مەكەهێ^(٢٢).

پاشی ژمارەكا كۆمەلێن كوردی د ڤێ قووناغێ دا هاتن دامەزراندن کو ئەڤێن ل خوارێ هندەك ژ وانن:

1 – كۆمەلا عەزمی قەوی كورد 1904-1900

ئەڤ كۆمەلە ژ لایێ (فكری ئەفندی دیاربكری)ڤە ل ئیستانبۆلێ ل سالا 1900 هاتییە دامەزراندن. د ڤان سالان دا سولتان عەبدولحەمیدێ دویێ سیاسەتەكا موكوم ل سەر دەولەتێ هەبوو، تا كو هندەك ژێدەر سیاسەتا وی ب سیاسەتا پۆلیسی ل قەلەم ددەن، لەوما ڤێ سیاسەتێ كارتێكرن ل سەر كزبوونا بزاڤا ڤێ كۆمەلێ ژی كریە، هەتا كو كارێ وێ ژی ل ژێر ناڤێ رەوشەنبیری دا بوو^(٢٣).

2 – كرد تعاون و ترقی جمعیتی 1908

پشتی بۆ ئەندامێن كۆمەلا (اتحاد والترقی) دیاربووی كو كەسێن نەتورك ل دویڤ سیاسەتا ڤێ كۆمەلێ دێ بێ بەهر بن ژ مافێن خۆ یێن نەتەوایەتی و ئارمانجا وان تورككرنە و نە تشتەك دی، وان زوی بەرسڤا خۆ هەبوو دژی ڤێ سیاسەتا خراب و بڕیار دا دەستا ژ ئەندامەتییا ڤێ كۆمەلێ بەردەن هەرچەندە ئەندامێن بەرچاڤ بوون و رابوون ب دامەزراندنا كۆمەلە و رێكخستێن نەتەوایەتییا تایبەت ب كوردان ڤە. ئەندامێن كوردێن کو دەست ژ کۆمەلا (اتحاد والترقی) بەرداین د گەل ژمارەكا دی یا رەوشەنبیر و كەسایەتی و فەرمانبەرێن کورد یێن ل ئیستانبۆلێ كۆمەلەكا كوردی ب ناڤێ (كورد تعاون و ترقی جمعیتی) ل رۆژا 19 ئیلۆنا سالا 1908 ل ئیستانبۆلێ دامەزراند^(٢٤).

پشتی رویدانا نیسانا سالا 1909 و هەولێن لایەنگرێن سولتان عەبدولحەمیدی بۆ ڤەگەڕاندنا دەستهەلاتدارییا خۆ، ئیتحادییان دەرگەهێ هەمی كۆمەلان گرت، ژ وان كۆمەلا (كرد تعاون و ترقی جمعیتی) لێ ئەندامێن ڤێ كۆمەلێ كارێ خۆ یێ نهینی هەر كر^(٢٥).

3 – كۆمەلا هیڤی 1911

كۆمەلا هیڤی ل سالا 1911 هاتە دامەزراندن و ژ ئەنجامێ وان كاودانێن دەولەتا ئۆسمانی تێدا دبۆری و دویڤچوون و گڤاشتنێن توندێن دەزگایێن ئێنماهییا ئیتیحادییان بكاردئینان، ب شێوەك نهێنی كار دكر. پشتی كەفتنا حكوومەتا ئیتیحادییان و دامەزراندنا وەزارەتەکا نوی ژ لایێ پارتا (الحریة والائتلاف)ڤە، ئازادی پەیدا بوو، لەوما ل تیرمەها سالا 1912 ڤێ كۆمەلێ مولەتا فەرمی وەرگرت و بنگەهێ خۆ دانا و ب فەرمی هات راگەهاندن^(٢٦).

ل سالا 1913 ڤێ كۆمەلێ رۆژنامەكا رۆژانە ب زمانێن كوردی و توركی ب ناڤێ (یوم الكرد – رۆژا كورد) دەركر و ل سالا 1914 ناڤێ وێ كرە (شمس الكرد) و بابەتێن رۆژنامێ ب ئەلفابێیا كوردی بوویە. ئارمانجا وێ رەوشەنبیركرنا كوردان و بەلاڤكرنا هزرا نەتەوایەتی بوو و بۆ ڤێ مەرەمێ وێ چالاكییێن خۆ د ناڤا قوتابی و پالەیان دا ئەنجام ددان، پاشی بزاڤا وان بەرفرەهـ بوو و گەهاندە باژێرێن كوردان و كوردێن ژ دەرڤە ژی، لێ دەمێ شەڕێ جیهانیێ ئێكێ پەیدابووی سنوور بۆ بزاڤێن وان هاتن دانان^(٢٧).

تەوەرێ دویێ: گەشەكرنا هزرا نەتەوایەتیا عەرەبی

ل دووماهیا سەدێ نۆزدێ تەوەرەكێ نەتەوەیی د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا پەیدابوو، وەك هزرەك بەرامبەر پەیرەوێ توندرەوێ دەستهەلاتێ ل سەر ژیانا كۆمەلایەتی و رەوشەنبیری و ئابووری و لایەنێن دی، ئەڤ تەوەرە دەستپیكا سەدێ بیستێ هاتە پێش^(٢٨).

دەولەتا ئۆسمانی دهات زانین ل وی سەردەمی كو دووماهی رەنگێ خیلافەتا ئیسلامێ یە و نەشیایە ل سەر هەمی بوار و ئاستان هەوجەدارییێن گەلێن د ناڤ دەستهەلاتا ئۆسمانییان دا بۆ پەیدا بكەتن و هەمی هزرێن خۆ كرن ئیك ژ بۆ ب هێزبوونا هێمایێن (آل عثمان) یاكو د بنیاتێ خو دانە ل سەر بنگەهێ خواندنەكێ كو دهێت زانین خواندنا ئۆلا ئیسلامێ یە، بەلێ سیاسەتا (آل عثمان) ناكۆك بوویە د گەل ئاسانترین بنەمایێن ئیسلامێ، ڤێ چەندێ وەكر كو مسلمان نەخاسمە عەرەب بێ ئومێدكرن كو رێكخۆشكەرن هەبیت بەرامبەر حەزێن وان یێن خودان هزرێن نەتەوەیی^(٢٩).

ل سالێن 1908-1914 هزرا نەتەوایەتی ل دەف  وی خەلكێ د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا گەشەكر و عەرەب ژی ژ وێ چەندێ بێ بەهر نەبوون، وان ژی دەست كر ب دامەزراندنا كۆمەلا و پارتێن نهێنی و ئاشكرا كو ب كار و رۆلەكێ گرنگ رابوون كو خۆ ژ دەستهەلاتا ئۆسمانییان قورتال بكەن، وەك دهێتە تێبینیكرن بزاڤا نەتەوایەتییا عەرەبی ب هەمان شێوی بزاڤێن دیترێن جیهانی ژ لایەنێ رەوشەنبیری و پاشی سیاسی ڤە پێنگاڤ هاڤێتن و پێشكەفتن ب خۆ ڤە دیت بۆ پێشهاتێن نەتەوایەتی بێتەكرن^(٣٠).

