گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ماساة بارزان المظلومة) ئێکە ژ كتا كێم یا وان پهرتووكان یێن بهرى شۆرشا 1958 ل ئیراقێ ل دۆر بزاڤێن بارزان و بهرخوهدان و تراجیدیایێن بارزانییان هاتینه چاپكرن. خواندن و ههلسهنگاندنا پهرتووكێ مرۆڤى دگههینته چهند سهرنجهكێن سهرهكى: نڤیسكارێ پهرتووكێ د وى دهمی دا فهرمانبهرهكێ ئاست بلند بوویه د دهستهلاتێ دا، بهلێ كهسهكێ خودان ههلویست و وێرهك بوویه، ب رهوشهنبیرییا خوه بهرگری ژ ههقیێ دكر، ب پیداچوونا بهرپهرێن پهرتووكێ ئهڤ راستییه خۆیا دبیت. ههروهسان چاپكرن و بهلاڤكرنا پهرتووكێ سالا 1954 د دهمهكی دا بوو كو نێزیكى دهه سالان بوو شۆرشا بارزان هاتییه ژناڤبرن و شۆرشگێر مشهخت بووینه رۆژههلاتێ كوردستانێ سالا 1946 بهشدارى د دامهزراندنا كۆمارا كوردستانێ بووین. پشتى شكهستنا كۆمارێ بووینه دو جوین: جوینهك دگهل شێخ ئهحمهدێ بارزانى خوه رادهستى حكومهتا ئیراقێ كرى و سهرئهنجام بوویه سرگۆنكرن و زیندانكرن ل ژێرى و ناڤهراستا ئیراقێ و جوینێ دیتر دگهل مهلا مستهفایێ بارزانى بهرهف ئێكهتییا سوڤیهتى كهتینه رێ.
بزاڤا نهتهوهییا كوردى د وى سهردهمی دا د قووناغا ههره لاواز دا بوو، د وێ رهوشێ دا كتهكا كێم ژ رهوشهنبیرێن كورد ب لۆژیك و قهلهمێ خوه بهرگرى ژ خهلكێ كوردستانێ كرییه، معروف جیاووك (1858 – 1958) ئێك ژ وانه، ئهڤ رهوشهنبیره د ههژینه گرنگى ب دیرۆك و سهربۆرێن وان بێته دان.
ئێكهمین چاپا پهرتووكێ ل سالا 1954 ل بهغدا ، چاپا دوێ 2001 ل ههولێرێ هاتییه چاپكرن، داوى جار سالا 2010 دگهل (سهرجهم بهرههمى مهعرووف جیاووك) ل سلێمانیێ هاتییه چاپكرن.
ئهڤ پهرتووكه نه ژ پهرتووكێن كهڤنه د پهرتووكخانهیا من دا، ل 24/3/2001 لبهكا كۆپیكرییا پهرتووكێ ژ ئالیێ شڤان عهلى ئادهم ب دیارى گههشتییه من، د 214 بهرپهران دا ب قهبارهیێ 20 × 14.5 هاتییه چاپكرن.
مهعرووف جیاووك:
كهسایهتییهكێ كورده، د نیڤا ئێكێ ژ سهدسالییا بیستێ دا رۆلهكێ گرنگ د ژیانا سیاسی، رهوشهنبیر و كارگێرى ل ئیراقێ گێرایه، رهوشهنبیركێ وهلاتپارێز بوویه، ب باوهرنامه و رهوشهنبیرییا خوه پلهیێن مهزن و گرنگ د دهولهتا مهلكی دا وهرگرتینه، پایهدارییا وى نهبووینه هۆكار ئهو ژ ئهركێن خوه یێن نهتهوهیى دووركهڤیت، بهلكو بوویه هۆكار پتر خزمهتا گهلێ خوه بكهت.
