گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
پەرتووکا ئیمپریالیزما نوی The New Imperialism، یا نڤیسەرێ بریتانی – ئهمریکی دەیڤد هارڤی یە و ژ بەلاڤۆکێن زانکۆیا ئۆکسفۆرد OXFORD UNIVERSITY PRESS ێ یە، ب زمانێ ئینگلیزی ل سالا 2003 ێ هاتییە چاپکرن. د 253 بەرپەڕان دا، پێنج چاپتەران ئانکۆ تەوەران ب خۆڤە دگریت.
بیرۆکەیا سهرهکی یا پەرتووکێ
دەیڤد هارڤی د پەرتووکا «ئیمپریالیزما نوو» دا شرۆڤهکرنهکێ بۆ شێوازێ کاریگەری و ههژموونا سهرمایهداریێ د سهردهمێ جیهانگیریێ دا پێشکێش دکهت و دیار دکهت کو ئیمپریالیزما ههڤچهرخ نه ب تنێ ل سهر بنهمایێ داگیرکرنا لهشکهری یان کۆنترۆلا سیاسی یه، بهلکو ل سهر میکانیزمێن ئابۆری – دارایی یه کو دهولهتان نهچار دکهت ملکهچ ببن بۆ سیستهمێ نیولیبرالی. هارڤی ڤێ چەندێ ب «کۆمکرن ب رێکا ژێستاندنێ» ناڤ دکهت (Accumulation by Dispossession) کو تێدا سامان و ژێدهر ژ پهراوێزان بۆ ناڤهندێن سهرمایهداریێ دهێنه ڤهگوهاستن، ل ژێر بهرگێ بازاڕێ ئازاد، تایبهتکرنێ و سیاسهتێن سازیێن دارایی یێن جیهانی.
تهوهرێن سهرهکی یێن پەرتووکێ
تهوهرێ ئێکێ: کۆمکرن ب رێکا ژێستاندنێ
نڤیسەر هارڤی، تێگههێ مارکسی یێ «کۆمکرنا دهستپێکی» بهرفرههـ دکهت، دا کو نیشا بدهت چاوا سیستهمێ سهرمایهداری خۆ ب رێکا دهستبسهرداگرتنا ژێدهرێن گشتی، تایبهتکرنا ئهرد و خزمهتگوزاریان و ب کاڵاکرنا بەرهەمێن بهرێ ل دهرڤهی لۆژیکا بازاڕی بوون، نوو دکهت.
ئهڤ چهنده دهستبسهرداگرتنا پهترۆل و ژێدهرێن سرۆشتی و سهپاندنا سیاسهتێن قەرز و تایبهتکرنێ ل سهر دهولهتێن باشوورێ گۆیا ئەردی ب خۆڤه دگریت.
تهوهرێ دووێ: ئیمپریالیزما ههڤچهرخ و نیولیبرالیزم
هارڤی دببینیت کو جیهانگیرییا نیولیبرالی شێوازێن کۆلۆنیالی ب ئامرازێن نوو دووباره یێن بهرههمئیناینەڤە کو تێدا سازیێن دارایی (بانکا نێڤدهولهتی، سندووقا دراڤێ نێڤدهولهتی) بووینه ئامراز بۆ سهپاندنا پاشکۆبوونێ.
تایبهتکرن و ڤهکرنا بازاڕان هندی کو مهرج بوون ل سهر دهولهتێن د وەرارێ دا هاتینه سهپاندن، نهکو ههلبژارتنهکا ئازاد بوو.
تهوهرێ سیێ: ویلایهتێن ئێکگرتی وهک هێزهکا ئیمپریالی
هارڤی دببینیت کو ویلایهتێن ئێکگرتی رۆلێ سهرهکی د بهرجهستهکرنا ئیمپریالیزما نوو دا گێڕایه ب رێکا کۆمکرنا ئامرازێن خۆ یێن ئابۆری و لهشکهری. پشتی روودانێن 11ێ سپتێمبهرا 2001ێ، ئهڤ تێکههلی ب روهنی دهرکهفت، ب تایبهتی د شهڕێ ئهفغانستانێ و سیاسهتێن بهرفرههبوونێ یێن د دویڤ دا هاتین کو هێزا لهشکهری بۆ مسۆگهرکرنا بهرژهوهندیێن ئابۆری و ستراتیژی هاته بکارئینان. هارڤی دیار دکهت کو ئهڤ ستراتیژییە ل سهر پرهنسیپێ»کۆمکرن ب رێکا ژێستاندنێ» هاتییه ئاڤاکرن، یانکو دوباره بهرههمئینانا کاریگەری و ههژموونێ ب رێکا تایبهتکرنێ، کۆنترۆلکرنا ژێدهران و ملکهچکرنا ئابۆرێن لاواز. و ههرچهنده پەرتووک بهری داگیرکرنا عیراقێ ل سالا 2003 ب دهمهکێ کێم دهرکهتبوو، لێ پاشی ئهڤ داگیرکرنه وهک نموونهیهکا زق ل سهر تێکههلبوونا سهرمایهی (ب تایبهتی پهترۆل و کۆمپانیێن مهزن) ل گهل هێزا لهشکهری د چارچووڤێ ئیمپریالیزما نوو دا دیار بوو.
تهوهرێ چارێ: ناکۆکی د ناڤبهرا «لۆژیکێ جوگرافی» و «لۆژیک سهرمایهداری» دا
هارڤی هزر و بیرۆکەیا هندێ پێشکێش دکهت کو شهڕهکێ بهردهوام د ناڤبهرا پێدڤیێن سهرمایهداریێ بۆ بهرفرههبوونا ئابۆری و پێدڤیێن دهولهتێن ئیمپریالی بۆ بهرفرههکرنا کۆنترۆلا سیاسی و لهشکهری دا ههیه.