هزرا سیاسی ل دەف هەرێمێن عەرەبان بەری شەڕێ جیهانیێ ئێكێ د چارچووڤێ لەشكری و بازرگانی دا بوو و بزاڤێن وان یێن سیاسی دئاراستەكری بوون دژی كۆمەلا (الاتحاد والترقی) و سیاسەتا توركبوون و ناڤەندیبوونێ، ژمارەكا پارت و كۆمەلەیان وەكو بەرهەلستكار هاتن پێش، بەلێ د چارچووڤێ ئۆسمانییان دا كار دكر.. كۆمەلە و پارت ل ئیراقێ و مصرێ و سوریا و ئیستانبۆلێ ژ بۆ پێشڤەبرنا داخوازێن عەرەبان هاتنە دامەزراندن کو مافێ وەكهەڤییا وەکی توركان نەتەوا عەرەب ژی دخواستن و وان د بزاڤێن خۆ دا ژ بۆ بەرهەڤكرنا هزرا گشتی یا عەرەبان پشكەفتن ب خۆ ڤە دیتن^(٣١). هەروەسا ئەو هاریكار بووینە ژ بۆ بەلاڤكرنا هزرا نەتەوەیی د ماوێ رۆژنامە و كاركرن ژ بۆ پەیداكرنا هزر و ڤەژەنینا نەتەوایەتی دا. كۆمەلا عەرەبی یا گەنجان دهات هەژمارتن گرنگترین رێكخستنا عەرەبییا نەتەوەییا سەرتاسەری و چالاك پشتی راگەهاندن و كاركرن ب دەستووری پشتی كودەتایا ئۆسمانی ل سالا 1908 كو ل پاریس ل سالا 1911 هاتبوو دامەزراندن و دامەزرێنەرێ وێ دڤیا كۆمەلەكا عەرەبییا هەڤشێوێ كۆمەلا گەنجێن توركیا دروست بكەت ئەوا سەر ب نەتەوا تورك ڤە^(٣٢).

ژ هەژیە بیژین نەتەوەیان د ناڤبەرا خۆ دا ل رۆژێن دەستپێكێ یێن كودەتایا ئۆسمانی بەلاڤ دكر كو د شیان دایە گۆڕانكارییێن رەهـ و ریشالی بهێنەكرن بۆ عەرەبان و ئازادییا وان یا نەتەوەیی د چارچووڤێ توركیا نوی دا، ژ بەر ئەڤێ چەندێ نەتەوەیێن عەرەب هاریكارییا گەنجێن تورك كرن و د گەشبین بوون دێ ئەو ژی هاریكار بن ژ بۆ چارەسەرییا كێشەیا وان. پشتی كودەتایا ئۆسمانی ناڤەندا بزاڤێن نەتەوایەتی هاتە گوهۆڕین ژ دەرڤەی وەلاتی بۆ ئیستانبۆلێ و ل وێری ژمارەكا ئەفسەر و فەرمانبەر و قوتابی خرڤەبوون. ل رۆژا 2 ئیلۆنا 1908 رەڤەندا عەرەبی كۆمبوون كر و ئێكەمێن رێكخراوا عەرەبی جەماوەری دروست كر و رۆژنامە دەركر و لقێن خۆ دانانانە وەلاتێن عەرەبی^(٣٣).

جڤاتا هنارتییان یا ڤەكری بوو ل بەرامبەر چالاكیێن نوینەرێن عەرەبان و ژ بۆ دروستكرنا چالاكیێن سیاسی ل ئیستانبولێ و دروستكرنا كۆمەلێن نهێنی و ئاشكرا كاركرن داكو داخوازێن عەرەبان جێبەجێ بكەن. سەرەتا ئارمانجا وان یا نەتەوایەتی بوویە، لێ هێدی هێدی ئارمانجا وان زەلال تربوو؛ چونکو ئارمانج و بەرنامە و كارێ ڤان كۆمەلێن نهێنی و ئاشكرا، چاكسازی و پێشكێشكرنا داخوازێن تایبەت بوو بۆ وەلاتێن عەرەبی، بەلێ د ناڤ چارچووڤێ دەولەتا ئۆسمانێ دا^(٣٤).

پشتی كودەتایا ئۆسمانی و زالبوونا كۆمەلا (الاتحاد والترقی) ل سەر دەستهەلاتێ و بەرێ خۆ دایە سیاسەتا تورككرنێ و هەڤالێن وان كار كریە ژ بۆ دوورخستنا كەسێن نەتورك و رابوون ب دویڤچوونا كەسێن نەتەوە عەرەب، تا كو گەهشتە وی رادەی (عەزیز عەلی مصری) هاتە دەستەسەركرن كو ئێك بوو ژ پشکداربوویێن كودەتایێ. پشتی ڤان پێشكەڤتن و سیاسەتا توركبوونێ بەلاڤ بووی، نەتەوا عەرەب هەست كر کو ئەڤە تشتەكێ دی یە و نەچاكسازیە و ئەڤ هەستکرن ب نەئارامیێ و گازندەیە ژ لایێ (شەریف حوسەین)ی د شەڕێ جیهانێ ئێكێ دا هاتەكرن^(٣٥).

ئەوا راست دەولەتا ئۆسمانی كەفتە بن كاریگەرییا ئەوروپی ژ هەمی لایان ڤە ب تایبەت پشتی ئەوروپا ئاستەنگێن تارییێن سەردەمێ ناڤێن تێپەراندین و چوویە د قووناغەكا نوی دا ب پێشڤە چوونێن زانستی و پیشەسازی و چوونە د قووناغەكا نوی یا كۆمەلایەتی و سیاسییا نەتەوایەتی دا، د ئەنجام دا دەولەتێن نەتەوایەتی ل ئەوروپا پەیدا بوون كو ل سەر دەمەكی دەولەتا ئۆسمانی هیشتا د جەوهەرێ خۆ دا ل هزرا سەردەمێن ناڤین و ئیمپراتۆرتییا ئۆسمانی دچوون كو ئەوان شیای د گەل سیستەمێن جیهانی بژین ئەوێن ل سەدێ نۆزدی ب سەردەمێ نەتەوان دهاتەزانین^(٣٦).

أـ پێشەنگێن هزرا نەتەوا عەرەب

ڤان هزرڤان و كەسێن نەتەوایەتی و رۆناكبیرێن عەرەب گرنگی دا هزرێن وێژەیی ژ بۆ ڤەگەڕاندنا روومەتا باب و كالێن خۆ د لایەنێ رەوشەنبیری و هزری دا^(٣٧):

1- عەبدولرەحمان كەواكبی 1855-1902: عەبدولرەحمان كەواكبی ل شامێ بوویە خودان ناڤ پشتی کو كتێبێن خۆ (ام القری) و (طبائع الاستبدادیة) نڤیسین و بەلاڤ کرین^(٣٨). ئەو ژ رۆژئاڤای هاتییە ڤەگوهاستن و د دەمەکی دا کو زمانێ ئەوروپی ژی نەدزانی، لێ پەرتووکێن وی بۆ زمانێن ئەوروپی هاتبوونە وەرگێران^(٣٩).      كەواكبی دەولەتا ئۆسمانی تاوانبار دكر كو ژ بەر سیاسەتا وان یا خراب، ئەو بەرپرسە ژ وێ لاوازییا کو نەتەوا عەرەب تێدا دبۆرت^(٤٠).

