هەر ژ هەبوونا مرۆڤایەتیێ‌ بەهرەداری و سەركەفتییان رۆلێ‌ خۆ د ژیانێ دا دیتیە، چ د بوارێن ژیانا رۆژانە دا بیت یان ژی د وەرگرتنا پلە و پایەیان د ناڤ دام و دەزگەهێن میری و حكومی یێن دەولەت و ئیمپراتۆرییەتان دا، تاكو ئەڤرۆكە ژی جهێن‌ خۆ د ناڤ كۆمەلگەهان دا هەنە. بەهرەدار و سەركەفتییان گەلەك پەیڤێن دی بەری‌ خۆ هەبوون، لێ‌ هەر ب هەمان واتا بوون و ب هەمان رامان دهاتنە بكارهینان، هەر بۆ نموونە پەیڤێن بلیمەت بۆ مرۆڤێن بەهرەدار و سەركەفتی ل سەردەمێن كەڤن دهاتە بكارهینان.

پێشەكی:

دەم بۆ دەمی زانستی پێشكەفتن ب خۆ ڤە دیت و گەلەك تێست و تاقیكرن د گەلەك بواران دا هاتنە ئەنجامدان، ژبۆ دیتنا ئەڤ تشتێن بەرزە و ئالۆز و جار ژی ژبۆ بدەستڤەئینانا پێدڤیێن مرۆڤان و مفا وەرگرتن ژ سروشتی، ئەڤان تێست و تاقیكرنان جۆرێن جودا جودا ب خۆ ڤە دیتن تا كو گەهشتینە تێستێن ل سەر هزر و بیران و وەسا بەهرەدار و سەركەفتی دەركەفتن و دیاربوون، پاشان ئەڤ زاراڤە كەفتنە د ناڤ پرۆسێسێن فێركرن و فێربوونێ دا تاكو بووینە سەرەبابەتێن ڤەكۆلینێن زانستی و ڤەكۆلینێن هویر و كویر ل سەر هاتینە كرن و نڤیسین.

پشتی سەردەمێ‌ نوی ئەوێ‌ دبێژنێ‌ سەردەمێ‌ تەكنەلۆژیا و جیهانگیرییێ، پتر گرنگی ب بەهرەدار و سەركەفتییان هاتەدان و ئەڤ زاراڤە هاتنە جوداكرن ژ زاراڤێن دی یێن كەڤن و تایبەتمەندی بۆ هاتنە دەستنیشانكرن، وەسا جودابوون ژ كەسێن دی.

كورتیەكا مێژوویی ل سەر بەهرەداری و سەركەفتییان:

 هەر ب درێژاهیا مێژوویێ‌ مرۆڤان گرنگی ب مرۆڤێن خودان شیانێن مەزن دایە، چ د كاركرنێ دا بیت یان ژی د مەیدانێن شەران دا یان ژی بوارێن چالاكییێن دی یێن مرۆڤان، واتە هەر ژ كەڤنترین سەردەم دا گرنگی ب جیاوازیێن تاكە كەسی هاتییەدان تاكو ئەڤرۆ (عبدالعظیم، 2004، ص29).

هەر ل سەردەمێ‌ ئیمپراتۆرییەتا چینی نێزیكە 400 سالان بەری نوکە گرنگی ب بەهرەدار و سەركەفتییان هاتییەدان و جهێ‌ خۆ یێ‌ كۆمەلایەتی یێ‌ تایبەت د ناڤ كۆمەلگەهان دا هەبوو و ب تایبەتی ژی د بوارێن حكومی و لەشكەری دا، هەر بۆ نموونە كەسانێن بەهرەدار و سەركەفتی پۆستێن بلند د ناڤ ئیمپراتۆرییەتا چینی دا د وەردگرتن(عارف، 2003، ص21).

وەرگرتنا ئەڤان پۆستان ب رێكا شارەزایی و بەهرداریێ‌ بوون، نەدبوو كەسانێن سادە پۆستان یان كارێن بلند د ناڤ ئیمپراتۆرییەتا چینێ دا وەرگرتبان، ژبلی سێ‌ جۆرێن كەسان، ئەو ژی مرۆڤێن بلیمەت و زانا و ئەوێن بكێر دهاتن كو ببنە فەرمانبەر(خوری، 2002، ص7-8).

یەكەم بزاڤا زانستی ژبۆ تێگەهشتنا دیاردا بەهرە و سەركەفتنا مەژی بۆ (فرانسیس جالتون Francis Galton)ی دزڤریتەڤە، ئەو ژی ل سالا 1869ێ‌ دەمێ‌ ل سەر رۆلێ‌ پشتاوپشتا چێكرنا بەهرە و سەركەفتنا مەژی كار كری، د بزاڤێن خۆ دا پەیڤا بلیمەت بكارهینا(الگیلانی، 2009، ص10).

پشتی زانستیكرنا پەیڤا بلیمەت، ئەڤ پەیڤە بۆ هندەك كەسانێن دی هاتە بكارهینان، بەلێ‌ ب هەمان واتا كو ب هندەك كاران رادبوون، هەر بۆ نموونە پەیڤا بلیمەت بۆ وان كاران دهاتە بكارهینان ئەوێن داهێنان تێدابا یان ژی بۆ وان كەسان دهاتە بكارهینان ئەوێن كارەكێ‌ نوی كربا(حسن، 2006، ص9).

پشتی پێشكەفتنا هێدی هێدی یا ڤەكۆلینێن زانستی ل سەر بەهرەدار و سەركەفتییان، ل سالا 1905ێ‌ زایینی زانایێ دەروونناسیێ فرەنسی (ئالفرێد بینیە Alfred Binet) تێستا بیرتیژیێ هەلبژارت و د پۆلینكرنا بچویكان دا پراكتیزە كر و پاشی ئەڤ تێستە ب ناڤێ‌ وی هاتە نیاسین کو دبێژنێ تێستا ستانفورد بینیە(الگیلانی، 2009، ص10).

