دەف یان تەپڵ یەکێکە لە کۆنترین و گرنگترین ئامێرە مۆسیقییەکانی کورد کە مێژوویەکی هەزاران ساڵەی لە کولتووری کوردیدا هەیە، ئەم ئامێرە نەک تەنها وەک ئامێرێکی مۆسیقی، بەڵکو وەک نیشانەیەکی کلتوری، ئایینی و نەتەوەیی لەلای کوردان دادەنرێت.

لە کولتووری کوردیدا، دەف بە “پاشای ئامێرەکان” ناسراوە، چونکە دەنگی ئەم ئامێرە توانایی دروستکردنی بەستێنێکی مۆسیقی هەیە کە کاریگەری قووڵی ڕوحی و جەستەیی لەسەر گوێگران دادەنێت، هەزار تەپڵ” لە گوندی پاڵەنگان دەژەنرێت و هێمای یەکڕیزی و پەیوەندییە بە گەردوونەوە.

کوردستان بە پایتەختی تەپڵی جیهان ناسراوە، بە تایبەتی شاری سنە.

مێژووی کۆن و ڕەگەزەکان

پێستەکە بە شێوەیەکی نەریتی لە پێستی پرۆسێسکراوی بزن، مەڕ، ئاسک، یان بزنی کێوی دروست دەکرێت، هەرچەندە دەفە مۆدێرنەکانیش پێستی پلاستیکی بەکاردەهێنن.

 

مێژووی دەف

دەف ئامێرێکی کۆن و مێژووییە کە لە چەندین دەق و نووسراو و تابلۆی مێژووییدا باسی لێوە کراوە. بۆ نموونە لە نووسراوێکی ئاشووریدا هاتووە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٣٩٢ پێش زایین. جگە لەوەش چەندین سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە دەف لە سەرەتادا لە شارستانیەتی ئیلامیەکاندا لە ماوەی سەدەی حەوتەم و هەشتەمی پێش زایین بە شێوەی چوارگۆشە بەکارهاتووە. تەورات، کتێبی پیرۆزی ئایینی جولەکە، لە کتێبی سەرەتای ژیاندا باسی دەف دەکات و داهێنانەکەی دەگەڕێنێتەوە بۆ یوبال کوڕی لامەخ، باوکی هەموو ئەو مۆسیقاژەنانەی کە فلوت و چەپکە گوڵیان لێدەدا.

ئامێرە هاوشێوەکانی دەف لە مینیاتورەکانی گورکانی و سەفەوی ئێراندا وێنا کراون، بەڵام بەهۆی دیسکی لاوەکییانەوە بە دەف ناناسرێن، بەڵکو بە دێیار و ڕیک ناسراون. دەف دەوری هاوچەرخ تەنها لە وێنە ئیلامییەکان و وێنەیەکی میسری کۆن لە ساڵانی ١٣٠٠ پێش زایین بینراوە. لە کولتوورەکانی تردا، وەک فارسی و عەرەبی، بەکارهێنانی ڕیک و دەفەکانی چوارگۆشە و بازنە زیاترە و شێوەی بازنەیی ئێستای دەف ڕەگ و ڕیشەی لە کولتووری کوردیدا هەیە.

دەف لە سەردەمی کۆنەوە، تەنانەت پێش سەرهەڵدانی ئیسلام، لە کوردستاندا هەبووە و لە ڕێوڕەسمی کۆنی یارساندا بەکارهاتووە. دوای سەرهەڵدانی ئیسلام و قەدەغەکردنی مۆسیقا، دەف بۆ ماوەی ١٣ سەدە لە ماڵ و خانەقاکانی سۆفی کوردەکان دەژەنرا. دوای ئەم قۆناغە سەید محمد سەفایی یەکەم کەس بوو کە دەفەکەی خستە ناو مۆسیقای کوردی عەلمانی و لاپەڕەیەکی نوێی بۆ ئامێرەکە کردەوە. بیژەن کامکار لە ساڵی ١٩٧٤ دەف و مەقامەکانی خستە ناو مۆسیقای نەریتی ئێرانی و لە ئەنسەمبڵی مۆسیقای ئێراندا دامەزراند. پێش هەوڵەکانی کامکار، دەف لە مۆسیقای نەریتی ئێراندا نەبوو و لەبری ئەوە داێرا بەکاردەهێنرا.