عەبدولرەحمان كەواكبی ل وی سەردەمی و ل دۆر ئێكەتییا موسلمان و عەرەبێن ل ژێر سایا خیلافەتێ دا هزرێن نوی بەرچاڤ كرن و ئەو هاندان کو ل دژی زولم و زۆرداریێ رابنە سەر خۆ و داخوازا جودابوونا دەستهەلاتا سیاسی ژ دەستهەلاتێن جێبەجێكرنێ و یاسادانانێ بکەن و ناڤەندیكرنا دەستهەلاتا ئۆسمانییان ل سەر وەلاتێن عەرەبان قەبویل نەکەن و داخوازا جوداكرنا دەستهەلاتا ئۆسمانی ژ خیلاڤەتا ئیسلامی بکەن^(٤١). كەواكبی پشکداریەكا كاریگەر هەبوویە د رێڤەچوونا تەڤگەرێ دا و د گۆتنێن خۆ دا هەردەم ل سەر گرنگییێن نەتەوەیی و زێدەتر زیندبوونێ ئاماژە ددا^(٤٢).

2- محەمەد عەبدە 1849-1905: فەلسەفا محەمەد عەبدەی یا چاكسازیێ، گرێدای بوویە ب كارێن پەروەردەیی ڤە كو مەزنترین گرنگی پێ دهاتەدان، ژ بەر كو وی هزر دكر كارێ سیاسی كێمە یان لاوازە و وی وەسا هزر دکر كو زانست و پەروەردە دو رێكن ژ رێكێن هشیاركرنا هزرا مللەتان و ئامادەكرنا تاكەكەسان بۆ پشکداریكرنا وان دژی قانوونێ^(٤٣).

ل مسرێ دو بۆچوون هەبوون، بۆچوونەكێ دگۆت مە باوەری ب چاكسازیێ نەمایە و تاكو داگیركاری ب دووماهی نەهێت چاكسازییا راست نابیت، بۆچوونا دویێ دگۆت ریفۆرما ناڤخۆییا راستی واتە ڤالاكرنا دەڤەرێ ژ ئینگلیزی^(٤٤).

دیارە كو محەمەد عەبدەی خۆ دویركریە ژ سیاسەتێ بەروڤاژی مامۆستایێ خۆ جەمالەددین ئەلئەفغانی كو ئەوی بەرنامێ سیاسی ب فەر و گرنگتر دیتی بەری هەر چاكسازییەكێ و محەمەد عەبدەی كارێ سیاسی نەكر تا كو پالدانا رەوتێ شۆڕەشا عەرەبی و ل ژێر كاریگەرییا مامۆستایێ خۆ^(٤٥).

3- جمالەددین ئەلئەفغانی 1839-1897: جمالەددین ئەلئەفغانی^(٤٦)، هەڤدەم بوویە د گەل هێرشێن دژوارێن ئەمبرالیا، ئەوێن جیهانا ئیسلامی تووش بووینێ ل سێكا دووماهیا سەدێ نۆزدێ و مایتكرنا پەیدابووی د كارێن ناڤخۆییا دەولەتا ئۆسمانی دا، ڤێ چەندێ كاریگەری هەبوو ل سەر هزرێن چاكسازیێ^(٤٧)، تشتێ جمالەددین ئەلئەفغانی پێ ب ناڤودەنگ كری ئەو بوویە، داخوازا ئێكگرتنا ئیسلامێ دکر، واتە موسلمان هەمی ئێك بگرن و ئێك دەولەت دامەزرینن^(٤٨).

4- رەفاعە رافع ئەلطەهطاوی 1801-1873: دەستنیشانكرنا رفاعە رافع ئەلطەهطاوی، پێشیا شاندێ خۆێندكاران یێن مصرێ بوویە، ژ بۆ پاریسی ل سالا 1826، دەرفەتەكا باش بوویە ژ بۆ هایدار بوون و زانین و نیشانێن شارستانییەتا رۆژئاڤا ب شێوەكێ گشتی و شارستانییەتا فرەنسی ب شێوەك تایبەت، پشتی ڤەگەڕیایە مسرێ سالا 1834 دەست كر ب پێڤاژۆیا چاكسازیێ ل دویڤ پێشكەفتنا ئەوروپی^(٤٩).

هەروەسا طەهطاوی پشتی ل فرەنسا هاتییەڤە پرۆژەك بەرچاڤ كر یێ چاكسازیێ کو گرنگترین لایەنێن ژیانا كۆمەلایەتی و رامیاری و ئابووری و رەشەنبیری ب خۆ ڤە گرتبوون. ئەو ل وی سەردەمی ئێك بوویە ژ ستوینێن شۆڕەشا هزری یا نوی ل مصرێ و ئیكەمێن كەس بوویە ئاخفتن ل دۆر نەتەوا مصری ب تایبەتی و نەتەوایەتی ب شێوەكێ گشتی كری^(٥٠).

طەهطاوی ئاماژە دا پشكەفتنا ئەوروپی و ئەگەرێن ئەوروپا گەهاندییە ڤێ پلا پێشكەفتن و شارستانییەتێ و هەروەسا ب شێوەکێ زۆر هویربینانە ماوێ مانا خۆ ل پاریس د پەرتووكەكێ دا ب ناڤێ (تخلیص الأبریز فی تلخیص پاریس) بەلاڤكر و تێدا دیار كر كا وی ل فرەنسا چ دیتییە ژ رەوشت و تیتالێن وان و ئاماژە دایە پەرلەمانێ وان و دەستوورێ فرەنسی وەرگێرایە و ئاماژە دایە گرنگییا رۆژنامەگەریێ كو رێكەكە بۆ گەهاندنا زانین و هزران بۆ خەلكی^(٥١).

5- نەجیب عزۆری 1873-1916: هەوا سیاسییا ئێكەم ئەوا هاتی ئەنجامدان ل سەر دەمی سولتان عەبدولحەمیدی زێدەباری هەوا عەبدولرەحمان كەواكبی، ئەو بوویە ئەوا نەجیب عزۆری پێ رابووی كو نەجیب عزۆری كەسەكێ عەربێ نەصرانییە و چالاكیێن وی ل سالێن دووماهیا سەردەمێ عەبدولحەمیدی دیار بوون^(٥٢).

ل سالا 1904 كۆمەلا (وطن العربی) دامەزراند و وی پەیوەندی ب ژمارەكا هەڤالێن خۆ یێن بانگخوازێن چاكسازێن عەرەبێن مەسیحی كر. نەجیب بەرچاڤترین كەس بوویە كو داخواز دكر وەلاتێن عەرەب بهێن جودا كرن ژ دەولەتا ئۆسمانی پشتی داخبار بووی ب هزرێن رۆژئاڤایی ڤە^(٥٣).

پاشی پەرتووكەك ب زمانێ فرەنسی ب ناڤێ (یقظة الأمة العربیة) دانا و گۆڤارەكا زمانێ فرەنسی ب ناڤێ (الاستقلال العربي) وەشاند کو ژمارا وێ یا ئێكێ ل سالا 1907 دەرچووبوو و ئارمانج ژێ ئەو بوویە كو پێزانینان ل دۆر ولاتێن عەرەبی بەلاڤ بكەت و گرنگییا رزگاربوونا وەلاتێ عەرەبی تێدا بەرچاڤ بكەتن^(٥٤).

ب ـ كۆمەل و پارتێن نەتەوەیێن عەرەب

سەدسالییا نۆزدی دەستپێكەك بوویە ژ بۆ بەرپاپوونا هزرێن رەوشەنبیری و كۆمەلایەتی و رامیاری یێن عەرەبان كو هەمی لایەنێن ژیانا عەرەبان ب خۆ ڤە دگرتن و ژ بەرهەمێ وێ هشیاركرنا هەستێ نەتەوایەتییا عەرەبی بوویە و عەرەبان هەولێن سەرخۆبوونێ داینە^(٥٥).