بەهرەدار و سەركەفتی و زاراڤێن پێڤەگرێدایی:

جوداهی د ناڤبەرا بەهرە و سەركەفتنێ‌ دا: بابەتێ‌ بەهرە و سەركەفتنێ‌ وەكی زۆربەیا بابەتێن دی بۆچوونێن جودا جودا یێن ل سەر هەین، بۆ نموونە (زەحلوق) بەهرەیێ‌ دكەتە جۆرەك ژ جۆرێن سەركەفتنێ‌، (القمش، 2011، ص24)، بەلێ (جانیە Gagne) و (ئێڤا ماچو (Machu جوداهیێ‌ د ناڤبەرا بەهرە و سەركەفتنێ دا دكەن، ئەو ژی ب ڤی رەنگێ‌ ل خوارێ:

1) سەركەفتن یا گرێدایی وان كەسانە یێن كو شیانێن بابەتێن ئەكادیمی هەین وەكی بیركاری، زانست و فێربوونا زمانا و …هتد، بەلێ‌ بەهرە یا گرێدایی وان كەسانە یێن كو شیانێن هونەری و وەرزشی هەین، وەكو مۆزیك و شانۆ و لڤینێن لەشی(Macho, 2016, p41).

2) بەهرە پێكهاتەیەكا زكماكییە بەلێ‌ سەركەفتن تشتەكە گرێدایی ژینگەهێ یە(عجیلات، 2017، ص24).

3) مەرجەكێ‌ سەكەفتنێ‌ ئەوە بەهرە د گەل هەبیت، پێدڤییە سەركەفتی یێ‌ بەهرەدار بیت، بەلێ‌ مەرج نینە هەمی بەهرەدار سەركەفتی بن.

4) بەهرە هەمبەری شیانێ یە د ئاستێ‌ سەر ناڤنجیێ دا، بەلێ‌ سەركەفتن هەمبەری گەهاندنێ یە د ئاستێ‌ سەر ناڤنجیێ دا (القمش، 2011، ص24).

5) بەهرە ب تاقیكرنان دهێتە پیڤان، بەلێ‌ سەركەفتن ل سەرئەرد و پێشچاڤ دهێتە دیتن.

6) بەهرە هێزەكا تەمامە یان چالاكییە یان كریارەكە، بەلێ‌ سەركەفتن ئەنجامێ‌ وێ‌ چالاكیێ‌ و كریارێ یە یان ژی دەستڤەئینانا وێ‌ هێزێ یە (عجیلات، 2017، ص24).

بەهرە و سەركەفتن و زاراڤێن پێڤەگرێدایی:

بەهرە: بەهرە ب گەلەك شێوەیان هاتییە پێناسەكرن، بەلێ‌ ئارمانج و واتایا وان هەمی پێناسەیان ئێكە، ژ گرنگترینێن وان پێناسەیان:

– بەهرە واتە هەبوونا شیان و بەرهەڤییەكا زكماكییا نەئاسایی ل دەف تاكەكی(سلام، 2013، ص217).

– بەهرە ب شێوەیەكێ‌ گشتی شیان و شارەزاییە و هونەری ب خۆ ڤە دگریت(Naik, 2012, p19).

– بەهرە هەبوونا شیانەكا خویایە یا گرێدایی بوارێن هزری و هونەری یە ل دەف كەسەكی (یمینە و عبدالمالك، 2016، ص33).

– بەهرە شارەزایی و شیانێن سروشتینە ل دەف تاكە كەسی(Hill, 2016, p6).

سەركەفتن: سەركەفتن ژی ب گەلەك شێوەیان هاتییە پێناسەكرن، هەر ژێدەرەك ل دویڤ بكارهینانا وێ‌ د بوارەكی دا بكارهینایە، لێ‌ مەبەست و واتایا وان هەر سەركەفتنە، ژ گرنگترینێن وان پێناسەیان:

– سەركەفتن بدەستڤەئینانەكا ئاستەكێ‌ بلندە د بوارێن ژیری و دەروونی و ئەكادیمی و داهێنان و سەركردایەتێ دا(العرایضە، 2015، ص 86؛ عطار، 2012، ص181).

– سەركەفتن ئەو شیانن یێن كو كەسەك ب دەست خۆ ڤە بینیت، كو‌ خۆ بۆ فێربوونا راهێنانێن هێزێ‌ دابین بكەت و شیانێن‌ خۆ یێن تاكە كەسی یێن جیاواز بزانیت(Girl tan, 2013, p24).

– سەركەفتن ب دەستڤەئینانەكا ئاست بلندە كو ژ شیان و جۆش و هێزەكێ‌ دەستپێدكەت بۆ ئەنجامدانا كارەكی كو گەلەك وەستاندن بۆ دڤێت(قصیعە، 2009، ص25).

بلیمەت: بلیمەت زاراڤەكێ‌ كەڤنە د نڤیسینێن گریکی یێن كەڤن دا هاتییە و پاشان د سەردەمێن ب دویڤ دا هاتییە بكارهینان بۆ مەرەمێن جودا جودا، هەر بۆ نموونە ئەڤ زاراڤە ل سەدەیێ‌ هەژدێ‌ زایینی بۆ وان شاهژنان دهاتە بكارهینان ئەوێن كو تشتەكێ‌ نوی ددیت(حسن، 2006، ص9)، یان ژی دگۆتە وان كەسان ئەوێن تشتەكێ‌ بەرچاڤ د بوارێن زانستی یان ژی د بوارێن هونەری دا ددیت (المعایطە، والبوالیز، 2007، ص15). لێ‌ دەربارەی پێناسا وێ‌، ژێدەران جودا جودا پێناسەكریە، ژ گرنگترینێن وان پێناسەیان، بلیمەت ئەو هێزا مەژی یە یاكو ب پلەكا گەلەك كێم هەی، بیر و داهێنانەكا گەلەك بلند یان بەهرەداریەكا گەلەك بلند هەی(طه و عثمان، 2019، ص130).

جوداهی: پێڕابوونەكا بلندترینە د بوارێن مەژی و داهێنانێ‌ و هونەری و سەركردایەتی و ئەكادمی دا، ئەو كارێ بەرێكڤەهاتییە و پێڕابوونا ئەركانە د هەمی بواران دا (خزان، 2017، ص21)، ژێدەرەكێ‌ دی دبێژیت: جوداهی ئەو كەسن ئەوێن ژ لایێ‌ پیشەیی و بسپۆریێ ڤە دهێنە دیتن، ئەون یێن كو شیان د جێبەجێكرنا د بوارێن بلند دا هەی(صیام، 2013، ص17).

داهێنان: شیانێن چێكرنا هزران و دیتنا پەیوەندیێن نوی یە، و دیتنا ئاریشەیان و چارەسەریا وان ب شێوەیەكێ‌ بەردەوامە(صوص، 2010، ص 36)، هەوەسا هاتییە  پێناسەكرن، كو داهێنان دیتنا تشتەكێ‌ نوی یە كو بەری نوکە نەبوویە(بترجی، 2011، ص34).