لە ئێستادا دەف ڕۆڵێکی جەوهەری و دانەبڕاوی لە ڕێوڕەسمە ئایینییەکانی وەک مەولود و زیکر، و لە مۆسیقای عەلمانی کوردیدا دەگێڕێت. ساڵانە چەندین فێستیڤاڵی تایبەت بە دەف بەڕێوەدەچن، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کە ژمارەیەکی بەرچاو لە مۆسیقاژەنەکان بۆ خۆیان ڕادەکێشن.

دەف و دایرای لەیەک دەچن، بەڵام لە قەبارە و تایبەتمەندی فیزیکی و پێکهاتەیی و لە هەمووی گرنگتر کوالیتی دەنگ و تەکنیکەکانی ئەنجامدان جیاوازن، کە وەک ئامێری سەربەخۆ دامەزراندوون.

ڕێوڕەسمی هێزار دەف، کە یەکێکە لە داب و نەریتە سەرنجڕاکێشەکانی گوندی پاڵەنگان لە کوردستان، لە نێو خەڵکی کوردستاندا گرنگییەکی تایبەتی هەیە. جاران ئەگەر تەپڵی دەف لە کاتی نمایشدا بشکێت، خەڵکی ناوچەکە بە ئامێری تەقلیدی دەفیان دەگوت شەهید و هەرگیز بەبێ دەستنوێژ دەستیان لێ نەدەدا و بە ڕێزەوە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرد. لە هەر ماڵێکی هاووڵاتیانی پەلەنگان لانیکەم یەک تەپڵی دەف هەیە، بەو پێیەی زۆربەی خەڵکی کوردستان ئاشنان بە ژەنینی دەف.

بە دەنگی هەزاران تەپڵی دەف و بەدوایدا قیژەی ڕووباری سیروان لە دڵی چیاکانی زاگرۆس، فێستیڤاڵی سوپاسگوزاری بۆ شکۆمەندی بەهار بەڕێوەدەچێت و بەهەشتی تەراسکراوی کوردستان میوانداری هەزاران کەسی نەوەی مۆدێرن دەکات بۆ پاراستنی ئەو ئاوازە خۆشانەی کە هەزاران ساڵە، نەوە لە دوای نەوە دەبیسترێن.

گوندی پاڵەنگان کە بە فارسی بە واتای پلنگ دێت، گوندێکی مێژوویی و بەردینە لە نزیک شاری کامیاران لەسەر سنووری پارێزگای کوردستان و کرماشان کە بەشێکە لە پارێزگای کوردستان و دەکەوێتە ناوچەی ئۆرامان یان هۆرامان.

کەش و هەوای خۆشی ناوچەکە بە درێژایی ساڵ وایکردووە گوندی شاخاویی پاڵنگان لە کوردستان ببێتە شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگی جیهانی لە ئێران. گوندی پاڵەنگان جگە لەوەی یەکێکە لە شوێنە سەرەکییەکانی دۆزینەوەی نەریتە کۆنەکانی ئێران، لە لیستی هەشت گوندی گەشتیاری سەرەکی ئێراندا هاتووە، کە خەڵکی ئێران و جیهان بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت و سەرقاڵ دەکات.

لەم ساڵانەی دواییدا زیاتر لە سی هەزار کەس سەردانی گوندی پاڵەنگانیان کردووە بۆ بەشداریکردن لەم فێستیڤاڵە. لە ڕاستیدا مۆسیقاژەنانی دەف لە سەرانسەری وڵاتەوە پەیوەندییان بە گروپی مۆسیقاژەنی دەفەوە کرد و بەشدارییان لە چالاکییەکەدا کرد، لەگەڵ خەڵکی ناوچەکە یارییان دەکرد.

دەف لە ناوچە کوردنشینەکاندا مێژوویەکی هەزاران ساڵەی هەیە و ڕەگ و ڕیشەی لە بیروباوەڕ و نەریتی کۆنی ئەم خاکەدا داکوتاوە

فێستیڤاڵی هەزار دەف لە پاڵەنگان یەکێک لە دیارترین ڕێوڕەسمەکانی مۆسیقای عیرفانی و ڕۆحی لە ڕۆژئاوای ئێرانە، هەموو ساڵێک لە گوندی پاڵەنگانی سەر بە پارێزگای کوردستان بەڕێوە دەچێت، کۆمەڵەیەکی ناوازەی دەف ژەنان بەکۆمەڵە، بە ئامادەبوونی سەدان مامۆستا و مۆسیقاژەن لە سەرانسەری ئێران و جیهان، سەقف و شەقامەکانی گوندەکە بە دەنگی هەزاران دەف دەلەرزن، وەک ڕێوڕەسمی پیرشالیار ناوبانگێکی جیهانی پەیدا کردووە، بە بۆنەیەکی ساڵانەی فەرهەنگی دادەنرێت، کۆمەڵێک داب و نەریتی ناوازە لەخۆدەگرێت. میراتی دەوڵەمەندی مۆسیقای كوردى بە ئامێرێکی گەورەی زەرب ئاهەنگ دەگێڕێت.

