توخمێ رەنگان گرنگییەکا بەرچاڤ د ژیانە مرۆڤان و ژینگەهێ دا هەیە، ب سیمایێ جوداکرنێ ژ توخمێن دەوروبەر و قەبارەیان دهێتە دانان، ئەڤێ چەندێ ژی وەکریە کو رەنگ تێکلی گەلەک لایەنێن ژیانێ ببیت. کەڤنارییا رەنگان ناهێتە دەستنیشانکرن، ب تنێ دکارین هەتا دەستپێکا چێبوونا دنیایێ ببن، ژ بەر کو چێبوونا دنیایێ را رەنگ ژی پەیدا دبن. هەروەسا رەنگان پەیوەندییەکا خوە یا تایبەت ب ئایینان ڤە هەیە مینا ئایینێ میترایی. رەنگ بابەتەکی گرنگە؛ چونکی ل دووڤ ئەزموونا رەنگان فەرهەنگ و داب و نەریت، دکارن ڕامان و دەربڕینێن جۆراوجۆر دیار بکەن.

پێشەکی:

گەلەک شوینەوارێن کەڤن و داب و نەریت ل کوردستانێ یێن ماین کو دیرۆکا وان زڤرتە سەردەمێ ئایینێ میترایی تەنانەت هندەک ئایین ژی یێت ماین کو هێشتا هەمان بیر و باوەرێن میتراییان پەیڕەو دکەن مینا: ئێزدییان و کاکەییان. وان نێزیکی ٤٠ هەزار سال بەری نهۆ داهێنان د رەنگان دا کریە، مسرییان شەش رەنگ بکاردئینان (سپی، ڕەش، شین، سۆر، زەر و کەسک). ل سەدێن ناڤەراست دا (شین)ی د ناڤ رەنگان دا جهـ و بەهایەکی تایبەت هەبوو، ل ڤی سەردەمی ژی حەزکرنا ڤەکۆلینێ بۆ رەنگان پترە و نهۆ د بیاڤێ تایبەتمەندییێن ڤەکۆلینێ دا دەروویناسییا رەنگان هەیە.

د ڤێ گۆتارێ دا، دێ هەولدەم ب رێیا ئایینێ میترایی و ئێزدییان، چونکی ئێزدییاتی درێژەپێدەرێ ئایینێ میترایی یە، ئاوڕەکە مێژوویی ژ رەنگێ شین و گرنگی و رەهێن مێژوویی د ناڤ باوەڕ و ئایین و شوناس و کەلتوورێ وان دا دیار بکەم.

پێگەهێ رەنگێ شین:

رەنگێ شین ژێدەرێ ئیلهام بەخشیێ یە، یارمەتیدەرە بۆ هەستکرن ب ئارامیێ، ژ بەر هندێ بوویە یارمەتیدەر بۆ تێر ڕامان و هزرکرنەکا کوور، نوقمبوون ل پێلێن ئایدییان و تێکەل بوون دگەل وان، ئەڤە ژی دکارن هۆکار بن بۆ هندەک خەم و ژانان. رەنگێ شین د شارستانییەت و کەلتوورێن جودا دە، ب تنێ ڕامانەک نینە، بەلکو ل هەموو جیهانێ باوەڕێن تایبەت و گشتی سەبارەت ب رەنگێ شین هەینە، مینا: کەلتوورێ چینی، کەلتوورێ ئەمریکی، کەلتوورێ یوونانی، کەلتوورێ فیرعەونییان، کەلتوورێ میتراییان(ئێزدییان) …هتد.

پێگەهێ رەنگی شین ل جەم میتراییان:

رەنگ تایبەت نینن ب مللەت و نەتەوەیەکی بەلکو د ناڤ ژیان و کەلتووریێن هەموو نەتەوەیان دا بایەخدارە، رەنگێ شین ل جەم میتراییان ژی بایەخدار بوو. ئایینێ میترایی یان میتراییسم یان ژی میتراپەرستی مێژوویا وی زفرتە (٨٠٠٠) هەشت هەزار سال بەری نهو، ئایینەکێ سەرەکی یێ خەلکی بوو ل ئەوروپا و ئاسیا، چەرخێ سێ و چارێ ل سەردەمێ ئەشکانییان گەهشتە ئیرانێ و پشتی هنگی ل ناڤ لەشکەر و سەربازێن ڕۆما دا پەیڕەو کر، ل گۆر دیتنا (د. عەلی تەتەر نێروەیی) ئایینێ میترایی و میتراپەرستی کەڤنترین ئایینێ سەر روویێ ئەردی یە، کو وەک بیر و باوەر ل ناڤ گەلێن هندوئەوروپی دا، یان ژی ل ناڤ ئاریایی دا پەیڕەو کریە هەر ل رێیا وان ژی گەهشتە ئاسیا و ل وێدەر ژی گەهشتە کوردستانێ، هەتا نهو ژی هندەک بیر و باوەر و داب و نەریتێن کوردەواری یێن میتراپەرێسیێ پەیڕەو دکەن و پشکەکا زۆر هەلکەفت و مەراسیم و سروودێن ئایینی ل جەم ئێزدییان ئەنجام ددان، ژ بلی ڤێ چەندێ کاریگەرییا میتراپەرێسیێ ل ناڤ گەلێن جیهانێ دا دیار و بەرچاڤە.

سەرەڕای هاتن یان سەرهەلدانا ئایینێن پشتی میتراییێ بۆ کوردستانێ، باوەڕ ب سێمبول و پیرۆزیێن میتراییسمێ کێم و زۆر د ناڤ باوەڕا کوردان دا هێژ یا هەیی. پشکەک ژ وێ باوەڕیێ د ناڤ زمانێ کوردی دا یان زمانێ رەنگان دا مایە.

ئەگەرچی ئەڤ گۆتارە نە باسە ل دەربارەیی مێژوویا ئایینێ میتراییێ، بەلێ جهی رۆلەکی گرنگ هەیە ل شوناسا کەلتووری دا، ژ بەر هندێ ئاوڕدان ل جهی بۆ هەر لایەنەکی شوناس پێدڤی یە، ئەگەرچی نهۆ شوینوارێن مینا پەرستگەها میر سلێمان ل باژێرێ سەقز و نەخش و نیگاریێن تاقۆسان ل باژێرێ کرماشان و شکەفتێن قزقاپان ل ناوچەیا سورداشێ ل باژێرێ سلێمانیێ و شکەفتا کەرەفتوو یان پەرستگەها خۆرشیدی ل سەقز، بەلگەیێن زێندی یێن ئایینێ میترایی نە ل کوردستانێ، دیسان ناڤێ چیا و شکەفتان بەلگەیێن زێندی یێن وی ئایینی، مینا پیرەمەگروون، هەزارمێرد، ل سلێمانیێ و میراجی ل مەریوان، کو بنەرتێ پەیڤێ ب واتایا (جهێ میر) دهێت.

ئەڤە ژی بەلگەیە بۆ وێ چەندێ جهـ و پێگەیێ ڕەنگێ (شین) پاپەندییەکا دی یا کوردایە ب ئایینێ میترایی ڤە، بیستوون شکەفتا تژی ب واتایە شکەفتا تژی ئاڤ دهێت، ئەڤە و چەندین شوینوارێن دی یێن کەڤن سەلمێنەرن بۆ ئەوان شارستانییەتان، ژ بلی هندێ ئایینێ ئێزدییان و یارسانییان کو پەیڕەوێ ئایینێن نوی نەبووینە، هەر ل سەر باوەرێن خوە یێن کەڤن ماینە، هێژ بەردەوامیێ ب ژیانا خوە یا ئایینی ددەن و هەتە نهۆ ژی رێزێ ل ڕەنگێ (شین) دگرن وەک جلک بکار نائینن و ب پیرۆزی بەرێ خوە ددەنێ؛ چونکی ڕەنگێ شین ئارگیومێنتێکی ب هێزە د ئایینێ میتراییان دا.