مهعرووف عهلى ئهسغهر ئهفهندى كورێ حاجى مهولود ئهسعهد بهدیعولزهمانه، مهعرووفى پشتى سهرتایى روشدیه ل بهغدا خواندینه. ب مهرهما خواندنا بلند دگهل گهنجێن ههڤتهمهنێ خوه (رهشید عالى گهیلانى و نورى سهعید) چوونه ستهنبۆلێ، ئهو ل كولیژا ماف هاتییه وهرگرتن. پشتى كودهتا 23 تیرمهها 1908یا ئیتیحادییان ئهو گههشتینه ستهنبۆلێ، كاودان دژوار بووین، ل 13 نیسانا 1909ێ دهێتهگرتن و راكێشان بۆ بهر دادگههێ. پشتى ئێكهمین روونشتنا دادگههێ دزڤریتهڤه بهغدا و ل كۆلیژا (ماف)ا بهغدا دهێته وهرگرتن و دو پولێن كۆلیژێ ل بهغدا دخوینیت، سالا خواندنێ 1912- 1913 پولا سیێ تەمام ناكهت و دهست ژ خواندنێ بهرددهت. سالا 1913 دبیته رێڤهبهرێ خواندنگهها مامۆستایان ل بهسرا(١).
دهسپێكا شهرێ جیهانی ل 26 چریا ئێكێ 1914 و داگیركرنا بهسرا ژ ئالیێ لهشكهرێ ئینگلیزان ڤه دهێته دیلكرن و ب دیلى دبهنه (بۆرما) یا سهر ب كۆلۆنیێن بریتانى. پێنج سالان ل وێرێ دمینیت و نهخۆشییا (الحمى الدماغیة) دگریت، دو سالان د ناڤا نڤینان دا نهیێ ساخ و نه یێ مرى، د وێ رهوشێ دا ب لهشهكێ لاواز و قهرقودهكێ ههستییان، ل سهربازگهها (هندیة) یا بهغدا رادهستى مالباتا وى دكهن، ل بهراهیێ دایك و بابێن وى وى نانیاسن و نێزیك بوو بزڤرنهڤه مال، بهلێ وى ئهو نیاسین و ب دیدارا كهسێن خوه شاد دبیت، پشتى سالهكێ هێدى هێدى رهوشا وى باش دبیت.
دهستههلاتا ئینگلیزان بۆ برێڤهبرنا ئیراقێ پێدڤى ب دهرچوویێن خواندنا بلند دبیت، رێڤهبهری یا گشتی یا مهعارفێ (پهروهردهیێ) ڤهكرنا دو رێزێن خواندنگهها ماف رادگههینیت، مهعرووف جیاووك ل 1 چریا ئێكێ 1919 بهردهوامیێ ب خواندنا خوه ددهت، ل تیرمهها 1920 داوى دئینیت. پشتى وهرگرتنا باوهرنامهیا مافپهروهریێ دهمهكێ كورت كارێ پارێزهریێ دكهت، داوییا 1923 وهكو دادوهرێ پێكهاتنێ (صلح) ل كهركووكێ دهێته دامهزراندن. ههتا 1927 ل (دیوانیه، میسل، الحهى – كوت، موسهیهب) دادوهریێ دكهت. ل 19 گولانا 1928 وهكو نوونهرێ ههولێرێ د جڤاتا نوونهرێن ئیراقێ دا دهێته ههلبژارتن و نوونهراتییا وى ههتا 21 ئادارا 1930 ڤهدكێشیت. دو جارێن دى ل 1933 و 1937 ل دووڤ داخوازا خهلكێ ههولێرێ و كهركووكێ خوه بهربژێر كرییه، بهلێ ژبهركو بهربژێرێ خهلكێ بوویه نه یێ حكومهتێ دهرنهكهتییه. چریا ئێكێ 1931ێڤه دهێته دامهزراندن وهكو دادوهرێ شارستانى، ههتا تهباخا 1944 ل چهند باژێران دادوهریێ دكهت. وێ سالێ وهكو موتهسهڕیفێ (پارێزگارێ) سلێمانیێ دهێته دامهزراندن، ئادارا 1946ێ دهست ژ كارى بهرددهت، تهباخا ههمان سال دزڤریتهڤه سهر كارى و دبیته رێڤهبهرێ گشتیێ ئینحیسارا تووتنێ، ل كانوونا دووێ 1947ێ كارى دهێلیت و پارێزهریێ دكهت.
