گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ل ئێڤاریهكی ئهز ل گهل ههڤالهكێ خۆ یێ هۆلهندی ل قاوهخانهكا بچویك یێ ڕوینشتی بووم كو دكهفته هنداڤی كهنالێن باژێڕێ ڕۆتهردامێ، دهمێ ئاخفتنا مه بهردهوام بووی ههتا گههشتیه پرسیارهكێ كو ژ مێژه هزرا فهیلهسۆف و بیرمهندان مژویل كری: كیژ ژ وان د ههبوون و گرنگیێ دا پێشتره، ماف یان ئهرك؟ ههڤالێ من ژ بهرسڤا خۆ یێ پشتڕاست بوو: “ماف ل پێشیێ نه“. ب پشتراستی ڤه ئهڤ ئاخفتنه گۆت، پشتی هنگی كهنی و گۆت: “سهحكه زارۆكی ل دهف مه، ب ماف ڤه ژ دایك دبیت و ههتا ژیێ ههژده سالیێ ژلایێ دهولهت و جڤاكی ڤه دهێته پاراستن و كهس چ ئهركان ژێ داخوازا ناكهت. مافێ وی یێ فێربوونێ، یاری كرنێ، دهمێ نهخۆش دبیت چارهسهریێ وهردگریت و دهمێ شاشیهكی دكهت لێبۆرین بۆ یا ههی. گیانێ وی ل سهر ئازادیێ مهزن دبیت، بهری كو چ بارگرانییهكا جڤاكی بكهڤیته سهر ملێن وی”.
من هزر د گۆتنێن وی دا دكر ههر وهكو مرۆڤهك گۆهداریا ئاوازهكا نوی دكهت، ب ڕاستی زارۆك ل ئهوروپا، و ب تایبهتی ل هۆلهندا، نێزیكی دو دههكان ب دیوارهكێ مافان دهێته دهورپێچكرن؛ دیوارهكه كو وی ژ زهحمهتییا ژیانێ دپارێزیت ههتا كو بهێز دبیت. ل وێرێ فێر دبیت كو ڕێزگرتنا وی نه منهته، و ئازادیا وی نه دیاریهكه، بهلكو بنهمایێ ههبوونا وی نه. بهلێ ل دهف مه، گهلهك جاران بارێ زارۆكی ب ئهركان دهێته گران كرن كو ژ ژیێ وی مهزنتره: داخواز ژێ دهێته كرن كار بكهت دا هاریكاریا خێزانا خۆ بكهت، یان بێی گهنگهشه ملكهچ ببیت، یان دهنگێ وی بهێته كپكرن بهری كو بزانیت وی ژی بۆچوونا خۆ یا ههی، چاوا تۆڤهك دشێت یێ بهرههمدار ببیت ئهگهر ل ئهردهكی بهێته چاندن كو ب مافێ خۆ یێ ئاڤ و ڕۆناهیێ نههێته ئاڤدان؟
ئهڤجا ماف ئاخا ئێكێ یه، ئهو كانییه یاكو ڕامانا ڕێزگرتنێ د گیانی دا پهیدا دكهت. لێ ئهرك، ئهو فێقی یه یێ كو پاشتر بهرههم دهێت دهمێ ڕەه و چقێن دارێ بهێز دبن. ئهز ب ڤی ڕەنگی تێگههشتم دهمێ من گۆهداریا ههڤالێ خۆ دكر. بهلێ، ئایا بابهت هنده یێ سادهیه؟
ئهو فهیلهسوفێن كو ڕێكا ئهوروپا یا نوی خۆش كرین، چهند سهدسالن ڤێ ڕاستیێ دزانن، جۆن لۆك بهحسێ “مافێن سرۆشتی”: ژیان، ئازادی، مولكداریێ دكهت، و ڕۆسۆی هزرا خۆ یا “گرێبهستا جڤاكی” دارشت، كو تاك داگێرانێ ژ هندهك ئازادیا خۆ دكهت دا كو دهولهت وی بپارێزیت، پاشی شۆرەشا فهرهنسی ل سالا 1789 هات، دهنگێ گهلی دهنگ ڤهددا دهما دگۆت: “ئازادی، یهكسانی، برایهتی”. ل وێرێ “ڕاگههاندنا مافێن مرۆڤی و هاولاتی” ژ دایك بوو، و بۆ جارا ئێكێ هاته چهسپاندن كو مرۆڤ ئازاد ژ دایك دبن، و دهستههلات یا ڕهوا نابیت ئهگهر مافێن وان نهپارێزیت. و ب تنێ ل سهر مافان نهراوهستیا، بهلكو ئهرك ژی سهپاندن: ڕێزگرتنا قانونێ، بهرهڤانی كرن ژ وهلاتی، و پشكداری كرن د ژیانا گشتی دا. ئهو ڕاگههاندن وهكو ڕۆژێ بوو ل سهر ئهوروپا ههلاتی، و ب رێڤهبرنا ل ژێر سهرپهرشتیێ نهما، بهلكو ب ههڤسهنگیهكا ورد د ناڤبهرا ماف و ئهركان دا هاته برێڤهبرن.