خواندن: خواندنێ گرێدانەكا موكم یا ب پرۆسێسا فێربوونێ ڤە هەی، كار دكەت ژبۆ فێربوونێ‌ ب رێكا پرۆگرامێن خواندنێ‌ و مامۆستایی ب رێكێن ئەكادیمی(عجیلان، 2017، ص31).

بیر: ب گەلەك شێوەیان هاتییە پێناسەكرن، هندەك دبێژن، بیر بۆ وان دهێتە گۆتن ئەوێن لڤینێن ساخلەم د ژیانێ دا دهاڤێژن، شەڕی و هەڤڕكیێ‌ دكەن ژبۆ كو یا باشترین بمینیت(مهدی، 1987، ص25)، لێ‌ ژێدەرەكێ‌ دی وەسا پێناسە دكەت، كو بیر ئیستراتیجییەكا جێبەجێكرنا ئارمانجێن رەفتارێن بیرن و‌ خۆ گونجاندنە د گەل ژینگەها دەوروبەر و هەلبژارتنا وێ‌(عبدالعظیم، 2004، ص25).

نوییاتی: نویاتی وەسا هاتییە پێناسەكرن، كو هزرەكا نوی یان شێوازەك یان تێگەهەك یان جۆرەكێ‌ نوی یێن كو تاك دگەهتێ‌ و د ژیانێ دا ب كار دهینیت(عجیلان، 2017، ص27).

وێنێ‌ بەهرەدار و سەركەفتی و زاراڤێن پێڤەگرێدایی:

تایبەتمەندیێن بەهرەدار و سەركەفتییان: ل دۆر ڤان تایبەتمەندییان، ژێدەران ب چەند شێوەیەكان نڤیسینە، بەلێ‌ بارا پتریا ژێدەران تایبەتمەندییێن وان (مەژی و زانینێ‌، لەشی، كۆمەلایەتی و…) جودا نڤیسینە، لەورا مە ژی ئەڤ رێكە هەلبژارت و جودا نڤیسین، ژ وان:

ئێك: تایبەتمەندییێن مەژی و زانینێ‌: بۆ تایبەتەندیێن مەژی ژی ژێدەران گەلەك خال دەستنیشانكریە، مە ژی بزاڤ كریە گرنگترینێن وان تایبەتمەندییان بێخینە بەرچاڤ، ژ وان:

1) شیانێن هزری یێن گشتی و تایبەت یێن هەین.

2) شیانێن ڤەدیتنێن زانستی یێن نوی هەنە (Milgran, 1991, p11-12).

3) شیانێن بەرزێن هزری و داهێنانێ‌ یێن هەین.

4) شیانێن فێربوونا بلەز یێن هەین(Tezcan, 2012,p 60-62).

5) شیانێن بەهرەمەندییا بابەتێن زانستی یێن هەین.

6) كەسانێن هزر و بیر بەرفرەهن (Gabrijelcic and Zeljeznov, 2018, p40).

7) هەر د ژیێ‌ بچویكاتیێ‌ دا فێری زمانی دبن.

8) هەر ل ژیێ‌ بچویكاتیێ‌ حەز ل سەر خواندنێ‌ و نڤیسینێ‌ هەنە (الطنطاوی، 2008،ص 30).

9) پلەیێن بلند د خواندنگەهێ دا. وەردگرن.

10)  حەزا لێگەریانا مەژی و زانینێ‌ یا هەی.

11) یێ‌ سەركەفتییە د بلەز خواندنێ‌ و تێگەهشتنا وێ دا(ماضی، 2011، ص37؛ عیاصرە و اسماعیل، 2012، ص102).

دو: تایبەتمەندییێن لەشی: ژێدەران گەلەك تایبەتمەندی دەستنیشانكرینە لێ مە گرنگترینێن وان تایبەتمەندییان دارێژتینە، ژ وان:

1) شیانێن كاركرنێ‌ یین بلند یێن هەین.

2) لەشەكێ‌ بهێز و ساخلەم یێن‌ هەین(عجیلات، 2016، ص68).

3) كێشا بەهرەدارا د ژدایكبوونێ دا یا مەزنە.

4) زوی دئاخڤن و ب پیا دچن و ددانێن وان دهێن.

5) زوی دگەهنە ژیێ‌ تمامبوونێ.

6) شیانێن لڤینێ‌ یێن بەرز یێن هەین(القمش، 2011، ص94).

7) ساخلەمییا وان باشترە ژ یێن نە خودان بەهرە.

8) دچالاكن و كێم دنڤن.

9) پێكهاتا لەشێ‌ وان باشتر و جوانترە ژ یێن نە بەهرەدار(الرفاعی، 1433ه، ص56).

سێ‌: تایبەتمەندییێن كۆمەلایەتی: گەلەك تایبەتمەندی ژ لایێ‌ بسپۆران ڤە هاتینە دەستنیشانكرن، لێ‌ ئەم دێ‌ گرنگترینێن وان تایبەتمەندییان دارێژین:

1) خۆ د گەل كاودانێن سەخت یێن كۆمەلایەتی دگونجینن.

2) شیانێن چارەسەریا كێشەیێن کۆمەلایەتی یێن هەین.

3) شیانێن پەیوەندیكرنێ‌ د گەل كۆمەلگەهێ‌ یێن هەین (Tezcan, 2012,p 60-62).

4) ب شێوەیەكێ‌ كارا د گەل خەلكی تێكەل دبن.

5) د گەل هەستەوەرێن دەوروبەرێن خۆ پشکدار دبن(القمش، 2011، ص152).

6) ب ئاسانی هەڤالینییا كەسانێن ریهسپی دكەن.

7) حەزا ل سەر كاركرنا ب تنێ‌ هەی(الشیخ علی، 1435ه، ص268).

8) حەزا دانوستاندن و رەخنەگرتنا كەتواری یێن هەین.

9) شیانێن هندێ‌ یێن هەین كو كارتێكرنێ‌ ل بەرامبەری‌ خۆ بكەن و ئاراستەیێ‌ وان بگوهۆرن(الجوالدە و القمش، 2015،ص 93).