ل دووماهیا سەردەمێ دەستهەلاتا ئۆسمانییان، عەرەبان ژمارەكا كۆمەلە و پارتان دامەزراندن، هندەك ژ وان نهێنی و هندەك ئاشكرا بوون، ئارمانجا هندەكا ژ وان ب دەستڤەئینانا مافێن عەرەبا بوون و د چارچووڤێ دەولەتا ئۆسمانێ دا و هندەكان ژی داكۆكی ل سەربخۆییا راستەقینە دكر بۆ وەلاتێ عەرەبی^(٥٦).

1 – كۆمەلا برایەتییا عەرەبی (جمعیة الأخاء العربی 1908)

دهێتە هەژمارتن ئێكەمێن كۆمەلا عەرەبی هاتییە دامەزراندن، پشتی راگەهاندنا دەستووری كو یا ڤەكری بوویە بۆ عەرەبان و ئارمانجا وێ هەڤكاری بوویە د گەل كۆمەلا (الاتحاد والترقی) ژ بۆ پاراستنا بەندێن دەستووری^(٥٧).

ل ئاستانە وەك یانەیەك هاتە دامەرزاندن كو دامەزرێنەرێن وێ ژمارەكا فەرمانبەرێن پلە بەرزێن عەرەبێن ل سەر دەمێ ئۆسمانییان بووینە و ئەڤ كۆمەلە بەر ب دۆزا عەرەبی ڤە چوون د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا و هەروەسا ستافێ كۆمەلێ پێشوازییا نوینەرێن عەرەب كر ئەوێن كو جارا ئێكێ چووینە ئاستانە و رۆژنامەك ب ناڤێ (الأخاء العثمانی) دەركر، پاش ژ لایێ ئیتیحادییان ڤە ب یاسا ل 7/7/1909 هات گرتن كو نەهیلان پارت و كۆمەلە ئەوێن ئارمانجێن سیاسی یان ناڤێن نەتەوەیی هەین، كار بكەن^(٥٨).

2 – کۆربەندا عەرەبی (المنتدی العربي 1909)

ئەڤ کۆربەندە ژ لایێ كۆمەكا فەرمانبەر و نوینەر و قوتابی و رەوشەنبیرێن عەرەب ڤە ل ئیستانبۆلێ هاتییە دامەزراندن كو وەكو بارەگایەك بۆ عەرەبێن نیشتەجێ و ئەوێن دهێنە وێرێ ڤێك بكەڤن^(٥٩). ژ بەر سروشتی وێ یێ نەرامیاری دەستهەلاتێ رێك دایێ ڤی کۆربەندی دانن و لقێن خۆ ل فلسطین و سوریا و لوبنان ڤەکەن. ڤی کۆربەندی رۆلەكێ گرنگ ژ بۆ خرڤەبوونا قوتابی و سەركردێن عەرەب گێڕا و وەك كارگەهەکێ بوو بۆ دروستكرنا هزرێن عەرەبی و دەستپێكەک بوو ژ بۆ هزرێن سیاسەتا شۆڕەشگیری^(٦٠).

3 -كۆمەلا قەحطانی (جمعیة القحطانیة)

ئەڤ کۆمەلەیە ژ لایێ كەسێن د ناڤ لەشكرێ ئۆسمانی دا و ژمارەكا كەسێن سڤیل هاتییە دامەزراندن، ژ وان كەسێن دامەزرێنەر (عەزیز ئەلمصری) و (سەلیم ئەلجەزائری). ئارمانجا كۆمەلێ نویكرنا هێزا دەولەتێ و ماوێ گوهۆڕینا وێ بوو بۆ دەولەتەكا ئیكگرتی ژ تورك و عەرەبان، وەك دەولەتا نەمسا و هنگاریا^(٦١).

4 -كۆمەلا لاوێن عەرەب (جمعیة العربیة الفتاة 1911)

ئەڤ کۆمەلەیە ل پاریس ل سالا 1909 ژ لایێ چەندین گەنجێن عەرەب ڤە هاتییە دامەزراندن ل ژێر ناڤێ (جمعیة الناطقین بالضاد)، پاشی ل سالا 1911 ناڤێ كۆمەلێ هات گوهۆڕێن بۆ ناڤێ (جمعیة العربیة الفتاة)^(٦٢).

5 – كۆمەلا پەیمان (جمعیة العهد 1913)

ژمارەكا ئەفسەرێن عەرەب د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا ل ئیستانبۆلێ ئەڤ کۆمەلەیە دامەزراند و ژ كەسێن بەرچاڤێن عیراقێ تێدا بوون، وەكی (نوری سەعید، یاسین ئەلهاشمی، عەلی جەودەت، جمیل ئەلمەدفەعی و تاها ئەلهاشمی)^(٦٣).  ڤێ كۆمەلێ بەردەوام بەلاڤوك دەركرینە و عەرەب پالداینە كو شۆڕەشێ ل دژی دەستهەلاتا ئیتیحادییان بكەن و ئاماژە ددا هندێ كو ئەڤە نەڤیێن هۆلاكۆی و چەنگیزخانی نە ئەوێن ل سەر دەمێ عەباسییان ب سەر بەغدا دا گرتین^(٦٤).

تەوەرێ سێیێ: شەریف کوڕێ عەلی و دەستپێكا شۆڕەشا عەرەبی

شەریف حوسەین عەلی كو نفشێ وی دگەهیت مالا عەلی بن ئەبی تالبی، ل سالا 1853 ل ئاستانە ژ دایك بوویە. دەمێ گەنجاتییا خۆ د گەل باپیرێ خۆ چوویە حیجازێ و ل مەكەهێ ئاكنجی بوویە، تاكو ئەو گەهشتیە ئاستێ روومەتەكا باش د ناڤ خەلكێ دا^(٦٥).

شەریف کوڕێ عەلی ل سالا 1908 میرنشینا مەكەهی وەرگرت و هەر ل وێ سالا هێلا ئاسنی گەهشتیە حیجازێ و مەدینێ، ل وی سەردەمێ دەستهەلاتا دەولەتا ئۆسمانی ژ بەر گەهاندنا هێلا ئاسنی بۆ حیجازێ ژ هەر دەمەكی دژوارتر بوویە و دەولەتا ئۆسمانی راگەهاند كو وان ل بەرە هێلا ئاسنی بگەهینن مەكەهێ ژی، ئەڤ چەندە پشتی راگەهاندنا دەستووری بوویە. ل تیرمەها سالا 1908 شەریف حوسەین بوو ئیكەمێن میرێ دەستووری ل مەكەهێ و كازم پاشا ئیكەمین والییێ دەستووری بوو ل حیجازێ^(٦٦).

شەریف حوسەین دهات هەژمارتن ژ كەسێن دیندار و رێز ل بڕیارێن شریعەتی دگرتن و هەر کارەکێ کربا یێ لێ هشیار بوو و یێ رژد بووی ل سەر جێبەجێكرنا وان هەمی بڕیاران د سنوورێ دەستهەلاتا خۆ دا^(٦٧).

شەریفی هزرێن باش هەبوون و هیڤیێن مەزن هەبوون كو دێ شێت بۆ دەستهەلاتا حیجازێ سەربخۆییێ ژ توركا وەرگریتن و عەرەب زۆر ب شەریف حوسەینی ڤە هاتن گرێدان و هەمی د ئامادەبوون كو ل پشت راوەستن^(٦٨).