سالا 1953 نهخۆش دبیت، دو جاران دبهنه لهندهن، جارا دوێ نوژدار بێهێڤى دكهن، دزڤریننهڤه مال. ل 21 كانوونا دووێ 1958ێ وهغهرا داویێ دكهت، نووچهیێ مرنا وى ل رادیۆ و رۆژنامهیێن ئیراقێ بهلاڤ دبیت ل دووڤ راسپاردنا وى سندریكا تهرمێ وى د ئیننه ههولێرێ و سپێدهیا 23 كانوونا دوێ ب خاك دسپێرن.
چهند مژارێن ههژى ئاماژهپێكرنێ نه د ژیانا وى دا وهكو: جیاووك و یانهى سهركهوتنى كوردان، جیاووك و رۆژنامهڤانى و پهرتووكێن وى، ئهندامهتییا وى د ئهنجومهنێ نوونهرێن ئیراقێ دا.
یانهى سهركهتنى كوردان
ل 30/5/1930 ل بهغدا هاتییه دامهزراندن(٢)، د دهستوورێ بنیاتیێ وێ دا هاتییه: كۆمهلهیهكا ئهدهبى بوویه، چ پهیوهندى ب سیاسهتێ ڤه نهبوو، مهرهم ژ دامهزراندنا وێ خهباتا زانستى و پهروهردهیى بوویه ژ بۆ بهلاڤكرن و پێشڤهبرنا زمانێ كوردى…(٣)، جیاووك دبێژیت: ژ بلى كۆمهلهیا (نادى الارتقاء الكردى) چ كۆمهله و رێكخستنێن كوردان ل ئیراقێ نهمابوون، من ل گولانا 1930 مولهتا وێ یا رهسمى ب ناڤێ خوه وهرگرت(٤). د قوناغا شۆرشا بارزان یا 1943ێدا حكومهتێ دڤیا پهیوهندیێ دگهل سهركردهیێ بزاڤا كوردى مهلا مستهفایێ بارزانى بكهت، حزبا (هیوا) بۆ دروستكرنا پهیوهندییان مفا ژ سازیێن رهوشهنبیریێن مولهتدار وهكو یانهى سهركهتنى كوردان وهردگرت(٥). ههمان ژێدهر ئاماژه ب دامهزراندنا یانهى سهركهوتن دكهت، سالا 1930 هاتییه دامهزراندن، سهرۆكێ وێ محهمهد ئهمین زهكى ( 1880 – 1948) و باوهرپێكریێ گشتی مهعرووف جیاووك (المعتمد العام) دادوهرێ (دیوان التدوین القانونى) بوو. بهراهیێ چالاكیێن كۆمهلهیێ د سنووردار بوون، كۆمبوون ل مالا سهرۆكى یان مالا باوهرپێكریێ گشتى دهاتنه كرن، بهرفرههبوونا چالاكیێن كۆمهلهیێ بوونه هاندهر باوهرپێكریێ گشتى و سكرتێرێ كۆمهلهیێ عهبدولرهحمان نورجان گهریانهكێ ل باژێرێن كوردستانێ بكهن و بێشان بۆ كۆمهلهیێ كۆم بكهن و د ئهنجام دا ئاڤاهییهك بۆ بارهگایێ كۆمهلهیێ هاتهكرێكرن و حزبا هیوا هاندانا ئهندامێن خوه دكر ژبۆ پشكداریێ د چالاكیێن (یانهى سهركهوتن)دا. یانه ب چالاكى كهته كارى و سالێن چلان جهێ خرڤهبوونا قوتابى و رهوشهنبیرێن كوردێن بهغدا بوو و ئهنجامدانا ئێڤاریێن رهوشهنبیرى بوو(٦).