 

کاریگەری دەف لەسەر مۆسیقای هاوچەرخ

مۆسیقای مۆدێرن:

– تاقمە مۆسیقییەکان: دەف وەک ئامێری بنەڕەتی لە تاقمە مۆسیقی کوردییەکاندا.

– تۆمارکردنەکان: لە تۆمارکردنی گۆرانی کوردییەکاندا.

– ئاڵەتی مۆسیقی جیهانی: هێنانەئاراوەی دەف لە مۆسیقای جیهانیدا.

– فیوژن مۆسیقا: تێکەڵکردنی دەف لەگەڵ ئامێرە مۆدێرنەکان.

– ئۆرکێستراکان: دەف دەخرێتە ناو ئۆرکێستراکانەوە.

 

هونەرمەندانی بەناوبانگ:

چەندین هونەرمەند و مۆسیقاری کورد شارەزایی تایبەتیان لە لێدانی دەفدا هەیە، ئەم هونەرمەندانە دەفیان بە ئاستێکی بەرز گەیاندووە، گروپە مۆسیقییە تایبەتەکانیان پێکهێناوە، لە فێستیڤاڵە نێودەوڵەتییەکاندا بەشداری دەکەن.

کولتوری دەف لە سەردەمی هاوچەرخدا

سیمبولیزمی فێمینیست:

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەف بۆتە ئامرازێکی بەهێز بۆ بەهێزکردنی ژنان،  زۆر ژن گروپی مۆسیقای تایبەتمەندیان پێکهێناوە، لە بزووتنەوەی مافەکانی ژناندا ڕۆڵی گرنگ دەبینێت، وەک هێمای ئازادی و سەربەخۆیی بەکاردێت.

 

داهێنانی مۆسیقی:

بۆ بەکارهێنان لە ئۆرکێستراکان، ڕۆڵە تەقلیدییەکانی فراوانتر دەکەن، لە مۆسیقای پۆپ و ڕۆک کوردیدا بەکاردێت.

 

کەلەپووری دروستکردن

ماددەکان:

– چەرم: زۆربەی کاتەکان چەرمی بزن یان مەڕ.

– چوارچێوە: لە دارەکانی سفیندار، گەوز، یان بەڕو.

– ئامێرەکانی ڕازاندنەوە: بۆ ڕێکخستنی دەنگ.

– کەوانە: لێواری چوارچێوەکە.

– گۆڵمیخ: نینۆکەکانی بەستنەوەی چەرم.

 

جۆرەکان بەگوێرەی قەبارە:

– دەفی گەورە: بۆ ئاهەنگە فراوانەکان و کۆنسێرتەکان.

– دەفی بچووک: بۆ مجلیس و کۆبوونەوەی بچووک.

– دەفی ناوەند: بۆ بەکارهێنانی گشتی و فێربوون.

– دەفی خەنگهای: بۆ پیاوان، بە قەبارە گەورەتر.

 

ڕێگای دروستکردن:

– هەڵبژاردنی چەرمی گونجاو.

– ئامادەکردنی چوارچێوە.

– کێشانی چەرم بەسەر چوارچێوەدا.

– بەکارهێنانی گۆڵمیخ بۆ بەستنەوە.

– تاقیکردنەوەی دەنگ و ڕازاندنەوە.

 

گرنگی کولتووری و کۆمەڵایەتی

نیشانە کولتوورییەکان:

– پەیوەندی لەگەڵ زەوی: دەنگی دەف وەک لە دڵی زەویەوە هاتبێت.

– یەکگرتوویی نەتەوەیی: لە هەموو ناوچەکانی کوردستاندا بەکاردێت.

– میراتی نەوەکان: لە باوک بۆ کوڕ دەگوازرێتەوە.

– هێمای ئەصالەت: نیشانەی ڕەسەن بوونی کولتووری کوردییە.

– بەستێنی کۆمەڵایەتی: گەل بە گەل کۆدەکاتەوە.