چار: تایبەتمەندییێن سەركردایەتییێ: بۆ ڤی جۆرێ‌ تایبەتمەندییێ، هندەك تایبەتمەندی ژ لایێ‌ بسپۆران ڤە یێن هاتینە دەستنیشانكرن، گرنگترینێن وان تایبەتمەندییان ئەڤەنە:

1) باوەریەكا موكم ب خۆ یێن هەین.

2) خۆ ب بەرپرس دزانن (Tezcan, 2012, p 60-62).

3) ل دەف خەلكی خۆشتڤی نە.

4) ب شێوەیەكێ‌ ئاشكەرا دەربڕینێ‌ ل بڕیارێن‌ خۆ دكەن.

5) كەسێن‌ كۆمەلایەتی نە.

6) پشکدارییا زۆربەیا چالاكییێن كۆمەلایەتی دبیت (الگیلانی، 2009، ص13).

7) شیانێن بڕیاردانا راست یێن هەین.

8) شیانێن چارەسەركرنا ئاریشەیێن كۆمەلایەتی یێن هەین.

9) خۆ د گەل هەلویستێن جودا جودا دگونجینن(عجیلات، 2016، ص68).

پێڤەر و رێكێن ڤەدیتنا بەهرەدار و سەركەفتییان:

رێكێن ڤەدیتنا بەهرەدار و سەركەفتییان ژ رێكێن گەلەك گرنگە کو پەروەردە بكەتە د پرۆگرامێ‌ پەروەردێ دا و دویڤچوونێ‌ بۆ بكەت. بۆ ڤەدیتنا بەهرەدار و سەركەفتییان بسپۆرێن ڤی بواری هندەك پیڤەر و رێك دەستنیشانكرینە، ئەم دشێین بكەینە چەند قۆناغەك، ژ وان:

ئێك: قۆناغا هەلبژارتنێ:

1) هەلبژارتنا دایبابان: دایباب ژێدەرەكێ‌ گرنگن ژبۆ ڤەدیتنا پێزانینان ل سەر زارۆكێن خۆ: چونكە وان ئەو بچویكێ‌ مەزن كری و بچویكاتییا‌ خۆ ل دەف وان دایبابان بوو، ئەو ب دروستاهی بەهرەیێن زارۆكێن‌ خۆ ژ بچویكاتی دزانن؛ چونكە وان پتری هەر لایەنەك و تەخەكا دی تێكەلی د گەل وی هەیە و تێ‌ دشارەزانە، لێ‌ هندەك جاران دایبابان تێكەلییا د گەل زارۆكێ‌ خۆ هەی بەلێ‌ پێزانین ل سەر بەهرە و شارەزایی و سەركەفتنا وان‌ نینن، لەورا بیر و بۆچوونێن وان دهێنە وەرگرتن(ماضی، 2011، ص59).

2) هەلبژارتنا مامۆستایان: هەلبژارتنا مامۆستایان ژی خالەكا گرنگە؛ چونكە مامۆستا راستەوخۆ ل خواندنگەهێ كار د گەل قوتابی دكەت  و وانێ‌ بۆ دبێژیت و دهەلسەنگینیت، لێ‌ بۆ پشتراستییا بدەستڤەئینانا ئەڤێ‌ ئارمانجێ‌ و هەلبژارتنا مامۆستایی، پێدڤییە ئەڤ خالێن ل خوارێ‌ بهێنە جێبەجێكرن:

أ – راهێنان ب مامۆستایان بهێنەكرن ل سەر وی پرۆگرامێ‌ هاتییە دارێتن.

ب – پێزانینێن پێدڤی بۆ مامۆستایان بهێنە گۆتن و مامۆستا وان تێبینییان بنڤیسن و دەربڕینێ‌ ژ ڤی پرۆگرامی بكەن.

ج – وان مامۆستایان بهەلبژێرن ئەوێن ژ نێزیك قوتابییێن بەهرە و سەركەفتی دنیاسن و تێكەلی د گەل هەیی(الرفاعی، 1433ه، ص71-72).

3) هەلبژارتنا هەڤالان: هەلبژارتنا هەڤالێن د ناڤ پۆلێ دا، ب تایبەتی ئەوێن د گەل دخوینن و كارێن ئەكادیمی د گەل دكەن وەكو پرۆژان و چێكرنا راپۆرتان و… (الجوالدە و القمش، 2015، ص86).

دو: قۆناغا تێست و پیڤانێ‌:

تێست و پیڤان ژ ئالاڤێن گرنگن بۆ ڤەدیتنا بەهرەداران، ئەو ژی ب رێكا پۆلینكرنا ڤان خالێن ل خوارێ‌:

أ – تێستێن بیرێ‌(ذکاء): ئەڤ تێستە ژی دێ‌ ب دو جاران هێتەكرن، جارەكێ‌ تێستا بیری یا تاكی و جارەكێ‌ ژی تێستا بیری ب كۆمەل، یا ئێكێ‌ پراكتیکكرنا وێ‌ گەلەك دەم و شیان و پارە دڤێت و ب گەلەك لقان پێكدهێت، لێ‌ جۆرێ‌ دووێ‌ ب ئاسانتر دهێتە پراكتیکكرن(عجیلات، 2016، ص88-89).

ب – تێستێن بەرهەڤكرنا خواندنگەه- و ئەكادیمیێ‌: رێكەكە بۆ پیڤانا شارەزایی و شیانێن مەژی و بەرهەڤكرنا وی یا زانینێ‌ ، پێشبینی بۆ فێربوونێ‌ دهێتەكرن و رێكەكە بۆ باشتر دەستنیشانكرنا بەهرەدار و سەركەفتییان(خزان، 2017، ص40).

ج – تێستێن بدەستڤەئینانا پلەیان ل خواندنگەهێ‌: ژ گرنگترین تێستێن دهێنە بكارهینان و بەربەلاڤترین جۆرێن تێستانە، كو ب رێكا وان بەهرە و سەركەفتییان دەستنیشان بكەین پشتی تێستێن بیرێ‌، واتە وەرگرتنا پلەیێن بلند ژ لایێ‌ قوتابیان ڤە نیشانێن بەهرە و سەركەفتییان ددەت(ماضی، 2011، ص 61).

د – تێستێن نویاتییێ‌: ئێك ژ تێستێن بیری یێن هەرە گرنگە، شیانێن بەهرەداران ل سەر فێركرنێ‌ دپیڤیت، بەلێ‌ نەشێت دەربڕینێ‌ ژ ئاستێ‌ هزركرنێ‌ و پێتڤیێن تێستان بكەت(الرفاعی، 1433ه، ص 74).