پیرۆزییا رەنگان ل جەم ئێزدییان:

رەنگ ل ناڤ ئێزدیان هەم د پیرۆزن و هەم کاریگەرییا خوە هەیە، ژ کەڤن دا د باوەرییا ئێزدییان دا رۆژ ژێدەرێ هەبوون و ناسکرنا رەنگانە، لەوما ل سەر هەموو قوبێن خاس و چاکێن ئێزدییان کۆمەلەکا رەنگان دهێنە دیتن، مینا پەرچەم ل سەر پەرستگەهێن وان دهێنە بەستن. ئەڤە وێ چەندێ خویا دکەت کو ژێدەرێ پەیدابوونا ئایینێ ئێزدییان سروشتە. هەروەسا رێزێ ل هەموو رەنگان دگرن کو د سروشتی دا هەینە.

 رەنگان پەیوەندییەکا پتەو ب ئایینێ ئێزدییان ڤە هەیە؛ چونکی دەمێ خودێ روح کریە بەر سروشتی ئەرد ب رەنگان خەملی، قەولێ ئافڕاندنا کنیاتێ ڤێ چەندێ خویا دکەت:

دوڕ ژ هەیبەتێ هنجنی

تاقەت نەما هەلگری

دوڕ ب رەنگا خەملی

سۆر بوو سپی بوو سەفری

پێگەهێ ڕەنگێ (شین) د کەلتوورێ ئێزدییان دا:

ئەز دخوازم د ڤێ پشکا گۆتارێ دا وێ چەندێ خویا بکەم ئەرێ ئێزدی ژ رەنگێ شین دغەیدن (تورە دبن) یان ڕەنگێ شین ب پیرۆز دبینن، لەوما بکارنائینن وەک جلک؛ چونکی ڕەنگێ شین ل جەم پترییا مللەت و کەلتوورێن کەڤن ب پیرۆزی مەیزە دکەن.

ڕەنگ یێن چووینە د زۆربەیا بوارێن ژیانا مرۆڤی دا، رەنگان د ناڤ پرتووک و تێکستێن پیرۆز و داب و نەریتێن تەڤ ئۆلان دا جهێ خوە گرتییە و هەر ئێک ژی ب هندەک دەلالەت و فەلسەفەیان بەرێ خوە ددنە هەر رەنگەکی، ئۆلا ئێزدییان ئێک ژ وان ئۆلانە کو وێ و رەنگان پەیوەندییەکا موکم ب هەڤرە هەیە. گەلەک جاران تێ گۆتن ئێزدی ژ رەنگێ شین عێجز دبن، لێ د راستییا خوە دا ئەو نە عێجزبوونە بەلکو رێزلێگرتن و پیرۆزکرنە.. رەنگێ شین هێمایێ نەمری و رزگاربوونێ یە، ئەڤ باوەرییە نە ب تنێ ل جەم ئێزدییان هەیە، ئەگەر ئەم ڤەگەرینە دیرۆکێ ژ مەڕا خویا دبیت رەنگێ شین باندۆرا خوە ل سەر بیر و باوەرێن مللەتێن دن ژی هەیە؛ چونکی رەنگێ شین د عبریێ دا رەنگێ خوەدایی یە، ژ بەر ڤێ چەندێ ل جەم جهویان وەکە رەنگێ پیرۆز هاتییە ناسکرن، ل جەم سینییان هێمایێ مرنێ یە، ل جەم سۆمەرییان وان بەرێن شین ب دەرێن خۆڤە گرێددان دا کو گیانێن خراب نەچنە د هوندرێن مالێن وان دا، ئەکەدی و کلدانیان دەزیێن شین د دەستێ نەساخان ڤە گرێددان دا کو ژ نەخۆشیان بێنە پاراستن، هەروەسا رەنگێ خوەداوەندا یوونانییان ئەتینا یەزدانا (باژارێ ئەتینا) یێ شین بوو، دیسان د تەوراتێ دا مووسا ل سەرێ چیایێ سینا دیت (هەموو کەڤرێن د بن لنگێ وی دا شینن) ئانکو ب رەنگێ خودایی هاتینە رەنگ کرن، ل جەم مەسیحییان ل دەمێ وێنەیێ (مریەمێ) دایکا عیسای چێدکەن رەنگێ شێن ل خاچیکێ(عەبایێ) وێ ددەن. ئەسمان جهێ عەرشێ خودی یە و رەنگێ وی شین رەنگڤەدانا خویاتییا خودێ یە لەوڕا پێویستە پیرۆزیەکا هەرا مەزن لێ بێتە گرتن ژ بەر ڤێ چەندێ نابیت ببیتە رەنگێ جل و بەرگێن مرۆڤان، ئێزدی بۆچی جلوبەرگێن شین د بەر خوە ناکەن؟ چونکی د باوەرییا وان دا رەنگێ شین رەنگەکی یەزدانییە ئاماژەیا بۆ مەزناتییا خودێ، ژبەر ڤێ چەندێ نابیت ببیتە جلک بۆ مرۆڤان دا پیس نەبیت. هەروەسا رەنگێ شین سەرنجراکێشە و کارتێکرنێ ل سەر بینینێ دروست دکەت، ژ بەر هندێ بۆ تشتێن جوان و گرانبەها بکاردئینن، بۆ نموونە: هەکە کچ یان کوڕەکی جوان بیت یان ل رۆژا شەهیانێ رەنگێ شین ب بووکێ ڤە دکەن، دا نەئێتە گرێدان و خودێ بچووکا بدەتێ، یان دەمێ بووک دچتە مالەکێ هەکە ژنەک د وێ مالێ دا هەبیت یا د چلکێن بچووکی دا بیت، دێ دو کەسێن دانعەمر رەنگێ شێن ب بووکێ ڤە کەن و دێ بەنە د وێ مالێ دا، یان دەمێ کەسەکی ئێزدی خانیەکی نوو یان ترۆمبێلەکێ دکڕت یان هەر تشتەکی گرانبەها دێ رەنگێ شین ب کارئینن، دا کو نەزەر و چاڤێن حەسوود پێنەکەڤن، ئەڤ تیتالە ژ کەلتوورێ ئێزدییان هەتا نهۆ ژی بۆ کوردان مایە.