ئهڤ ناکۆکییە، قهیرانێن جیهانی یێن دوبارهبوویی (ئابۆری، سیاسی، ژینگههی) دروست دکهت.
تهوهرێ پێنجێ: قهیرانا ئیمپراتۆریەتا ئهمریکی
ل گهل هێزا خۆ، ویلایهتێن ئێکگرتی د شیانا خۆ یا کۆنترۆلکرنا جیهانێ دا تووشی هندەک ئاستەنگان دبیت، ژ بهر بهرهنگارییا ناڤخۆیی و جیهانی، و سهرهلدانا هێزێن نوو وهکی چینێ. ئاماژه ب هندێ ژی دکهت کو بهرفرههبوونا بهردهوام گەفێ ل سهر ههرفینێن ناڤخۆیی یێن سهرمایهدارییا جیهانی دکهت.
پەرتووکا ئیمپریالیزما نوی The New Imperialism، وهک زێدهکرنهکا گرنگ بۆ گهنگهشهیا ل دۆر جیهانگیری و ئیمپریالیزمێ دهێته ههژمارتن، چونکی وەکوو پرا ب هەڤگەشتنێ د ناڤبهرا تیۆرییا مارکسی (مارکس، رۆزا لۆکسمبۆرگ) و شرۆڤهکرنا جوگرافی – سیاسی یا ههڤچهرخ دهێته نیاسین. هەر وەسا شێوازێ وێ یێ رهخنهیی یێ راستهوخۆ، پەرتووک کره ژێدهرهک بۆ بیاڤێ خواندنێن رهخنهیی یێن سهرمایهداریێ.
بەلێ هندهک ک ئابۆریناسێن لیبرال رەخنێ ژ پەرتووکێ دگرن و دبینن کو هارڤی شیانا بازاڕان بۆ ب دهستڤهئینانا وەرار و پێشکهفتنێ کێم دکهت. ژ ئالییەکێ دی هندهک ئابۆریناسێن دی رهخنێ لێ گرتن کو ئهو ب تنێ گرنگیدانێ ددهته سهر ویلایهتێن ئێکگرتی و هندهک جاران رهههندێن جۆر ب جۆریێن هێزێن دی (ئێکهتییا ئهوروپا، چین، کۆمپانیێن نێڤدهولهتی) پشتگوهـ دکەت..
بەلێ ل سەر ئەڤان دیتن و رەخنەیێن ل پەرتووکێ و نڤیسەرێ وێ هاتینە کرن، پەرتووک دیار دکەت کو ئیمپریالیزما ئهڤرۆ نه ب تنێ بهردهوامییا کۆلۆنیالیزما کلاسیکی یه، بهلکو بۆ سیستهمهکێ جیهانی گوهۆڕییه کو ب میکانیزمێن بازاڕ و تایبهتکرنێ دهێته ب رێڤهبرن و ههژموونا ئابۆری ژ هێزا لهشکهری جودا نابیت؛ بهلکو ههر ئێک ژ یا دی مفایی وهردگریت.
پەرتووک ئامرازهکێ پێشکێش دکهت بۆ تێگههشتنا چاوانییا دوباره دارشتنەڤا پاشکۆبوونا ئابۆری د جیهانا ههڤچهرخ دا. دیسان بیرۆکەیا پەرتووک بانگهوازهکه بۆ دوباره بهرچاڤ وهرگرتنا دادپهروهرییا جیهانی و بهلاڤکرنا سامانان.
پەرتووکا ئیمپریالیزما نوی دیار دکهت کا چاوا سهرمایهدارییا جیهانگیر، کۆنترۆلا ئیمپریالی ب میکانیزمێن ئابۆری و دارایی، کو ل دهمێ پێدڤی ب هێزا لهشکهری دهێنه پشتهڤانیکرن، دوباره بهرههم دئینیت. دیتنهکا رهخنهیی بۆ شرۆڤهکرنا داگیرکرنا عیراقێ و سیاسهتێن نیولیبرالیزمێ پێشکێش دکهت و پرسیارا ل دۆر پاشهرۆژا سیستهمێ جیهانی دوباره دئینته گۆڕێ.
پەرتووک ژێدهرهکێ سهرهکی یه بۆ ههر کهسێ بڤێت ژ پهیوهندییا د ناڤبهرا ئابۆرییا سیاسی و ئیمپراتۆریێ د سهدسلا بیست و ئێکێ دا تێبگههیت.
کورتییهک ل دۆر نڤیسهری
دەیڤد هارڤی (ژ دایکبوویێ 1935) جوگرافیناس و بیرمهندهکێ مارکسی یێ بریتانی-ئهمریکی یه، وهک ئێک ژ دیارترین بیرمهندێن جوگرافیا رهخنهیی دهێته ههژمارتن. وهک مامۆستا ل چهندین زانکۆیێن ئهمریکی کار کریە. بهرههمێن کاریگهر نڤیسینه وهکی بارودۆخێ پاش – مۆدێرنێتێ The Condition of Postmodernity و کورتییهک ژ دیرۆکا نیولیبرالیزمێ A Brief History of Neoliberalism. ئەڤ نڤیسەرە ب شرۆڤهکرنێن خۆ یا مارکسی بۆ سهرمایهداریێ و پهیوهندییا وێ ب جهـ، دهم، و ئیمپریالیزمێ دهێته نیاسین.