ه- – تێستێن كەسایەتی: ئەو تێستن یێن كو ل سەر سالۆخەتێن كەسایەتییا بەهرەدار و سەركەفتییان بزانیت ب شێوەیەكێ‌ بەرفرەه- و پێزانین و بهایێ‌ وێ‌ ب دەستڤەبینیت، وەكو: پالدەر و داهێنان و سالۆخەتێن سەركردەیی و شارازایێن هونەری و پیڤەرێن كەسایەتی(خزان، 2017، ص40).

– ئاریشەیێن بەهرەدار و سەركەفتییان:

شارەزایێن دەروونناسی گەلەك ئاریشە دەستنیشانكرینە، كو بۆ بەهرەدار و سەركەفتییان پەیدا دبن، لێ‌ هەر ژێدەرەكی ئەو ئاریشە ل بن سیبەرەكێ‌ و ل بن ناڤەكێ‌ تایبەت نڤیسینە و دەستنیشانكرینە، مە ژی هندەك ژ وان ئاریشەیان دەستنیشانكرینە وەكو گرنگترین ئاریشەیێن بەهرەدار و سەركەفتییان، ژ وان:

1) ئاریشەیێن پەروەردەیی: ئەڤە ئێك ژ وان ئاریشەیانە یێن كو بۆ قوتابیێ‌ بەهرەدار و سەركەفتی پەیدا دبن، چ د گەل مامۆستایێن‌ خۆ یان ژی هەڤالان یان ژی د گەل پرۆگرامێ‌ پەروەردەیی، هەر بۆ نموونە هەڤالێن وی، دەمێ‌ قوتابیەكێ‌ خودان بەهرە و سەركەفتی بیت، قوتابیێن هەڤالێن وی ب چاڤەكێ‌ غەریب بەرێ خۆ ددەنێ‌ و كەربێن وان ژێڤەدبن و ئەڤ چەندە بۆ قوتابیێ‌ خودان بەهرە و سەركەفتی دبیتە ئاریشە. هەروەسا دەمێ‌ مامۆستا ژی یێ‌ خودان بەهرە و سەركەفتی د گەل قوتابیێن دی جودا نەكەت دلگران و بێهنتەنگ دبیت و بۆ دبیتە ئاریشە. هندەك جاران پرۆگرامێن خواندنێ‌ ژی بۆ قوتابیان دبنە ئاریشە؛ چونكە ل دویڤ ئاستێ‌ وان نینن و ئەو وەسا هزر دكەن كو ئەڤ پرۆگرامە وان پێش نائێخن(المعلیطە و البوالیز، 2007، ص363-364).

2) ئاریشەیێن كۆمەلایەتی (مالێ‌): د ناڤ مال دا ژی گەلەك جاران ئاریشە بۆ بچویكێ‌ خودان بەهرە و سەكەفتی پەیدا دبن، ئێك ژ وان خالێن هەرە گرنك پالدانا دایبابانە بۆ پشکەکا‌ خواندنێ‌ كو نە ب دلێ‌ وی قوتابییە ئەو بچیت ل وێ پشکێ بخوینیت. هندەك جاران ژی مالا وی ئەو قوتابیێن خودان بەهرە و سەركەفتی پشتگوهڤە دهاڤێژن و تێناگەهن و رێزێ‌ لێ ناگرن و پشتەڤانیێ لێ ناكەن. هندەك جاران ژی ئاستێ‌ مالا قوتابیێ‌ خودان بەهرە و سەركەفتی یێ‌ كۆمەلایەتی و یێ ئابووری یێ‌ نزمە، ئەڤ خالە ژی ژ خالێن گرنگن كو بۆ بەهرەدارێ سەركەفتی ببیتە ئاریشە، ئەڤە و گەلەك خالێن دی هەنە د ناڤ مالا قوتابی دا بۆ دبنە ئاریشە و رێگر ل بەر پێشكەفتنا وی(ماضی، 2011، ص44045).

3) ئاریشەیێن دەروونی: گەلەك جاران دەروونێ‌ قوتابییێ‌ خودان بەهرە و سەركەفتی ب خۆ بۆ وی دبیتە ئاریشە، بسپۆرێن ئەڤی بواری ئەڤێ‌ ئاریشەیێ‌ دكەنە دو خال: یا ئێكێ‌ ئاریشەیێن دەروونی یێن نافخۆیی، واتە هەر ژ پەیدابوونا وی ئەڤ ئاریشە هەبوویە و دەروونێ‌ وی نە یێ‌ ئارامە و تا نوکە ژی بۆ دبیتە ئاریشە، خالا دووێ‌ ئاریشەیێن ژ دەرڤەنە، ئەو ژی ب رێكا ژینگەها دەوروبەرێن وی پەیدا دبیت، وەكو هەڤال و برا و… (طه و عثمان، 2019، ص190).

چارەسەریا ئاریشەیێن بەهرەدار و سەركەفتییان :

1) ژبۆ چارەسەركرنا ئاریشەیێن پەروەردەیی پێدڤییە چەند پێنگاڤەك بهێنە هاڤیتن، وەكو دەستنیشانكرنا هندەك خواندنگەهێن تایبەت بۆ قوتابیێن خودان بەهرە و سەركەفتی و هندەك مامۆستایێن زیرەك و شارەزا بۆ وان بهێنە دەستنیشانكرن(خوری، 2002، ص43) و هندەك پۆلێن تایبەت هەبن بۆ قوتابیێن خودان بەهرە و سەركەفتی كو وانێ‌ تێڤە بخوینن، هەروەسا ژۆرەكا تایبەت وەكو پەرتووكخانەیەكا بچویك د ناڤ وێ‌ قوتابخانێ دا هەبیت(كریفر، 2004، ص19).

2) ژبۆ چارەسەركرنا ئاریشەیێن كۆمەلایەتی دڤێت هندەك خال ل بەرچاڤ بهێنە وەرگرتن، وەكو سەمیانێن‌ قوتابیێن بەهرەدار و سەركەفتی پەیوەندیێن باش د گەل خواندنگەهێ‌ هەبن و هایدارێ‌ كارێن زارۆكێ‌ خۆ ببن و دەستخۆشی لێ بهێتەكرن، هەروەسا بەردەوام پێتڤیێن قوتابی بەرهەڤ بكەن لدویڤ شیانێن خویێن مادی و بەردەوام دیڤچوونا زارۆكێ‌ خۆ بكەن و سەرەدەرییەكا باش د گەل دا بكەن و…(ماضی، 2011، ص51).