بۆ زانین جوهیێن کوردستانێ ژ بەر دەستگرتن ب ئایینێ خوە، ب چاڤەکی کێم بەرێ خوە ددانە وان، ل رابڕدووی دا مرۆڤێ جوهی دڤیا نیشانەکا تایبەت هلگرتن کو ئەو ژی پارچە قوماشەکی شین بوو ب جلکێن خوە ڤە ددروتن و دهاتنە نەچارکرن کو باجێ ژی بدەن.

ڕەنگێ شین د زمانێ کوردی دا هەم واتایا تازیێ(شینی) و هەم واتایا ژیانێ دگەهینت، هەم نیشانە بۆ ئازار و مرنێ و هەم نیشانە بۆ هەبوونێ و سەر ژ نو ژیانێ. گەلەک تشت بەرچاڤ دکەڤن ئێک ژ وانا کو سەرنجا من راکێشایی، ڕەنگێ شین بوو ل جەم فیرعەنییان، کو رێز و ڕامانەکا روحی هەبوو ب تایبەتی پترییا پەیکەر و سندۆقێن مۆمیاکری ب کاردئینان.

ژێدەر:

 ١) د. عەبدولقادر مارونسی. وەرگێران: بورهان فائق فارس. لێکۆڵینەوەیەک لە سەر ئایینی ئێزدی ئەنجامدراوە پشت بە پاشماوەی نوسراو و قسەی سەر زاری خەلک بەستووە. چاپخانە: تاران (٢٠٠٩).

٢) سەلوا محەمەد نهێلی. ماڵپەرێ گۆڤارا بەهدینان، کورد و میتراپەرێسی. شوونوارێن میتراپەرێسییێ ل کوردستانێ.

٣) هۆمەر محەمەد. پێگەیی ڕەنگێ شین لە ناو کولتوور و زمانی کوردی دا. گۆڤارا کاروان. ژمارە (٢٥٨). زفستانا ٢٠٢٥.

٤) حەسۆ هورمی. ئێزدییاتی د (١٠٠) پرسیاران دا. چاپخانا حاجی هاشم _ هەولێر (٢٠٠٨).

٥) هۆگرحەیدۆ. گۆتارەک ل سەر جل و بەرگێن ئێزدییان. گۆڤارا مەحفەل. ژمارە (٣٢) سالا (٢٠٢٥).

 ٦) حەمە هاشم. هونەری پیرۆز. ل سەر ئەرکی رێکخراوی رۆژا شنگال چاپکراوە (٢٠١٩).