ل تەباخا 1914 شەڕێ جیهانیێ ئێكێ د ناڤبەرا دەولەتێن هەڤپەیمانان فرەنسا و رووسیا و بریتانیا ژ لایەكی ڤە و ژ لایەكێ دی ڤە ژی دەولەتێن ناڤەندی ئەلمانیا و نەمسا پەیدابوو. دەولەتا ئۆسمانی خۆ دا د گەل هەردو دەولەتێن دووماهیێ و ل هەمان سال دەولەتا ئۆسمانی پەیامەك راگەهاند بۆ هەمی موسلمانان و جیهادا پیرۆز ل دژی هەڤپەیمانان راگەهاند^(٦٩).

ئۆسمانی د شەڕی دا پشکداربوون بێی كو بەرژەوەندییێن خۆ بزانن، یان ئامادەكارییێن پێشوەختێن لەشكری كربن، بەلكو ئەڤ چەندە ژی دزڤڕیت بۆ حەزێن هندەكان، ژ وان كو پاراستنا ژمارەكا ویلایەتێن خۆ بكەن و پاشی یێن دەولەتێ، كاودانێن شەڕی وەكرن كو دەستهەلاتا لەشكرێ ئۆسمانی ببیتە دەستهەلاتەكا دیكتاتۆری، بۆ ژناڤبرنا هیڤیێن نەتەوەیی یێن نەتورك د ناڤ دەولەتێ دا ژ وان عەرەب و ئەرمەن و كورد^(٧٠).

پشتی دیاربووی كو دەولەتا ئۆسمانی د گەل ئەلمانیا پشکداری شەڕی بوون، ڤێ چەندێ ئینگلیز پالدان كو پەیوەندیێ ب شەریف حوسەین میرێ مەكەهێ بكەن داكو عەرەبان بەر ب خۆ رابكێشن و بۆ دا دیاركرن كو بریتانیا حەز دکەت دوبارە خیلافەتێ بدەتە عەرەبان، نەخاسمە کو ژ دویندەها پێغەمبەری بیت (واتە شەریف حوسەین) و دێ پشتەڤانییا عەرەبان كەین كو سەربخۆ بن، ئەگەر ل دژی توركان رابوەستن^(٧١).

بریتانیا ب پەیوەندییان د گەل عەرەبان ب رێكا راسپاردنا مەندووبێ خۆ ل مسرێ دەستپێكر كو هزرێن عەرەبان ل دۆر رەوشا هەڤپەیمانیێ بزانیت، ب ڤێ چەندی چاڤ دروستاهی كەفتنە سەر شەریف حوسەینی، ژ بەر كو بریتانیا هزر دكر كو وی جهەكێ تایبەت د ناڤ نەتەوەیێن عەرەب دا هەیە و ژ لایەكێ دی ڤە ژی ژ بەر کو د ناڤبەرا شەریف حوسەینی و ئیتیحادییان ژی دوژمناتی هەبوو^(٧٢).

بریتانیا چاڤدێرییا گەشەیا دەستهەلاتا ئەلمانیا د پایتەختێ ئۆسمانییان دا و هەبوونا ئەلمانیا ژ بۆ كێشانا هێلا ئاسنی ژ بەرلین بۆ بەغدا دكر. ڤێ چەندێ هزرێن بریتانیا تێك دان، ژ بەر كو وان دوپات كر كو ئەڤە گەفەكە ل سەر بەرژوەندییێن بریتانیا و هێلێن وێ د ناڤبەرا کەنداڤێ عەرەبی و هندێ دا، ژ بەر ڤێ چەندێ بریتانیا بۆ خۆ مفا ژ بزاڤا نەتەوایەتییا عەرەبی وەرگرت و ئەو د بەرژەوەندا خۆ دا ب كارئینا و هەڤپەیمانی د گەل گرێدا و ئەو وەک پێژانەكی ل بەرامبەر هەڤپەیمانییا توركی و ئەلمانیا ل دەڤەرێ دانا^(٧٣).

ژ سالا 1914 و هێرڤە بریتانیا گرنگی دا هندێ كو شۆڕەشەك ژ لایێ شەریف حوسەینی ڤە بەرپا ببیت ل دژی دەستهەلاتا دەولەتا ئۆسمانی، وەزارەتا ژدەرڤەیا بریتانیا ب رێکا (ئارسەر هێنری مەكماهون)ی دەست ب پەیوەندییان کر کو مەكماهون و حوسەین ب نامەیان پلانێن خوە دابڕێژن، ژ بەر هندێ ناڤ لێ دهێتەكرن (حوسەین مەكماهون)^(٧٤) و داخواز ژ شەریف حوسەین هاتەكرن كو ل ژێر دەستهەلاتا ئۆسمانییان دەركەڤیت^(٧٥).

شۆڕەشا مەزنا عەرەبی 1916

هەر شۆڕەشەكێ نیشانێن خۆ هەنە و د شیان دا نینە ل سەر باخڤی یان وێنێ وێ بەرچاڤ كەی، هەتا ئەگەر و پاشماوە و پالدەر نەهێنە زانین. ئەڤ شۆڕەشە د راستی دا ژ ئەنجامێن دۆمدرێژێن سیاسی و كۆمەلایەتی و ئابووری و دینی و هەروەسا ژ ئەگەرێن دەرەكی یێن وەلاتێن هەڤتوخیب و زالبوونا ئەگەرێن دەرەكی و ناڤخۆیی و یێن راستەوخۆ و نەراستەوخۆ بووینە^(٧٦).

د ناڤبەرا سالیێن (1915-1916) دەزگایێ هەوالگیری و دبلوماسیا ئینگلیزی د بەرهەڤكرنا شۆڕەشا عەرەبی دا ل حیجازێ سەركەفت و ژ لایەکی ڤە پەیوەندی د ناڤبەرا ئینگلیزی و (عەبدوللا ئەلهاشمی بن شەریف حوسەین)(٧٧) و د گەل سەركردێن عەرەب ژ لایەكێ دی ڤە هاتنەكرن و ئینگلیزی عەبدوللا هاندا كو دەرفەتێ ژ كاودانان وەرگریت و شەڕی رابگەهینیت^(٧٨).

پشتی كو شەش ژ سەركردێن عەرەبان ل رۆژا شەمبی 10 خزیرانا 1916 سێدارە داین شەریف حوسەین بن عەلی ل كۆچكا خۆ ل مەكەهێ شۆڕەش راگەهاند كو شۆڕەشا عەرەبان بوویە ل سەر زۆرداریێ و جیهاد راگەهاند ل پێناڤی ئازادی و سەربخۆییێ و فیشەكا ئێكێ ل سەر كەلا (جیهاد) ل بارەگایێ لەشكرێ ئۆسمانی هات تەقاندن^(٧٩).