 

بایەخی کۆمەڵایەتی:

– ئامێری خەڵک: هەموو کەس دەتوانێت فێری لێدانی ببێت.

– هاوبەشی کردنی خۆشی: لە ئاهەنگ و شادییەکاندا.

– دەربڕینی هەست: ناتوانرێت بە قسە دەرببڕدرێت.

– پەیوەندی نەوەکان: لە نێوان نەوە کۆنەکان و نوێیەکان.

– ناسنامەی کولتووری: وەک نیشانەی کولتووری کوردی.

 

دەف لە ئەدەبیات و هونەردا

لە شیعری کوردیدا دەف بە هێما و ڕەمزێکی زۆرەوە باس کراوە، لە نێو ئەدەبی کلاسیکی کوردیدا جێگەیەکی تایبەتی هەیە، لە هونەری نیگارکێشیدا وەک سوژە بەکارهاتووە، لە کەسایەتیی مێژوویی کورددا دەستەکان وەک هونەرمەندان ناسراون. لە چیرۆک و ڕۆمانە کوردییەکاندا ڕۆڵی گرنگ دەبینێت.

 

ئاستەنگەکان و مەترسییەکان

ئاستەنگەکان:

– مۆدێرنیزەکردن: کەمبوونەوەی بەکارهێنان لە شوێنی ئامێری مۆدێرن.

– کۆچ: کۆچکردنی خەڵک بۆ شارەکان و وڵاتانی تر.

– نەمانی مامۆستایان: کەمبوونی شارەزایان بۆ فێرکردن.

– گۆڕانی بەکارهێنان: لەدەست دانی جۆرە تەقلیدییەکان.

– تێکچوونی نەوەکان: نەوەی نوێ کەم بایەخ پێدەدات.

 

مەترسییەکان:

– نەمانی زانیاری تەقلیدی.

– کەمبوونەوەی بەکارهێنان لە ڕێوڕەسمەکاندا.

– جیابوونەوەی نەوەکان لە میراتی کولتووری.

– تێکچوونی ڕێگا تەقلیدییەکانی فێربوون.

– کاریگەری مۆسیقای جیهانی لەسەر مۆسیقای ڕەسەن.

 

هەوڵەکانی پاراستن

– پەیمانگاکانی مۆسیقا: فێرکردنی دەف لە پەیمانگا تایبەتەکاندا.

– ئاهەنگ و فیستیڤاڵەکان: نمایشدانی هونەری دەف.

– تۆمارکردن: پاراستنی شێوازە تایبەتەکانی لێدان.

– کتێب و بەڵگەنامە: نووسینی کتێبەکان لەسەر مێژوو و تەکنیک.

– فێرکردنی نەوەی نوێ: دروستکردنی بەرنامە تایبەت.

– دروستکردنی گروپ: پێکهێنانی گروپە تایبەتەکان.

– بەشداری لە فێستیڤاڵەکان: نمایشدان لە ئاستی نێودەوڵەتی.

 

ئایندەی دەف

– تێکەڵکردن لەگەڵ مۆسیقای مۆدێرن: بەکارهێنان لە ژانرە نوێیەکاندا.

– گەشەپێدانی تەکنیکەکان: دروستکردنی شێوازی نوێی لێدان.

– بەکارهێنان لە تەکنەلۆجیا: تێکەڵکردن لەگەڵ ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان.

– خوێندن و لێکۆڵینەوە: زیاتر تویژینەوە لەسەر مێژوو و کولتوور.

– گەشەپێدانی پیشەیی: دروستکردنی پیشە تایبەت بەم بوارە.

 

پاراستنی ڕەسەن:

– مامۆستایان و فێرکارەکان: پاراستنی زانیاری تەقلیدی.

– کۆمەڵگا و خێزان: ڕۆڵی خێزان لە گواستنەوەی میرات.

– دامەزراوە کولتوورییەکان: پشتگیری فەرمی بۆ پاراستن.

– بەڵگەنامەکردن: تۆمارکردنی هەموو جۆرە تەقلیدییەکان.

– فێستیڤاڵە تایبەتەکان: بەردەوامبوونی یادکردنەوە.