3) داكو دەروونێ‌ قوتابیێ‌ خودان بەهرە و سەركەفتی ئارام ببیت و بۆ وی نەبیتە ئاریشە، قوتابی ببەنە دەف نۆژدارێن دەروونی ژبۆ وەرگرتنا رێنمایان و دویركەفتن ژ ئاریشەیێن دەروونی، هەروەسا مامۆستایێن وی ژی هایدارێ‌ وان رێنمایان ببن ئەوێن نۆژداری دەستنیشانكرین و سەرەدەرییەكا باش و یا جیاواز د گەل قوتابیێ‌ خودان بەهرە و سەركەفتی بكەن(خوری، 2002، ص44).

ئەگەرێن گرنگیپێدانا بەهرەدار و سەركەفتییان:

 دەولەتێن پێشكەفتی گەلەك گرنگیێ‌ ددەنە خودان بەهرە و سەركەفتییان، ئەو ژی پشتی بەرفرەهبوون و پێشكەفتن و گەشەیا ئابووری و كۆمەلایەتی و تەكنەلۆجی ل جیهانێ‌، تاكو ئەڤ دەولەتێن پاشكەفتی ژی گەهشتنە وێ‌ راستیێ‌ كو دڤێت گرنگیێ‌ ب بەهرەدار و سەركەفتییان بهێتەدان(الزیان، 2002، ص31)، هەر ل دەستپێكا سەدەیێ‌ بیستێ‌ زایینی گرنگییەكا باش یا ب بەهرەدار و سەركەفتییان هاتیە دان ئەو ژی ژ بەر ڤان ئەگەرێن ل خوارێ‌:

1) بزاڤا پیڤانێ‌ یا مەژی.

2) شەڕێ‌ سار و پێشبركێیا چەكی.

3) زێدەبوونا دانیشتوانا و شۆرەشا پێشكەفتنا زانستی.

4) كۆمەل و كۆنگرەیێن زانستی.

5) شیانێن تاكی(طه و عثمان، 2019، ص35-44).

پشتی بلندبوونا پێلێن جیهانگیرییێ ل سەدەیێ‌ بیستێ‌، پتر هەڤڕكییا تاكەكەسی پەیدابوو و كۆچا مەژییان د ناڤبەرا دەولەتێن مەزن دا دەستپێكر و دگوتنە وی (شەڕێ‌ بەهرەیان) و وەسا دەولەتێن مەزنێن جیهانێ‌ و رێكخراوێن شارستانی یێن جیهانی هەولا كۆمڤەكرنا بەهرەدار و سەركەفتییان كر و ل دەف‌ خۆ ددانە كاری ژبۆ هندێ‌ داكو ئارمانجێن‌ خۆ بدەستڤە بینن(الجراح و دوله، 2015، ص283).

رێكێن وانەگۆتنا بەهرەدار و سەركەفتییان:

 شارەزایان هژمارەكا رێكێن وانەگۆتنێ‌ بۆ بەهرەدار و سەركەفتییان دەستنیشانكرینە وەكو رێكا هەژاندنا هزران و رێكا چارەسەركرنا ئاریشەیان و… (الطنطاوی، 2008، ص56-61)، لێ‌ ئەم دێ‌ ئێك ژ وان رێكان وەكو نموونە د ڤێ‌ ڤەكۆلینێ دا وەرگرین و دێ‌ بزاڤێ‌ كەین كورتییەكێ‌ ل سەر وێ‌ رێكێ‌ بنڤیسین.

– رێكا هەژاندنا هزران:

پێناسا هەژاندنا هزران: گەلەك پێناسە بۆ هەژاندنا هزران هاتینە كرن، لێ‌ یا ژ هەمیان گرنگتر دبێژیت: هەژاندنا هزران ئێك ژ پرۆسێسێن گفتۆگۆیا ب كۆمە كو قوتابییان هانددەتە پێكڤە كاركرنێ‌ ب چاڤدێریا سەركردێ‌ وان د ماوەكێ‌ دەستنیشانكری دا(الجابری، 1428، ص41).

– پێنگاڤێن جێبەجێكرنا رێكا هەژاندنا هزران:

1) دەستنیشانكرنا شێوازێن روینشتنێ‌.

2) دەستنیشانكرنا ئاریشەیا دارێشتییا كو دێ‌ قوتابی هزران ل دۆر بارینیت.

3) دەستنیشانكرنا دەمی.

4) كاركرن ل سەر دارێشتن یان باراندنا هزران.

5) دەستنیشانكرنا سەردەكی بۆ گرۆپی، كو دێ‌ رۆلێ‌ وی دوشاندنا هزرێن قوتابیان بیت ب مەرەما كۆمكرنا رێژەكا زۆرا پێزانینان.

6) دەستنیشانكرنا دو قوتابییان بۆ تۆماركرنا بۆچوونێن قوتابییان ل سەر بوردێ‌ نڤیسینێ‌.

7) دەستپێكرنا گەنگەشەكا وان هزرێن هاتینە دارێشتن ژ لایێ‌ مامۆستای ڤە ب مەبەستا هەلسەنگاندن و پۆختكرنا وان(حاجی و الدیرشوی، 2019، ل 94، 95).

– باشیێن رێكا هەژاندنا هزران:

هەژاندنا هزران گەلەك باشییێن خۆ یێن هەین د رێكا وانەگۆتنێ دا و ئێک ژ رێكێن سەردەمیانەیە بۆ وانەگۆتنێ‌ لێ‌ ئەم دێ‌ بزاڤێ‌ كەین گرنگترینێن وان باشییان بنڤیسین:

1) رێكێ‌ ڤەدكەت بۆ دیاربوونا شیانێن قوتابیێن بەهرەدار.

2) گەلەك چارەیێن دی ل شوینا چارەسەركرنا ئاریشەیان دبینیت.

3) هاریكارە بۆ زوی گەهشتن بۆ چارەسەریەكێ‌.

4) بارا پتریا قوتابی پشکداری وانەیێ‌ دبن.

5) هاریكارە بۆ شكاندنا دارێ‌ ترسێ‌ و شەرمینیێ‌(السمیری، 2006، ص53).