ئەنجامێن شۆڕەشا عەرەبی

1. عەرەب ل ژێر دەستهەلاتا دەولەتا ئۆسمانی بۆ ژێر دەستهەلاتا داگیركارییا بریتانی، فرەنسی هات ڤەگوهاستن.. پەیمانا سایكس بیكو هات جێبەجێ كرن كو دابەشبوونا دەولەتێن عەرەبی ل دویڤ نەخشێ نوكە كو دەولەتێن نوی بووینە، داگیركاریێ بەرژەوەندێن عەرەبان بەرچاڤ وەرنەگرتن^(٨٠).
2. شۆڕەش سەركەفت و پشتی 400 سالان حیجاز و رۆژهەلاتێ ئوردن و سوریا ل ژێر دەستهەلاتا ئۆسمانییان رزگار بوون. حكوومەتا بریتانیا رۆل هەبوو د هاریكاریكرنا لەشكرێ عەرەبی دا كو دهاتن مەشقدان ل سەر دەستێ ئەفسەرێن ئینگلیزی^(٨١).
3. شەریف حوسەین ب سۆزێن بریتانیا شاد نەبوو و بوو میرێ حیجازی ب تنێ و نەبوو یێ پارچێن دی یێن عەرەبی یێن ئاسیەوی، ل دویڤ وان سۆزێن د نامەكێ دا پێ هاتینەدان^(٨٢).
4. شەڕێ جیهانی ب سەركەفتنا هەڤپەیمانان ب دووماهی هات و د ماوێ شەڕی دا فرەنسا و بریتانیا ل سالا 1916 رێكەفتن د پەیمانا سایكس بیكو دا، ل سەر دابەشكرنا هەرێمێن عەرەبان بێ ئاگەهدارییا شەریف حوسەینی كو ئەڤ چەندە نەدگونجا د گەل دانوستاندنێن مەكماهونی و شەریف حوسەینی^(٨٣).

پاشی كۆنگرێ (سان ریمو) هات دانان و ئنتیداب هات سەپاندن و بڕیار هات دان دەڤەرێن عەرەبی ئەوێن دكەڤن د ناڤبەرا دەریا سپی یا ناڤەراست و توخێبێن فارسی دا بكەڤن ژێر ئنتیدابێ و ل دویڤ مادێ 23 ژ پەیمانا كۆمەلا گەلان، دەڤەرێن ژ دەولەتا ئۆسمانی جودا بووین دێ پشتبەستنا خۆ ئێخنە سەر وان دەولەتێن ئەوروپی کو ئەو ل ژێر ئنتیدابا وان و دێ داخوازا هاریکاری و راسپاردەیان ژ وان کەن^(٨٤).

دووماهی

ل دووماهیێ پشتی خواندنا ژمارەكا پەرتووك و نامێن ماستەرێ بۆ مە دیار دبیت كو دەولەتا ئۆسمانی د ماوێ دەستهەلاتا خۆ دا هەر ژ دامەرزاندنێ تا كو ژناڤچوونێ، گەلەک ستەم و زۆرداری ل نەتەوەیێن نەتورك د ناڤ سنوورێن دەولەتێ دا كرینە و هەر دەمەكێ ژ بۆ بەرژەوەندا دەولەتا خۆ هەول و بزاڤ داینە كو نەتەوەێن نەتورك د ناڤ دەولەتێ دا بهێنە حەلاندن و دانپێدان ب مافێن وەلاتێن دی نەداینە و هەمی پلە و پایە و پۆست و بەرژەوەندی بۆ مەرەمێن خۆ یێن تایبەت بكارئیناینە و تۆڤێ دوبەرەكیێ د ناڤ وەلات و نەتەوان دا چاندینە، وەك كورد و ئەرمەن و مەسیحیی و عەرەبان…هتد.

هەر كیانەك ل جهەكی پەیدا بووبت، ئۆسمانییان ب هەولێن خۆ و دەولەتێن وەك بریتانیا و فرەنسا ئەو كیان ژ ناڤ برینە ب تایبەت دەستکەفتێن كوردی ژ وان نموونا ژناڤبرنا میرگەهێن كوردی و شۆڕەشێن كوردان و هەروەسا هەولێن قڕكرنا ئەرمەن و عەرەب و نەتەوەیێن دی د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا.

ئەم گەهشتێن وێ ئارمانجێ هزرێن نەتەوایەتی و شۆڕەش و بزاڤێن هاتینە ئەنجام دان د ناڤ نەتەوان دا و ب تایبەت ولاتێن عەرەبی، ژ ئەنجامێ زولم و زۆردارییا دەولەتا ئۆسمانی بوویە، خەلك نەچاركرن ژ ئەنجامێ كار و كریارێن نەرەوا كو بیر ل نەتەوا خۆ بكەن و كۆمەلەیان پێك بینن و بزاڤان بەرپا بكەن دا ب مافێن خۆ یێن سەربخۆییێ شاد ببن.

پەراوێز و ژێدەر: 

 ١) ماجد محمد زاخویي، الفرسان الحمیدیة، الطبعة الاولی، اربیل، 2008، ص11.

٢) سلام ناوخوش، دراسة سیاسیة حول احتلال وتقسیم كوردستان، الطبعة الاولی، اربیل، 2002، ص36.

٣) د.عبدالستار طاهر شریف، الجمعیات والمنظمات والاحزاب الكوردیة في نصف قرن 1908-1958، الطبعة الثانیة، السلیمانیة، 2007، ص41.

٤) ماجد محمد زاخویي، المصدر السابق، ص45.

٥) علي تتر توفیق، الحیاة السیاسیة في كوردستان 1908-1927، الطبعة الاولی، دهوك، 2007، ص37.

٦) د.عبدالستار طاهر شریف، المصدر السابق، ص35.

٧) سلام ناوخوش، المصدر السابق، ص37-38.

٨) د. الغالی غربي، دراسات في تاریخ الدولة العثمانیة والمشرق العربي 1288-1916، الطبعة الثانیة، [د.م]، 2011، ص159.

٩) د.ارنست أ.رامزور، تركیة الفتاة وثورة 1908، ترجمة: صالح احمد العلي، مؤسسة فرانكلین المساهمة للطباعة والنشر، بیروت، 1960، ص15.

١٠) سلام ناوخوش، المصدر السابق، ص38.

١١) د.ارنست أ.رامزور، المصدر السابق، ص117.

١٢) د.ابراهیم خلیل أحمد، میژوویا توركیا هەڤجەرخ، چاپا ئێكێ، دهوك، 2014، ل 14.

١٣) سلام ناوخوش، المصدر السابق، ص40.

١٤) د. محمد سوهیل تەقوش، ئوسمانیەكان لە دامەزراندنی دەولەتەوە تاكو كودەتا بەسەر خلافەتی دا، وەرگێران نەریمان خوشناو و مستەفا سەیدمینە، چاپا دوویێ، 2009، ص488.

١٥) ماجد محمد زاخویي، المصدر السابق، ص29.

١٦) المصدر نفسه، ص37.

١٧) د. صلاح محمد سلیم محمود، دیروكا كوردان یا هەڤجەرخ، چاپا دویێ، دهۆك، 2008، ص8.

١٨) لازاریف، میژووی كوردستان، د. وشیار عبدالله سنگاوی، چاپا پێنچی، هەولێر، 2012، ص215.

١٩) جیراد جالیاند، شعب بدون وطن الكرد وكردستان، ترجمة: عبدالسلام النقشبندی، الطبعة الاولی، اربیل، 2001، ص59.

٢٠) ارشاك سافراستیان، الكرد و كرردستان، ترجمة: أحمد الخلیل، الطبعة الاولی، بیروت، 2007، ص109-111.

٢١) د.عبدالستار طاهر شریف، المصدر السابق، ص35.

٢٢) ودیع جویدە، الحركة القومیة الكردیة، نشأتها و تطورها، ترجمة: مجموعة من المترجمین، الطبعة الاولی، بیروت، 2013، ص254-255.