د ههلبژارتنێن دهستهكا كارگێرییا یانهیێ ل سالا 1944 ناكوكى دكهڤینه ناڤبهرا ئهندامێن وێ دا و دئهنجام دا یانهى سهركهوتنى كوردان بهرهف لاواز بوونێ دچیت(٧). ههژییه ل ڤێرێ بێژین دهمێ سهركردهیێ بزاڤا بارزان 1943 – 1945 ل 26 شباتا 1942 ب مهرهما دانوستاندنان سهرهدانا بهغدا كرى، یانهى سهركهوتنى كوردان مێڤان كریه بارهگایێ یانهیێ وكۆمهكا رهوشهنبیر و كهسایهتی و قوتابیێن كورد ب دیدارا وى شاد بووینه(٨). ئهڤه بوویه هۆكار سازیێن ئهمنیێن حكومهتێ و سازییێن ههواڵگیرییا بریتانى زێرهڤانییهكا توند داننه سهر یانهى سهركهتن(٩).
رۆژنامهڤانى و پهرتووك:
دهمێ ئهو ل بهغدا ل سالا 1912 رۆژنامهیهك ب ههردو زمانێن تركى و عهرهبى ب ناڤێ (الحقوق) بهلاڤكرییه(١٠). ئهڤه دهسپێكا ژیانا وى یا رۆژنامهڤانى بوو، پشتى شهرێ جیهانى بابهتێن ههمهجۆر بۆ رۆژنامهیێن ئیراقێ ب عهرهبى نڤیسینه، پاشتر ئهڤ كۆمه نڤیسینه د پهرتووكهكێ دا ب ناڤێ (القضیة الكردیة) كۆمكرینه و دو جاران چاپكرییه. و یهكهمین نڤیسینا ڤێ پهرتووكێ ههر بناڤێ (القضیة الكردیة)یه. نڤیسینێن وى پتر گرێدایى دۆزا كوردى و دابهشبوونا كوردستانێ و سهرهدهرییا دهولهتێن داگیركهر بوو دگهل كوردان(١١). گۆتارێن وى د رۆژنامهیێن سالێن بیستان و سیهان بهلاڤكرین بهرگریكرن بوونه ژ مافێن گهلێ كورد: د گۆتارهكێ دا د رۆژنامهیا (المفید) یا بهغدا ئاماژه ب ئهگهرێن روودانا سهرهلدانا شێخ سهعیدێ پیران دكهت و دبێژیت: سیاسهتا ب تورككرنێ ل ڤێ داویێ هند بهرفرههبوویه، تورك ل ههرجههكێ ههبیت یێ سڤكیێ ب كوردان دكهن وهكو نموونه بهرى دهمهكى زێدهگاڤى ب تاكه نوونهرێ كورد كریه ژ بهركو د جڤاتا مللى دا بهرگرى ژ مافێن كوردان كریه(١٢). زێدهبارى گۆتارێن بهلاڤهكرى خودانێ حهفت پهرتووكێن چاپكرى و حهفتێن نهچاپكری یه(١٣).
جڤاتا نوونهرێن ئیراقێ:
ژ گولانا 1928 – تیرمهها 1930 بوویه ئهندامێ جڤاتا نوونهران، ژ ئهندامێن چالاكێن جڤاتێ بوو، پشكدارى د ههموو روونشتنان دا كریه، بۆچوونێن وى د وى سهردهمی دا د یاسایى بوون و ههتا ئاستهكێ كووراتى تێدا ههبوو(١٤). ههروهكو د پهیڤا خوهدا بهرامبهر كهسێن ئهو هلبژارتى ل گۆلانا 1928 گۆتى: ههوه ئهز راسپاردیمه بهرگریێ ژ مافێن ههوه بكهم، ئهز نها دهستێ خوه بۆ ههوه درێژ دكهم و پهیمانهكا موكم ددهمه ههوه دێ راست و دروست خزمهتا ههوهكهم، هندى د شیانێن من دا بیت دێ د خزمهتا ههوه و بهرژهوهندی یا وهلاتی دا بم(١٥).
