سەبارەت ناڤێ ئەشکانییان د مێژوویێ دا ب چەند شێوەیەکان هاتییە، بۆ نموونە (پارت، فرس، ئەشکان). ناڤێ ئەوان د ژێدەرێن ئەخمینی و یوونانی دا ب شێوێ پارت هاتییە. هندەک ڤەکۆلەر دیار دکەن کو ناڤێ مالباتا ئەشکانییان ژ دەڤەرا (ئەرساک) هاتییە ئەوا نۆکە ب (قوچان) دهێتە نیاسین داکو نەژادێ خۆ بگەهیننە ئەرشاکێ دووێ (ارتاحشتا: 358-404ب.ز) شاهێ دەولەتا ئەخمینی(330-550ب.ز)، پاشی ئەڤ پەیڤە هاتییە گوهۆڕین بۆ ئەشکان. هندەکێن دی دبێژن کو شاهێن دەولەتا ئەشکانی ب (ئەرشاقیش) دهێنە نیاسین ئەڤ چەندە ژی دزڤڕیت بۆ (ئەرشاق)ی کو مەزنترین سەرکردێ شۆڕەشێ بوو دژی سلووقییان و وی دەولەتا ئەشکانی دامەزراندبوو(247ب.ز-224ز).

نەژادێ ئەشکانییان بۆ هۆزەکا هندو-ئەوروبی ب ناڤێ(پارنی) دزڤڕیت، ئەو ژی پشکەک بوون ژ هۆزا (داهین) کو ئێک ژ هۆزێن ئەسکیسی بوو، ئەوێن ژبەر تێکچوونا ناڤخۆیا ئەوان کوچبەر بوون و ل دەڤەرا هیرکانیا ئاکنجی بووین. لێ پشتی پەیدابوونا شەڕ و ئالۆزییان د ناڤبەرا سلووقییان(247-312ب.ز) و بەتالیسان دا(30-305ب.ز) ل مسرێ، و گرنگی نەدانا ئەوان ب دەڤەرێن دویر، ئەشکانییان ئەڤ چەندە ب دەرفەت زانی کو د ناڤبەرا سالێن(247-250ب.ز) و ب سەرکردایەتیا(ئەرشاق)ی و برایێ وی (تریداتس)ی ل هەرێمێن ل بن دەستهەلاتدارییا سلووقییان(هەرێما پارسوا) سەربەخۆییا خۆ رابگەهینن. 

 پشتی کوشتنا ئەرشاقی د شەڕەکی دا، تریداتسی بەردەوامی دا شەڕی دژی سلووقییان و شیا سنوورێن دەستهەلاتا خۆ بەرفرهـ بکەت و پایتەختەک ب ناڤێ خۆ (ئەرشاق) بۆ خۆ دانا و شیا بەرەڤ رۆژئاڤای ڤە بچیت و باژێرێ ئەعریقان(هیکاتومبیلۆس) کرە پایتەختێ دەولەتا خۆ، پاشی ئەشکانییان باژێرێ ئەکبەتانا یێ کەڤن هەلبژارت وەک پایتەخت و ل دوماهیێ باژێرێ تەیسەفون بوویە پایتەخت. 

شاهـ ئەرشاقێ دووێ(138-173ب.ز) دهێتە نیاسین دامەزرێنەرێ راستەقینەیێ دەولەتا ئەشکانی و پارێزەرێ سەربەخۆییا وێ و شیایە بەرگریێ ژ هێرشێن سلووقییان بکەت و چەندین هەرێم ئێخستنە د بن دەستهەلاتا خۆ ڤە، وەکی (بابل، بەلخ، ئەهواز، میدیا و فارس) و هۆسا شیا دولەتا خۆ بەرفرەهـ بکەت و سنوورێن وێ ژ دەریا قەزوین هەتا کەنداڤێ عەرەبی ب خۆڤە گرتن.  