دەرئەنجام

دەف نەک تەنها ئامێرێکی مۆسیقییە، بەڵکو دەنگی دڵی نەتەوەی کوردە، لە مێژووی هەزاران ساڵی خۆیدا، دەف شایەتی خۆشی و خەم، جەنگ و ئاشتی بووە. لە سەردەمی کۆنەوە دەف لە ئایینە کۆنەکان و نەریتە فۆڵکلۆرییەکانی کورددا بەکارهاتووە، بازنە وەک یەکێک لە گرنگترین مۆتیڤە ڕەمزیەکان لە شێوەی دەفدا دەردەکەوێت، بازنە هێمای گەردوونی، کۆمەڵ، سیمیتری، کامڵبوون، بێکۆتایی، ئەبەدی و بێفەزایە.

فۆرمی بازنە تەواوە، هەموو بەشەکانی یەکسان و هاوشێوەن و تیژڕەوی بێکۆتایی هەیە کە هەموویان لە یەک ناوەندەوە سەرچاوە دەگرن، لە ڕابردوودا ئەم جۆرە مۆسیقای عیرفانییە زیاتر لە خەتقە و تەکایادا پێشکەش دەکرا.

 

واتای ڕستەیی و زمانەوانی

وشەی “دەف” لە وشەی عیبری “تاف” وەرگیراوە کە بە واتای “لێدان” دێت، لە زمانی سۆمەریدا بە “دوب” دەخوێندرێتەوە، لە زمانی ئەکەدیدا بووە بە “دوپو” یان “تۆپو”، لە زمانی ئارامییدا بووە بە “دوپ”، لە زمانی عەرەبیدا بووە بە “دۆف” یان “دەف”، لە کوردیدا بە “دەف”، “تەپڵ” و “دەھۆل” ناسراوە.

 

جۆرەکانی دەف لە کوردستان

– دەفی کوردی کلاسیک: بە قەبارە مامناوەند و قووڵی تایبەت دەناسرێتەوە.

– دەفی زازاکی: لە ناوچە زازانشینەکاندا بەکاردێت.

– دەفی سۆرانی: لە ناوچەکانی سۆرانیدا زۆرتر بەکاردێت.

– دەفی کورمانجی: لە ناوچەکانی کورمانجیدا بەکاردێت.

– دەفی گۆرانی: لە ناوچە گۆراننشینەکاندا بەکاردێت.

– دەفی خەنگهای: بۆ یاریزانانی پیاو، بە قەبارە گەورەتر.

 

تایبەتمەندییە پێکهاتەیی و فیزیاییەکان

دەف ئامێرێکی چوارچێوە دەچێت و چوارچێوەیەکی کورتی ستوونی لە دارە، لە لایەک بە پێست داپۆشراوە و لە لایەکی ترەوە کراوەیە، تیرەی چوارچێوەکە لە ٥٣.٥ بۆ ٦٠ سم دەگۆڕێت، لێواری چوارچێوەکە کە پێی دەوترێت “کەوانە”، ئەستوورییەکەی ١.٥ سم، لە نووکەکەیدا بۆ ٢-٣ ملم تەنک دەبێتەوە، پێست بە توندی دەکێشرێتە سەر چوارچێوەکە بە بەکارهێنانی نینۆک کە پێی دەوترێت “گۆڵمیخ”، پانی چوارچێوەکە ٥ بۆ ٦.٥ سم کە ٥ سم گونجاوە بۆ یاریزانانی مێ، ٦.٥ سم بۆ یاریزانی پیاو، جۆری دووەم بە جۆری “خەنگهای” ناسراوە.

 

ڕۆڵی دەف لە مۆسیقای کلاسیکی کوردیدا

لە مەقامە کوردییەکاندا، دەف وەک بنەمای ڕیتمی خزمەت دەکات.

– مەقامی شەهنازی کوردی: پشت بە ڕیتمی دەف دەبەستێت.

– مەقامی بایاتی شرقی: دەف بنەمای ڕیتمی دابین دەکات.

– مەقامی حیجازی کوردی: لەگەڵ دەنگی دەفدا خۆش دەگونجێت.

– مەقامی کوردی: دەف ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەبینێت.

– مەقامی موحەیەر: لەگەڵ ڕیتمی دەفدا دەردەکەوێت.

هەموو مەقامەکان پشت بە ڕیتمی دەف دەبەستن بۆ دروستکردنی بناغەی مۆسیقی

دەف و گۆرانی فۆڵکلۆری، دەف هاوڕێیەکی نابڕاوی گۆرانیبێژان و چیرۆکبێژانی کورد بووە، لە گۆرانی دێرینەکاندا وەک “ئەی ڕەقیب”، “لایلا” و “خانی”، لە حەماسە کوردییەکاندا وەک “مەمە ئاڵان”، “دمدم” و “زەمبیل فڕۆش”، لە گۆرانی کرێکاریدا و گۆرانی دروێنەدانەوەدا.