ئەنجام:

 پشتی كۆمكرنا ئەڤان ژێدەران و خواندنا وان و نڤیسینا ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێ‌، ڤەكۆلەر گەهشتنە چەند ئەنجامەكان، ژ وان:

1) هەر ل دەستپێكا هەبوونا مرۆڤایەتیێ‌ بەهرەداری و سەركەفتی هەبووینە، لێ‌ ل ژێر ناڤەكێ‌ دی هاتینە بكارهینان.

2) قۆناغ بۆ قۆناغێ‌ بەهرەداری و سەركەفتنێ‌ جهێ‌ خۆ دیتیە، نەخاسمە ژی د ناڤ كۆمەلگەهێ‌ و د بوارێن سیاسی دا.

3) بەهرەدار و سەركەفتییا گەلەك خالێن تایبەت هەنە، كو ژ كەسانێن دیێن نۆرمالێن د گەل وان دژین جودا دكەن.

4) بەهرەدار و سەركەفتییان گەلەك ئاریشەیێن جڤاكی و پەروەردەیی و دەروونی و كەسایەتی و ئابووری و… هەنە.

5) چارەسەركرنا ئاریشەیێن بەهرەدار و سەركەفتییان پویتەدان ب وان و بەرچاڤ وەرگرتنا چالاكی و كردار و شیانێن وانن ژ لایێ‌ خێزان و كۆمەلگەه- و خوێندنگەهان ڤە.

6) ل سەردەمێ نوی گەلەك پویتە ب بەهرەدار و سەركەفتییان هاتییەدان نەخاسمە ژ لایێ‌ دەولەتێن پێشكەفتی و رێكخراوێن نێڤ دەولەتی ڤە، ژبەر پێشكەفتنا تەكنەلۆژیایێ‌ و ئابوور و كۆمەلگەهێن جیهانی د هەمی بواران دا.

 

ژێدەر:

 ئێك: ب زمانێ‌ عەرەبی:

1) بترجی، عادل بن عبدالجلیل بن ابراهیم.(2011). النموذج التام لتطویر الموهبة فی مدارس دار الذكر الاهلیة للبنین بمحافظة جدە(الطبعة الاولی). دیبونو للطباعة والنشر والتوزیع – الاردن.

2) الجابری، ولید فهاد فهد.(1428ه). اثر استخدام طریقة العصف الذهنی فی تنمیة التفكیر النقد والتحصیل الدراسی لطلاب الصف الاولی الثانویة فی مقرر الریاضیات(رسالة ماجستیر غیر منشورة). كلیة التربیة – قسم الریاضیات – الخرطوم.

3) الجراح، صالح علی، دولە، جمال داود ابو.(2015). اثر تطبیق استراتیجیات ادارة المواهب فی تعزیز الانتما‌و التنظیمی لدی اعضا‌و هیئة التدریس فی الجامعات الاردنیة الرسمیە. مجلة الاردنیة فی ادارة الاعمال، 11(2)، 283-291.

4) الجوالد، فؤاد عید، القمش، مصطفی نوری.(2015). التربیة الخاصة للموهبین (الطبعة الاولی) . دار الاعصار العلمی للنشر والتوزیع – الاردن.

5) حسن، زكی محمد محمد.(2006). التفوق الریاضی المفهوم والجوانب الاساسیة والرعایة والاكتشاف والصلاحیة الحركیە(الطبعة الاولی). المكتبة المصریة للطباعة والنشر والتوزیع – مصر.

6) خزان، حیاە.(2017).الخصائص السلوكیة للمتفوقین دراسیا دراسة وصفیة استكشافیة علی تلامیذ الصفوف الثلاثة الاولی من المدرسة الابتدائیة لمدینة حاسی خلیفە(رسالة ماجستیر غیر منشورة).جامعة الشهید حمی لخضر بالوادی.

7) خوری، توما جورج.(2002). الطفل الموهوب والطفل بطیئ التعلم(الطبعة الاولی). مجد المؤسسة الجامعیة للدراسات والنشر والتوزیع – لبنان.

8) الرفاعی، غالیة بنت حامد بن شدید.(1433ه). التحدیات التی تواجه رعایة الموهبین من وجه نظر المتخصصین فی منطقة مكة المكرمة وطرق مواجهتها فی ضو‌و التربیة الاسلامیة (رسالة ماجستیر غیر منشورة). جامعة ام القری – المملكة العربیة السعودیە.

9) الزیات، فتحی مصطفی.(2002). المتفوقون عقلیا ذو صعوبات التعلم قضایا التعریف والتشخیص والعلاج(الطبعة الاولی).من منشورات كلیة التربیة – جامعة المنصورە.

10) سلام، حسام عباس خلیل.(2013).فعالیة الذكا‌وات المتعددة فی الكشف المبكر عن التلامیذ الموهبین بالمدارس الحكومیە. مجلة كلیة التربیة بالسویس، 6(1)، 217-225.

11) السمیرە، عبد ربه هاشم عبد ربه.(2006). اثر استخدام طریقة العصف الذهنی لتدریس التعبیر فی تنمیة التفكیر الابداعی لدی طالبات الصف الثامن الاساسی بمدینة غزە(رسالة ماجستیر غیر منشورة). كلیة التربیة – قسم المناهج وطرق التدریس – الجامعة الاسلامیە.

12) الشیخ علی، هدایة هدایة ابراهی.(1435ه).المهام اللغویة واشباع حاجات الاتصال اللغوی لدی متعلمی اللغة العربیة من الموهبین لغویا. مجلة العلوم الانسانیة والاجتماعیە، (33)، 266-268.

13) صوص، فاطمة جمیل عبدالله.(2010). استراتیجیات المعلمین فی التعامل مع المتفوقین دراسیا فی المدارس الثانویة الحكومیة من وجهة نظر المعلمین والمدیرین (رسالة ماجستیر غیر منشورة). كلیة الدراسات العلیا – جامعة النجاح الوطنیة.

14) صیام، عزیزة عبدالرحمن عبدالله.(1434ه). واقع تطبیق نظام ادارة المواهب البشریة من وجهة نظر الادارة الوسطی والعلیا دراسة حالة الجامعة الاسلامیة بغزة (رسالة ماجستیر غیر منشورة). كلیة التجارة – قسم ادارة الاعمال – الجامعة الاسلامیة – بغزە.