دەولەتا ئەشکانی دهێتە هژمارتن ئێک ژ ب هێزترین و بەرفرەهترین دەولەتێن فارسی پشتی دەولەتا ئەخمینی، چونکو سنوورێن وێ گەلەک بەرفرەهبوون کو پشکەکا مەزن ژ باکورێن میزۆبۆتامیا(ئاشوور، بابل و باشوورێ بەسرە) ب خۆ ڤە گرتبوو و نێزیکی (470) سالان دەستهەلاتداری کر و (360) شاهان دەستهەلات لێ کریە.  

 ل سەردەمێ دەولەتا ئەشکانی دەستهەلاتداریا وێ یا کارگێڕی ل سەر هەرێمان هاتبوو دابەشکرن، هەر هەرێمەک ژ لایێ شاهێن ئەوان هەرێمان ب خۆ ڤە دهاتنە برێڤەبرن ب تایبەتی دەڤەرێن ل سەر سنوورێ دەولەتا ئەشکانی و ئیمپراتۆرییا رۆمانی و ئەوان هەرێمان تا رادەیەکی سەربەخۆییا خۆ وەرگرتبوو، بەلێ ل دوماهییا سەدێ دووێ و دەستپێکا سەدێ ئێکێ بەری زایینی ژبەر ئەڤان ئەگەرێن ل خوارێ زنجیرەکا شەڕ و هەڤڕکییان د ناڤبەرا ئیمپراتۆرییا رۆمانی و دەولەتا ئەشکانی دا دەستپێکر: 

1) پشتی ب هێزبوون و بەرفرەهبوونا دەستهەلاتا رۆمانییان، رۆمانییان هەول دان بەرەڤ دەڤەرێن ئیستیراتیجی ل رۆژهەلاتی ڤە بهێن ب تایبەتی دەڤەرێن ئیرانێ و ئیراقێ و شامێ داکو رێکێن بازرگانی کونترۆل بکەن نەخاسمە رێکا ئارمویشی ئەوا د ناڤ باژێرێن کوردستانێ ڕا دبۆری.  

2) ژ لایەکێ دی ڤە ب هێزبوونا دەولەتا ئەشکانی ئەوا ل دوماهییا هزارا ئێکێ بەری زایینی گەهشتییە گوپیتکا هێزێ.  

3) ئەگەرێ راستەوخۆ یێ ئەوێ هەڤڕکیێ ئەو بوو کو ل سالا (92ب.ز) سەرکردێ رۆمانی (سوللا) بەرەڤ دەڤەرێن فوراتی ڤە هات. ئەشکانییان دڤیان پەیمانەکا هەڤالینیێ دگەل رۆمانییان گرێدەن بەلێ سەرکردێ رۆمانی سفکاتی ب شاندێ ئەشکانی کر و ئەو دەرئێخستن، لەورا ئەڤ کریارا ئەوان بوو ئەگەر کو ئەشکانی ب رێکا هێزا لەشکری بەرسڤا ئەوان بدەن و شیان د شەڕەکی دا د هەمان سال دا لەشکرێ رۆمانی بشکێنن. 

 هەڤڕکییەکا چەندین شەڕێن مەزن دناڤبەرا هەردو لایەنان دا دروست بوون و چەندین پەیمان ژی د ناڤبەرا وان دا هاتنە گرێدان کو هەم وان شەڕان و هەم وان پەیمانان کارتێکرنەکا نەرێنییا مەزن ل سەر دەڤەرێن کوردستانێ و ئیراقێ و ئەرمینیا هەبوون و ئەڤ دەڤەرە ببوونە گۆڕەپانا هەڤڕکییێ د ناڤبەرا ئەوان دا. ئەڤ شەڕ و هەڤڕکییە بوو ئەگەرێ گەهاندنا زیانەکا مەزن و پەیدابوونا نەئارامیێ و وێرانکارییەکا بەردەوام ل دەڤەرێ ب تایبەتی ل هەرێما کوردوئینی و ئەدیابینی. 