لە گۆرانی شۆڕشگێڕانەدا وەک “ئەی ڕەقیب” و “پەشمەرگە”، لە گۆرانی خەمباردا وەک گۆرانیەکانی ناسک و نەرم.

تەکنیکەکانی نمایشکردن و شێوازی یاریکردن.

دەف بە دەستی چەپ دەگیرێت و بە چوار پەنجەی دەستی چەپ و پێنج پەنجەی دەستی ڕاست یاری پێدەکرێت، پێستی دەف دابەش دەکرێت بەسەر سێ ناوچەی تۆناڵیدا: ناوەندی، ناوەڕاست و لایەنی، هەریەکەیان دەنگی جیاواز بەرهەم دەهێنێت، یاریکردن لە زۆنی ناوەندی دەنگێکی “درام” بەرهەم دەهێنێت، یاریکردن لە ناوچەی ناوەڕاست و لاوەکی دەنگێکی “تاک” یان “تەک” بەرهەم دەهێنێت.

 

تەکنیکە بنەڕەتییەکان:

– دوم: لێدانی قورس لە ناوەڕاست.

– تەک: لێدانی سوک لە قەراخ.

– پا: لێدانی خێرا و زنجیرەیی.

– کا: لێدانی بە پەنجە.

 

تەکنیکەکانی دەستی ڕاست:

– ڕۆڵکردنی جۆراوجۆر.

– لێدانی دەستی داخراو.

– چەقۆ لێدان.

– ڕۆڵی بەردەوام.

 

تەکنیکەکانی دەستی چەپ:

– یاریکردن لە ناوچەی ناوەڕاست و لایەنی.

– جۆرە جیاوازەکانی ڕۆڵ وەکو ڕۆڵی دداندار و ڕەق.

– یاریکردن لەکاتی جوڵاندنی دەف بە شێوەیەکی ڕاست یان ئاسۆیی.

 

ڕیتمە تایبەتەکان

– چەپی (٦/٨): زۆرترین بەکارهێنان لە گۆرانی فۆڵکلۆریدا.

– سەماعی (١٠/٨): لە سەماکان و ڕیتمە ئایینییەکاندا.

– ئۆکساک (٩/٨): لە مەقامە کلاسیکییەکاندا

– ڕەنگ (٢/٤): لە گۆرانی خێراکاندا.

– نیمسەماعی (٦/٨): لە گۆرانی ناوەندەکاندا.

– سافی (٢/٤): لە گۆرانی کلاسیکەکاندا.

 

دەف لە ڕێوڕەسمەکاندا

ڕێوڕەسمە کۆمەڵایەتییەکان:

– زەماوەند و دایکبوون: دەف لە خۆشی و ئاهەنگەکاندا بەکاردێت.

– نەوروز: لە ئاهەنگە نەورۆزییەکاندا دەفی ڕۆڵێکی سەرەکی هەیە.

– چرا و گۆڤەند: دەف بنەمای ڕیتمی هەموو جۆرە سەماکان و گۆڤەندەکانە.

– مەراسیمی زەماوەند: دەف تایبەتمەندی نمایشکردنی خۆشیی هەیە.

– ئاهەنگەکانی دەرگاکان: دەف بەشێکی چەکری ئاهەنگەکانە.

 

ڕێوڕەسمە ئایینی و عیرفانییەکان:

– لە کۆمەڵە سوفیگەرییەکانی کورددا دەف بۆ دروستکردنی حاڵەتی ڕۆحانی بەکاردێت، لە خانەقاکان و تەکایاکاندا بۆ سەما و زیکر، لە ئاهەنگی لەدایک بوون لە مانگی ڕەبیع الاولدا، هێمای ڕۆحانیەت و پەیوەندییە بە گەردوونەوە، لە مەراسیمە کۆنی ئایینی مێهرپەرستیدا.

 

 

سەرچاوەکان: 

 1- آموزش دف از مبتدى تا عالى – سيامك عزيززاده  2020

2- دف نوازى – از مقدماتى تا ثيشرفتة – ناليف- فرزاد عندليبى – جلد 1 – 2001

3- دورە عالى دف نوازى – حميد كرباسى زادە – بلاوكراوەى دەزگاى عارف- 2022

4- افسانە دف – مهرداد كريم خاورى – انتشارات بتهەن 0- 2024