٢٣) د. صلاح محمد سلیم محمود، ژێدەرێ بەرێ، ل 18.

٢٤) علي تتر توفیق، المصدر السابق، ص86.

٢٥) د. صلاح محمد سلیم محمود، ژێدەرێ بەرێ، ل 22.

٢٦) علي تتر توفیق، المصدر السابق، ص96.

٢٧) جیراد جالیاند، المصدر السابق، ص50.

٢٨) د. بان غانم أحمد الصائغ، دور الحركات القومیة فی انهاری الدولة العثمانیة الوطن العربي نموذجأ، مجلة التربیة والتعلیم والعلم، المجلد (13) العدد (2)، 2006.

٢٩) موفق بنی المرجە، صحوة الرجل المریض؛ و سلطان عبدالحمید الثانی والخلافة الاسلامیة، مؤسسة الصقر الخلیج للطباعة والنشر، الكویت، 1984، ص261.

٣٠) ابراهیم خلیل احمد، تاریخ الوطن العربي فی العهد العثمانی 1516-1916، الموصل، 1983، ص362.

٣١) د. بان غانم أحمد الصائغ، المصدر السابق، ص10.

٣٢) محمد عزە دروزە، نشاة الحركة العربیة الحدیثة، الملكیة المصریة، 1999، ص481.

٣٣) د.بان غانم أحمد الصائغ، المصدر السابق، ص11.

٣٤) تابع السر أحمد مران، تطور فكر القومی العربي خلال العلاقات العربیة – التركیة فی الفترة 1908-1914، الكویت، 1983، ص48-49.

٣٥) جورج انطونیوس، یقظة العرب و تاریخ حركة العرب القومیة، ترجمة ناصر الدین اسد و احسان عباس، الطبعة الثالثة، بیروت، 1969، ص195-196.

٣٦) د.سعد ثامر الحمیدی، الصراع بین القومیتین العربیة والتركیة في ربع الأول من قرن العشرین، قطر، 2011، ص31.

٣٧) د. سعد ثامر الحمیدی، المصدر السابق، ص134.

٣٨) عبدالرحمن الكواكبي: عەربەێ موسلمانە ژ بنەمالەكا سوریا دیار و بەرچاڤ بوویە، سالا 1849 ل باژێرێ حلبی ژ دایك بوویە، خواندنا خۆ ل مەزنترین زانكۆیا ئیسلامی بریە سەر، و بەدەوام ل بهایێ مرۆڤایەتیێ دپرسێ. بۆ پتر پێزانینان بنێرە: جورج أنطونیوس، یقظة العرب، ترجمة: علي حمید الركابي، دمشق، 1987، ص99.

٣٩) موفق بن المرجة، المصدر السابق، ص203.

٤٠) د. الغالی غربي، المصدر السابق، ص239.

٤١) د.سعد ثامر الحمیدی، المصدر السابق، ص135.

٤٢) جورج انطونیوس، یقظة العرب…، ص99.

٤٣) د. الغالی غربي، المصدر السابق، ص238.

٤٤) موفق بنی المرجە ، المصدر السابق، ص202.

٤٥) د.الغالي غربي، المصدر السابق، ص238.

٤٦) جمال الدین الافغانی 1839-1897 هزرڤانەكێ ئیسلامی و چالاكەكێ ئایینی و سیاسی و كومەلایەتی بوو، ل سەعد ئاباد ل ئەفغانستان ژدایك بوویە، د گەل محمد عبدە رۆژناما (العروة الوثقی) بەلاڤكریە. بۆ پتر پێزانینان بنێرە: عبدالوهاب الكیالی، الموسوعة العربیة للدراسات والنشر، بیروت، 2010، ص231.

٤٧) د.الغالي غربي، المصدر السابق، ص231.

٤٨) موفق بنی المرجة، المصدر السابق، ص208.

٤٩) د.الغالي غربي، المصدر السابق، ص234.

٥٠) جرجیس فتح الله، حضارات في القومیة العربیة حتی عام 1970، بغداد، 2012، ص557.

٥١) د.الغالي غربي، المصدر السابق، ص234.

٥٢) جورج انطونیوس، یقظة العرب…، ص103.

٥٣) حسان سبة و رشید سالمي، الحركة القومیة العربیة و دورها في اضعاف الخلافة العثمانیة (1875-1920)م، رسالة ماجستیر غیر منشورة، كلیة العلوم الانسانیة والاجتماعیة، جامعة ادرار، جزائر، 2018، ص9.

٥٤) جورج أنطونیوس، یقظة العرب…، ص104.

٥٥) ساطع الحصری، یوم میسلون صفحة من تاریخ العربی الحدیث، دمشق، 1945، ص85.

٥٦) عبدالجبار حسن الجبوری، الأحزاب والجمعیات السیاسیة في القطر العراقي، دار الحریة للطباعة، بغداد، 1977، ص5.

٥٧) جورج انطونیوس، یقظة العرب و تاریخ…، ص180.

٥٨) د.سعد ثامر الحمیدی، المصدر السابق، ص200.

٥٩) جورج انطونیوس، یقظة العرب و تاریخ…، ص184.

٦٠) عبدالوهاب الكیالی، المصدر السابق، ص100.

٦١) د. الغالی غربي، المصدر السابق، ص253.

٦٢) جورج انطونیوس، یقظة العرب و تاریخ…، ص184.

٦٣) فاضل محمد محمد حسین البدراني، الفكر القومي لدی الاحزاب والحركات السیاسیة في العراق، الطبعة الاولی، بیروت، 2005، ص17.

٦٤) د.سعد ثامر الحمیدی، المصدر السابق، ص222.

٦٥) عبداللطیف بن محمد الحمید، البحر الأحمر والجزیرة العربیة في صراع العثماني البریطاني خلال الحرب العالمیە الأولی 1914-1918، الطبعة الاولی، الریاض، 1994، ص29.

٦٦) نضال داود المومن، الشریف الحسین بن علی والخلافة، عمان، 1996، ص44.

٦٧) احمد سباعی، تاریخ مكة دراسة فی السیاسة والعلم والأجتماع والعراق، الجزء الاول، مكتبە فهد للنشر، [د.م]، 1999، ص693.

٦٨) زمیت رفیق، العلاقات الحجازیة الاوربیة علاقة بریطانیا بشریف حسین (1910م-1924م) – أنموذجا -، رسالة ماجستیر غیر منشورة، جامعة محمد بورضاف، جزائر، 2018، ص18.

٦٩) د. الغالی غربي، المصدر السابق، ص254.

٧٠) د.سعد ثامر الحمیدی، المصدر السابق، ص293.

٧١) د.عبدالوهاب الكیالی، المصدر السابق، ص73.

٧٢) د.النضال غربي، المصدر السابق، ص254.

٧٣) د.عبدالوهاب الكیالی، المصدر السابق، ص72.

٧٤) ژمارەكا نامەیا هاتینە ئالوگۆركرن د ناڤبەرا (ارثر هنری مەكماهون)ێ مەندوبێ سامیێ بریتانی و شەریف حوسەینێ میرێ مەكەهێ دا ل دۆر شێوێ دەولەتێ یا عەرەبی ئەوا بریتانیا بۆ عەرەبان دروست دكەتن، پشتی شۆڕەشا وان ل  سەر ئۆسمانیان ب هاریكاریا بریتانیا. بۆ پتر پێزانینان بنێرە: رفیق رفیق، المصدر السابق، ص32.