سهرهرایی كو ئهو ڕاگههاندن ژ ناخێ شۆرەشهكا خویناوی هات، بهلێ ڕێ ڕۆهن كر. و پشتی سهد سال و نیڤان، ئهو كیشوهر د شهڕێ جیهانیێ دووێ دا هاته وێران كرن، ئهوروپا چ ڕێك بۆ ڕزگاربوونێ نهدیتن ژبلی ڤهگهڕیانێ بۆ ڕههـ و ریشالان: ماف بناغهنه و ئهرك دپاراستی، ل وی دهمی دهولهتا خۆشگوزهرانیێ” سهرههلدا، كو بۆ مرۆڤی مافێن وی یێن بنهرهتی د مسۆگهر كری بن، و ل بهرامبهری وێ گیانێ بهرپرسیاریێ د ناڤ دا هاته چاندن. ئهلمانیا ژ بن كاڤلان دوباره خۆ ئاڤاكره ڤه ل سهر پرهنسیپێ “ئابووریا جڤاكی” د ناڤبهرا بازاڕێ ئازاد و دادپهروهریا جڤاكی دا ههڤسهنگی چێكر. سوێد و نهرویج و دانیمارك باجێن بلند پهسهند كرن، بهلێ ئهو ل سهر شێوێ قوتابخانێن پێشكهفتی و نهخۆشخانێن سهردهمی و مووچێن باش دوباره بهلاڤ كرن. ل هۆلهندا، ئهڤ هزره ژ قوتابخانێ هاته چاندن: ته مافێ ئاخفتنێ یێ ههی، بهلێ ئهركێ تهیه تو گۆهداریێ بكهی. مافێ تهیه یاریان بكهی، بهلێ ئهركێ تهیه تو ڕێزێ ل قانونان بگری”.
ل وان وهلاتان، ماف درووشمهكێ ڤالا نهبوو، بهلكو ڕاستیهك بوو كو خهلك ههر ڕۆژ تێدا دژیان. و دهمێ داخواز ژ وان دهاته كرن كو ئهركێن خۆ بجهـ بینن، ئهوان ب باوهری ڤه بجهـ دئینان نه ب زۆری. هاولاتیێ هۆلهندی نیڤا داهاتێ خۆ وهك باج ددهت، بهلێ ل ههمبهر وێ ژێرخانهیهكا بهێز و دهستهبهریا جڤاكی و ئاسایشا ساخلهمیێ دبینیت. هاولاتیێ ئهلمانی د سیستهمان دا ل ڕێزێ دڕاوهستیت، چونكو دزانیت كو قانون وی وهك یێن دی دپارێزیت. بهلێ ل پتریا وهلاتێن جیهانا سێ یێ و ب تایبەتی ل رۆژهەلاتا ناڤین، ژ بلی هەرێما کوردستانێ، گهلهك جاران ههڤسهنگی سهروبن دبیت. داخواز ژ هاولاتی دهێته كرن كو باجێ بدهت و خزمهتگوزاریان نابینیت، گۆهداریا قانونان بكهت و دادپهروهریێ نابینیت، دلسۆزیێ پێشكێش بكهت و ڕێزگرتنا وی ناهێته پاراستن. ئهرك وهكو كهلهپچان دهێنه سهپاندن، بهلێ ماف د خانهیا درووشمان دا دمینن. ئهنجام دئاشكرانه: ژێكڤهبوون، گهندهلی، و نهبوونا باوهریێ.