پهرتووكا (مأساة بارزان المظلومة)
تارق ئیبراهیم شهریف د كورته پهیڤهكێ دا بۆ چاپا دووێ یا پهرتووكێ دبێژیت: بهلاڤكرنا ڤێ پهرتووكێ دهربرین بوو ژ ههستا وى یا وهلاتینى و نهتهوهیى بهرامبهرى گهلێ وى و سهركردهیێ وى مستهفا بارزانى. بهلاڤكرنا پهرتووكێ د وى كاودانی دا قهبخواستن بوو بهرامبهرى كاودانێ سیاسیێ وى سهردهمى(١٦).
دۆزا بارزانییان، سهرهلدان و بهرخوهدانێن وان، مشهختكرنا وان، وێرانكرنا گوند و وارێن وان و نیشتهجێكرنا وانا ب كوتهكى ل جهێن دوورى وهلاتێ وان بۆ دهسپێكا سهدسالییا بیستێ و سهرههلدانا شێخ عهبدولسهلامێ بارزانى 1907- 1914 دزڤریتهڤه و یا بهردهوام بوویه ههتا شۆرشا بارزان 1943 – 1945 و مشهختبوونا وان بۆ رۆژههلاتێ كوردستانێ و پشتى شكهستنا كۆمارا كوردستانێ و چوونا بارزانى بهرهف ئێكهتییا سوڤیهتى، یێن مایى ژ ژن و وپیر و زارۆكان دگهل شێخ ئهحمهدێ بارزانى ڤهگهریانه باشوورێ كوردستانێ، دهستههلاتا ئیراقی ههموو ڤهگهریای ل دهشتا دیانه دناڤا سهربازگهههكا سیمداردا زیندانی كرن و هێزهكا لهشكهرى زێرهڤانییهكا دژوار لێدكر، نه دهێلا كهسهك ژێ دهركهڤیت یان بچیت(١٧) . پشتى بارزانى و ههڤالێن خوه ژ كوردستانێ دووركهتین، حكومهتا ئیراقێ ئهو پلانا بۆ بارزانییان ڤههاندى جێبهجێكر، شێخ ئهحمهدێ بارزانى و كور و برازایێن وى یێن مهزن و كهسێن وى یێن دى برنه زیندانا بهسرا و ل وێرێ حوكمێ دادگهها ئیراقی پاشهمله ل سهروان ب سێدارهدانێ پێراگههاند، زهلامێن ژ 18 سالى بهرهف ژوور گرتن و ل میسل و كهركووكێ زیندانی كرن، خێزانێن شێخ ئهحمهدى و كهسێن وى دووركرنه كهربهلا، زارۆك و خێزانێن بارزانیێن دیتر ل دهڤهرێن ههولێر و میسل و كهركووكێ بهلاڤهكرن، ژنێن وان رێنجبهری دكرن بۆ پهیداكرنا پارییهكێ نانى ژبهركو زهلامێن وان د زیندانكرى بوون(١٨).