٧٥) د. النضال غربي، المصدر السابق، ص256.

٧٦) طالب محمد دهیم، مملكة الحجاز (1916-1925) دراسة في الاوضاع السیاسیة، منشورات مركز دراسات الخلیج العربي، جامعة البصرة، العراق، ص194.

٧٧) عبدالله بن الحسین (1882-1951) میرێ ئوردن، كوڕێ دویێ یێ شەریف حوسەینی، خواندنا خۆ ل ئیستانبۆلێ ل سالا 1912 تمام کریە، نائیبی جڤاتا وەزیران بوویە، چرچلی پێشنیار كر كو میر عبدالله ببتە میر ل رۆژهەلاتا ئوردن، وەك شاهی ئوردن و پشکداربوویە د كۆمكارا عەرەبی دا. عبدالوهاب الكیالی، المصدر السابق، ص840.

٧٨) حسان سبة و رشید سالمي، المصدر السابق، ص40.

٧٩) قدری قلچمی، الثورة العربیة الكبری (1916-1925)، الطبعة الثانیة، لبنان، 1994، ص225.

٨٠) زمیت رفیق، المصدر السابق، ص61.

٨١) نجدة فتحی صفوت، الجزیرة العربیة في الوثائق البریطانیة 1917-1918، الطبعة الاولی، بیروت، 1998، ص12.

٨٢) زمیت رفیق، المصدر السابق، ص62.

٨٣) نجدة فتحی صفوت، المصدر السابق، ص12.

٨٤) د. الغالی غربي، المصدر السابق، ص268.

لیستا ژێدەران

نامێن ماستەرێ

1. حسان سبة و رشید سالمي، الحركة القومیة العربیة و دورها في اضعاف الخلافة العثمانیة (1875-1920)م، رسالة ماجستیر غیر منشورة، كلیة العلوم الانسانیة والاجتماعیة، جامعة ادرار، جزائر، 2018.
2. زمیت رفیق، العلاقات الحیجازیة الاوربیة علاقة بریطانییا بشەریف حوسەین (1910م-1924م) – أنموذجا، رسالة ماجستیر غیر منشورة، جامعة محمد بورضاف، جزائر، 2018.

پەرتووك

ب زمانێ كوردی

3. د. ابراهیم خلیل أحمد، میژوویا توركیا هەڤچەرخ، چاپا ئێكێ، دهۆك، 2014.
4. د. صلاح محمد سلیم محمود، دیرۆكا كوردان یا هەڤچەرخ، چاپا دویێ، دهۆك، 2008.
5. لازاریف، میژووی كوردستان، د. وشیار عەبدوللا سنگاوی، چاپا پێنچێ، هەولێر، 2012.
6. د. محمد سهیل تقوش، ئۆسمانیەكان لە دامەزراندنی دەولەتەوە تاكو كودەتا بەسەر خلافەتی دا، وەرگێران نەریمان خۆشناو و مستەفا سەیدمینە، چاپا دویێ، 2009.

ب زمانێ عەرەبی

7. ابراهیم خلیل احمد، تاریخ الوطن العربي فی العهد العثمانی 1516-1916، الموصل، 1983.
8. احمد سباعی، تاریخ مكة دراسة فی السیاسة والعلم والأجتماع والعراق، الجزء الاول، مكتبە فهد للنشر، [د.م]، 1999.
9. ارشاك سافراستیان، الكرد و كرردستان، ترجمة: أحمد الخلیل، الطبعة الاولی، بیروت، 2007.
10. تابع السر أحمد مران، تطور فكر القومی العربي خلال العلاقات العربیة – التركیة فی الفترة 1908-1914، الكویت، 1983.
11. جرجیس فتح الله، حضارات في القومیة العربیة حتی عام 1970، بغداد، 2012.
12. جورج انطونیوس، یقظة العرب و تاریخ حركة العرب القومیة، ترجمة ناصر الدین اسد و احسان عباس، الطبعة الثالثة، بیروت، 1969.
13. جورج أنطونیوس، یقظة العرب، ترجمة: علي حمید الركابي، دمشق، 1987.
14. جیراد جالیاند، شعب بدون وطن الكرد وكردستان، ترجمة: عبدالسلام النقشبندی، الطبعة الاولی، اربیل، 2001.
15. ساطع الحصری، یوم میسلون صفحة من تاریخ العربی الحدیث، دمشق، 1945.
16. د.سعد ثامر الحمیدی، الصراع بین القومیتین العربیة والتركیة في ربع الأول من قرن العشرین، قطر، 2011.
17. سلام ناوخۆش، دراسة سیاسیة حول احتلال وتقسیم كوردستان، الطبعة الاولی، اربیل، 2002.
18. طالب محمد دهیم، مملكة الحیجاز (1916-1925) دراسة في الاوضاع السیاسیة، منشورات مركز دراسات الخلیج العربي، جامعة البصرة، العراق.
19. عبدالجبار حسن الجبوری، الأحزاب والجمعیات السیاسیة في القطر العراقي، دار الحریة للطباعة، بغداد، 1977.
20. د.عبدالستار طاهر شەریف، الجمعیات والمنظمات والاحزاب الكوردیة في نصف قرن 1908-1958، الطبعة الثانیة، السلیمانیة، 2007.
21. عبداللطیف بن محمد الحمید، البحر الأحمر والجزیرة العربیة في صراع العثماني البریطاني خلال الحرب العالمیە الأولی 1914-1918، الطبعة الاولی، الریاض، 1994.
22. عبدالوهاب الكیالی، الموسوعة العربیة للدراسات والنشر، بیروت، 2010.
23. علي تتر توفیق، الحیاة السیاسیة في كوردستان 1908-1927، الطبعة الاولی، دهوك، 2007.
24. د.الغالی غربي، دراسات في تاریخ الدولة العثمانیة والمشرق العربي 1288-1916، الطبعة الثانیة، [د.م]، 2011.
25. فاضل محمد محمد حوسەین البدراني، الفكر القومي لدی الاحزاب والحركات السیاسیة في العراق، الطبعة الاولی، بیروت، 2005.
26. قدری قلچمی، الثورة العربیة الكبری (1916-1925)، الطبعة الثانیة، لبنان، 1994.
27. ماجد محمد زاخۆیي، الفرسان الحمیدیة، الطبعة الاولی، اربیل، 2008.
28. محمد عزە دروزە، نشاة الحركة العربیة الحدیثة، الملكیة المصریة، 1999.
29. موفق بنی المرجە، صحوة الرجل المریض – و سلطان عەبدولحەمید الثانی والخلافة الاسلامیة، مؤسسة الصقر الخلیج للطباعة والنشر، الكویت، 1984.
30. نجدة فتحی صفوت، الجزیرة العربیة في الوثائق البریطانیة 1917-1918، الطبعة الاولی، بیروت، 1998.
31. نضال داود المومن، الشەریف الحوسەین بن عەلی والخلافة، عمان، 1996.
32. ودیع جویدە، الحركة القومیة الكردیة، نشأتها و تطورها، ترجمة: مجموعة من المترجمین، الطبعة الاولی، بیروت، 2013.

ڤەكۆلێن

33. د. بان غانم أحمد الصائغ، دور الحركات القومیة فی انهاری الدولة العثمانیة الوطن العربي نموذجأ، مجلة التربیة والتعلیم والعلم، المجلد (13) العدد (2)، 2006.