ئهز دبینم كو ماف د ههبوونێ دا پێشترن، و ئهرك د پراكتیك كرنێ دا پێشترن. مرۆڤ نهشێت ئهركێن خۆ بجهبینیت ئهگهر مافێن وی ل پێشیێ نههێنه پاراستن. چاوا داخوازێ ژ هاولاتی بكهم كو ڕێزێ ل قانونێ بگریت ئهگهر قانون ب خۆ ڕێزێ ل كهرامهتا وی نهگریت؟ چاوا داخوازێ ژ گهنجهكی بكهم كو كار بكهت و بهرههمدار بیت ئهگهر ژ مافێ خۆ یێ فێربوونێ هاتبیته بێبار كرن؟ چاوا داخوازێ ژ زارۆكهكی بكهم گۆهداریێ بكهت ئهگهر مافێ یاریكرن و بێگونههیێ بۆ مسۆگهر نهكهم؟
سهربۆرێن ئهوروپی مه فێر دكهن كو ماف ئهركان لاواز ناكهن، بهلكو وان شین دكهن. ماف باوهرینه، و ئهرك وهفادارینه. بێی باوهری، وهفاداری نینه. و بێی وهفاداری، جڤاك نینه.
من ل هۆلهندا ب چاڤێن خۆ دیتیه كا چاوا زارۆك ههر ژ بچویكاتیێ دهێته فێركرن كو بهرمایكان بهاڤێژیته د زبلدانكێن دروست دا. نه ژبهر كو قانون ل دویڤ وی دچیت، بهلكو ژبهر كو دزانیت كو ئهڤه ئهركێ ویه ل ههمبهر مافێ یێن دی د ژینگهههكا پاقژ دا. من دیتیه كا چاوا خهلك د ڕێزهكا درێژ دا د ڕاوهستن دا كو باجێن خۆ بدهن، بێی كو گازندا بكهن، چونكو دزانن كو مافێ وان یێ فێربوون و ساخلهمیێ گرێدایی ئهركێ وان یێ پارهدانێ یه. ل ههمبهری وێ، من ل وهلاتێن مه زارۆك دیتینه كو دهێنه هاڤێتن بۆ ناڤ بازاڕێ كاری بهری كو پیتان فێر ببن، و هاولاتیێن كو خۆ ژ باجان ڤهددزن چونكو قازانجا وێ نابینن، و مرۆڤێن باوهری ب دهولهتێ نهمایی چونكو ئهرك ب زۆری ل سهر وان هاتیه سهپاندن، بهلێ ماف ب ئهنقهست ژێ هاتینه بێ بههر كرن.
كورتییا كو ئهز پشتی ڤێ گهنگهشهیا درێژ، و پشتی هزركرن د سهربۆر و دیرۆكێ دا گههشتیمێ، ئهوه كو ماف و ئهرك نه دو ههڤركێن ئێكن ڤێگراچوونێ ل سهر پێشیێ بكهن، بهلكو دو پهرێن بالندهكی نه. ماف ڕێزێ ددهنه تاكی، و ئهرك ههڤسهنگییا جڤاكی دپارێزن. ئهگهر مه بڤێت پێشبكهڤین، دڤێت ئهم ژ وێرێ دهستپێبكهین یا كو یێن دی دهستپێكرین: مافان ل پێشیێ بپارێزین، پاشی ڕامانا ئهركی د گیانان دا بچینین. چونكو ئهرك بێی ماف كۆێلایهتیه، و ماف بێی ئهرك بهرهلاییه. و د ناڤبهرا كۆێلایهتی و بهرهلایێ دا، گهل بهرزه دبن. بهلێ د ناڤبهرا ماف و ئهركان دا پێكڤه، شارستانیهت دهێنه ئاڤاكرن.