هەژی گۆتنێ یە شەڕ و هەڤڕکییا دناڤبەرا ئەشکانییان و ئەرمەنییان کارتێکرنەکا مەزن ل سەر خەلکێ هەرێما ئەدیابین کریەوو کو بۆ ماوێ دەهـ سالان ئەرمەنییان دەستهەلات ل هەرێما ئەدیابین کر ل سەردەمێ شاهێ ئەرمەنی (تیکران)ی. 

ل سالا 69ب.ز سوپایێ رۆمانی ب سەرکردایەتییا (لوکوللۆس)ی شیان باژێرێ تیکرانوکرتا(میافارقین)ێ داگیر بکەن و ب هاریکارییا هەرێما کوردوئینی و ئەرمەن نەچارکرن خۆ ژ باژێری ڤەکێشن و کرە سەنتەرێ خۆ یێ لەشکری و فەرمانا ڤەشارتنا تەرمێ شاهێ کوردوئینی (زاربیۆن)ی دا ئەوێ ب فەرمانا شاهێ ئەرمەنی و ب بهانەیا هاریکارییا وی بۆ سوپایێ رۆمانییان دگەل خێزانا خۆ هاتییە کوشتن، هەروەسا پارە ل سەر نێزیکێن وی دابەشکرن و پەیکەرەکێ مەزن بۆ هاتە دانان. 

 مارک ئەنتونی د هێرشەکێ دا ل سالا (36ب.ز) بەرەڤ کوردستانێ ڤە هات لێ ل بەرامبەر ئەشکانییان شکەستن ئینا، لەورا ل سالا (43ب.ز) هێرشا خۆ دوبارەکرەڤە و ئەرمینیا داگیر کر و ل دویڤ پەیمانا کو د ناڤبەرا هەردو لایەنێن (ئەشکانی و رۆمانی) دا هاتییە گرێدان ل سالا1 ب.ز دەولەتا ئەشکانی دەست ژ ئەرمینیا و کوردوئینی بەردا بۆ روما.  

 ژ هەژی گۆتنێ یە بۆ ماوەکی کوردوئینی کەتە د بن دەستهەلاتدارییا ئەدیابینێ ڤە. سەرەرای ئەوان هەمی رویدانا تەماعییا رۆمانییان ل ئەدیابینێ ب دویماهی نەهاتن و پشتی ب دوماهیهاتنا ئاشتیێ د ناڤبەرا هەردو دەولەتان دا ل سەردەمێ ئیمپراتۆر تراجان(117-98ب.ز) رابوویە ب ئەنجامدانا هەوێن لەشکری ل سەر دەڤەرا رۆژهەلاتی ل سالێن (117-114ب.ز) و ئێکەم هێرشا وی بۆ سەر (ئەنتاکیا) ل سالا114 ب.ز دەستپێکر کو شیا ژ رویبارێ دیجلە دەرباز ببیت و سوپایێ وی شیا مویسلێ داگیر بکەت. ب ڤێ سەرکەفتنێ ئەدیابین کەتە د دەستێ ئیمپراتۆرییا رۆمانی دا هەروەسا دەستهەلاتدارییا ئەوان ل رۆژهەلاتی بەرفرهـ بوو و باکور و باشوورێ میزۆبۆتامیا کونترۆل کر.  

دەمێ هاتنا هدریانی بۆ سەر دەستهەلاتێ هەمی دەڤەرێن ئەشکانییان بۆ زڤڕاندن کو وی پتر دڤیا سیاسەتا ئاشتیێ بکار بینیت، بەلێ ل سەردەمێ سەرکردێن ل دویڤ دا جارەکا شەڕ و هەڤڕکی پەیدا بوون هەر ژ هاتنا کاسۆسی بۆ تەیسەفۆنێ و داگیرکرنا وێ و پاشی هاتنا سفیرۆسی ل سالێن )196و197ز( شیا سەرکەفتنێ ل سەر شاهێ ئەشکانی و لگاشی تۆمار بکەت و ئەدیابین کرە پشکەک ژ ئیمپراتۆرییا رۆمانی و ناسناڤێ (ئەدیابینۆس) ئانکو شاهێ ئەدیابینێ ل ناڤێ خۆ زێدەکر.    