15) الطنطاوی، رمضان عبدالحمید.(2008). الموهوبون اسالیب رعایتهم واسالیب تدریسهم(الطبعة الاولی).دار الثقافة للنشر والتوزیع – عمان.

16) طە، سهام علی، عثمان، امینة محمد.(2019). الاطفال الموهبون(الطبعة الاولی). دار النشر الدولی- السودان.

17) عارف، لمیا‌ء عارف محمد.(2003). تقویم الموهبین ریاضیا باحد اندیة الشركات(رسالة ماجستیر غیر منشورة). كلیة التربیة الریاضیة – جامعة حلوان.

18) عبدالعظیم، لیلی عبدالرحمن.(2004). بعض سمات المتفوقین عقلیا ومعاییر كشفها فی المدارس النموذجیە(اطروحة ماجستیر غیر منشورة). كلیة التربیة – قسم علم النفس التربوی والتربیة الخاصة – الخرطوم.

19) عجیلات، عبدالباقی.(2017). دور الاسرة الجزائریة فی رعایة الابنا‌ء الموهوبین – المتفوقون دراسیا نموذا- دراسة میدانیة علی عینة من المتفوقین فی شهادة البكالوریا بولایة سطیف-(اطروحة ماجستیر غیر منشورة). كلیة العلوم الانسانیة والاجتماعیة – جامعة محمد لمین دباغین سطیف2.

20) عطار، سعید.(2012). مشكلات الطلبة المتفوقین فی المدرسة الجزائریة دراسة میدانیة فی ثانویات مدینة تلمسان. مجلة العلوم الانسانیة والجتماعیە، (8)، 169-181.

21) العرایضە، عماد صالح نجیب.(2015). المعوقات التی تواجه التلامیذ الموهبین والمتفوقین فی منطقة القصیم من وجهة نظر المعلمین والحلول المقترحة للتغلب علیها. مجلة التربیة الخاصة والتاهیل، 2(9)، 86-90.

22) عیاصرە، سامر مطلق محمد، اسماعیل، نور عزیز.(2012). سمات وخصائص الطلبة الموهبین والمتفوقین كأساس لتطویر مقلیس الكشف عنهم. مجلة العربیة لتطویر التفوق، (4)، 102-113.

23) فریمان، جوان.(2014). سیكولوجیة الموهبة مفهومها ومصادرها(الطبعة الاولی). دار الثقافة للنشر والتوزیع – عمان.

24) قصیە، میس ناصر.(2009). الذكا‌وات المتعددة لدی الطلبة المتفوقین وعلاقتها بسماتهم الشخصیة «دراسة میدانیة فی بعض الكلیات النظریة والتطبیقیة فی جامعة دمشق»(رسالة ماجستیر غیر منشورة). كلیة التربیة – قسم التربیة الخاصة – جامعة دمشق.

25) قطامی، نایفە.(2015). مناهج واسالیب تدریس الموهبین والمتفوقین(الطبعة الثانیە). دار المسیرة للنشر والتوزیع والطباعة – عمان.

26) القمش، مصطفی نوری.(2013). مقدمة فی الموهبة والتفوق العقلی(الطبعة الثانیە). دار المسیرة للنشر والتوزیع والطباعة – عمان.

27) الكیلانی، حسین عبدالحفیظ.(2009). الموهبة والتفكیر الابداعی فی التعلیم(الطبعة الاولی). دار دجلة ناشرون وموزعون – الاردن.

28) كریفر، لیندا سلفرمان.(2004). ارشاد الموهبینوالمتفوقین(سعید حسنی العزە، الترجمە؛ ط1). مكتبة دار الثقافة للنشر والتوزیع – عمان (٢٠٠٢).

29) ماضی، یحیی صلاح.(2011). المتفوقون وتنمیة مهارات التفكیر فی الریاضیات (الطبعة الثانیە). مركز دیبونو لتعلیم التفكیر – عمان.

30) المعایطە، خلیل عبدالرحمن، البوالیز، محمد عبدالسلام.(2007). الموهبة والتفوق(الطبعة الثالثە). دار الفكر ناشرون وموزعون – الاردن.

31) مهدی، عباس.(1987).الذكا‌و والتفوق فی النفس والمجتمع(الطبعة الاولی). دار الثورة للصحافة والنشر – بغداد.

32) یمینە، محبوب، عبدالمالك، ججیق.(2016). اشكالیة قیاس الموهبة فی المؤسسة الاقتصادیة. مجلة العلوم الاقتصادیة، 17(2)، 30-38.

دو: ب زمانێ‌ كوردی:

33) حاجی، ستار جبار، الدیرشوی، عبدالمهیمن عبدالحكیم.(2019). ستراتیژییەت و شارەزایێن هەڤچەرخ د وانەگوتنێ‌ دا چارچوڤێن تیوری و پراكتیكێن كرداری(چاپا ئێكێ‌). زانكۆیا زاخۆ.

سێ‌: ب زمانێ‌ ئینگلیزی:

34) Gabrijelčic, Kukanja Gabrijelcic.Zeljeznov, Senicar zeljeznov. (2018) . Teaching Gif ted and Talented children. in A New Educational Era. University of primorska press.

35) Girl Tan, Ai- Girl Tan. (2013). Creativity, Talent and Excellence. Singapore.

36) Hill, Andy Hill. (2016) . Examining Psycho- Beha viourally Based features of Effective Talent Development. [unpublished doctoral dissertation ]. University of central Lancashire

37) Machu, Eva machu – Facova, vera Facova. Orel, miroslav orel. Bridgman, John Bridgman. Hadley, Helen Hadley. (2016). Recognition and teaching Gifted and talented Children – Good practice for Europe. First edition. Erasmus.

38) Milgram, Roberta M. Milgram. (1991). COUNSElING GIFTED AND TALENTED CHILDREN A Guide for Teachers, Counselors, and parents. United States of America.

39) NAIK, SHRUTI ASHOK.(2012). IMPACT OF TALENT MANAGEMENT ON THE PERFORMANCE OF AN ORGANIZATION WITH SHIPBUILDING INDUSTRIES . [unpublished master Thesis]. Padmashree Dr. D.Y. Patil University.

40) TEZCAN, FERIDE TEZCAN. (2012). PERCEPTIONS OF EARLY CHILDHOOD TEACHERS TOWARDS YOUNG GIFTED CHILDREN AND THEIR EDUCATION. [unpublished master thesis ]. MiDDIE EAST TECHNICAL UNIVERSITY.