 ل سەردەمێ کاراکلای و هەتا هاتنا مەکرینۆسی شاهێ ئەشکانی ئەرتەبانێ پێنجێ(147-106ب.ز) دوماهیک شەڕ دناڤبەرا هەردو لایەنان دا ل نێزیک نسێبینێ رویدا و د ئەنجام دا خەلکەکێ زۆر تێدا هاتنە کوشتن بەلێ ب گرێدانا پەیمانا ئاشتیێ دوماهیک ب ئەوان شەڕان هات.    

 هۆسا بۆ مە دیار دبیت کو هەڤڕکییا دناڤبەرا هەردو دەولەتان دا ژ ئەگەرێ تەماعییا ئەوانا بوو بۆ کونترۆلکرنا دەڤەرێن رۆژهەلاتی و رێکێن بازرگانی. هەروەسا زێدەباری شەڕێن بەردوام د هندەک دەمان دا شەڕ دهاتە راوەستاندن و ئارامی و ئاشتی بەرقەرار دبوو، بۆ نموونە سەردەمێ ئوکتافیۆسی. ئەوان شەڕان کارتێکرن ل سەر دەڤەرێ کریە ب شێوەکی گشتی و ل سەر کوردستانێ ب شێوەکێ تایبەتی و ئەوا بوویە گۆڕەپانا ڤێ ململانێ ژ لایەنێ سیاسی و ئابووری و جڤاکی ڤە. هەروەسا دەرفەت بۆ هندەک هەرێمێن وێ چێبوویە کو سەربەخۆییا خۆ وەربگرن هەتا بۆ ماوەکێ کێم ژی بیت وەکی هەرێمێن ئەدیابین و کوردوئین. ئەڤ شەڕێن بەردەوام ئەگەرەکێ سەرەکی بوون بۆ لاوازییا دەولەتا ئەشکانی و هاندانا میرێن هەرێمێن وێ بۆ هەلدانا شۆڕەشان دژی دەولەتێ کو دوماهیک شۆڕەش یا هەرێما فارس بوو ب سەرکردایەتییا ئەردشیرێ ئێکێ(242-224ز) ئەوێ شیای سەربەخۆییا خۆ رابگەهینیت و دەولەتەکا نوی ب ناڤێ دەولەتا ساسانی(651-224ز) دامەزرینیت.    

 

ژێدەر:  

 ١- هیڤی صبری جمیل البرواری، الحروب الفرثیە-الرومانیە علی اقلیم الجزیرە الفراتیە(٩٢-٢٢٦م)، (دمشق،٢٠٢١). 

٢- سامی سعید احمد و رضا جواد الهاشمی، تاریخ الشرق الادنی القدیم (ایران و اناضول)(بغداد، د.ت).

٣- جمال رشید احمد و فوزی رشید، تاریخ الکرد القدیم، (اربیل،١٩٩٠).

٤- حسن بیرنیا، تاریخ ایران منذ البدایە حتی نهایة العهد الساسانی، ترجمة: محمد نورالدین عبدالمنعم و السباعی محمد السباعی. 

5- رضا جواد الهاشمی، الصراع فی زمن حکم الفرثیین و الساسانیین (الصراع العراقی الفارسی) (بغداد، ١٩٨٣).

٦- ابراهیم نصحی، تاریخ الرومان من أقدم العصور حتی عام ١٣٣ق.م، (القاهرە، ٢٠٠٤)، ج١. 

٧- خسرو کوران، کوردستان منذ أزمنة التاریخ(١٠٠ق.م-٤٠٠م) (ستوکهولم، ١٩٩٢).