پشتى ڤهگهریانێ ژ رۆژههلاتێ كوردستانێ تراجیدیا بارزانییان دهسپێكریهڤه، مهعرووف جیاووكى ب (مأساة بارزان المظلومة) ناڤكرى. چاوان نڤیسكارى خوه ل ڤێ دۆزێ كریه خودان و چاوان كهتییه د بهرۆكا بهرگریێ ژ وى خهلكێ ستهملێكرى: گهلهك ژ بارزانییان ب تایبهت سهرۆكێ وان شێخ ئهحمهدێ بارزانى ژ زیندانێن خوه جهێن سڕگۆنیێ پهیوهندى ب من ڤه دكر، ههردهمێ گازییهكا وان دگههشته من ئهز وهكو وى كهسى بووم یێ دناڤ پهلێن ئاگری دا دچوو، چنكو ئهز ئاگادارى رهوشا وان و ستهما ل وان هاتییهكرن بووم، من سهرهدانا سهرۆك وهزیران دكر هندهك جاران زاردهڤ و هندهك جاران ژى من پهیامێن وان یێن نڤیسكى دگههاندنه وى بهلكو ههست و سوزێن وان ب لڤینم و لێبۆرینهكێ بۆ وان راگههینن و وان بزڤریننهڤه سهر وارێ وانا ههروهكو گهلهك عهشیرهتێن دى یێن ژێریا ئیراقێ دژى دهولهتێ رابووین و بهر لێبۆرینێ كهتین و زڤرینهڤه سهر وارێن خوه، ههرچهنده جوداهى د ناڤبهرا عهشیرهتێن عهرهبان و بارزانییان دا ههنه، عهشیرهتێن عهرهبان راستەوخوه دژى حكومهتێ راببوون، بهلێ بارزانییان بهرگرى ژ وهلاتێ خوه دكر، بهرگرى ژ گۆرێن باب و باپیرێن خوه وهلى و شێخێن خوه دكر… بهلێ كهس ژ مهزنه بهرپرسێن بالادهست ل دووڤ گازییا من نههاتن و كهس ژ وانا د هاریكار نهبوون(19) . ل ڤێرێ ئاماژه ب پرۆژهكێ جهمال بابانێ وهزیرێ دادوهریێ (العدلیة) دكهت كو د رۆژنامهیێن ناڤخوهیی دا ژبۆ چارهسهرییا دۆزا بارزانییان سێ پێشنیاز بهرچاڤ كربوون: 1) وانا بزڤریننهڤه سهر وارێ وان. 2) وانا ل ئهردێن دهڤهرا بیتوێن و رهخێن رانیه نیشتهجێ بكهن. 3) وانا ل سنوورێن قهزا (مهخموور) نیشتهجێ بكهن.. دگهل دابهشكرنا گۆژمهكێ پارهى بۆ ههر ئێك ژ وان… جیاووك دووڤچوونا پرۆژهیێ جهمال بابان دكهت و د چهند هژمارهكێن رۆژنامهیا (صوت الجمهور)دا بهراهیێن دروستبوونا دۆزا بارزانییان بهرچاڤ دكهت یا راست بۆ چارهسهرییا ڤێ دۆزێ ب زڤراندنا بارزانییان بۆ ناڤا چیا و گهلى و نهالیێن وان و دابهشكرنا وى گۆژمهیێ تهرخانكرى ژ ئالیێ دهستهكهكا دهستپاك و خودان ویژدان. نڤیسینێن جیاووكى پاشتر دبنه ئهڤ پهرتووكه.
نڤیسكار ژ ئهنجامێ دووڤچوونا خوه گههشتییه وێ باوهرێ: دهولهتێن پێشكهتى دهمێ بهرژهوهندیێن وان د گهل بهرژهوهندیێن وهلاتێن بچویك و لاواز دگههنه ئێك چهند رێكان دگرنه بهر داكو دهستهلاتێ وان وهلاتان بگرنه دهست و خێر و بێرێن وان ببهن، ئهگهر خهلكێ وان وهلاتان بهرگریێ ژ سهروهری و مافێن خوه بكهن، دێ چهندین مهانهیان بۆ تاوانباركرن و لێدان و قڕكرنا وان بینن، چهند نموونه د ڤى واری دا بهرچاڤ كرینه(٢٠) ..
نڤیسكارى د پهرتووكێ دا رۆناهیێ بهردایه سهر چوار خالان 1) بهرگرییا بارزانییان ژ سهروهریێ 2) دهستهلاتدارییا بریتانى ل ئیراقێ. 3) نهستورى (ئاسوورى) قوربانیێن دهستێ بریتانیا 4) دهستهلاتێ مهلكیێ ئیراقێ.
نڤیسهرى دیاركرییه. بارزانى خهلكهكێ چیایینه، خهلكێ چیان ب وێرهكى و مێرخاسى و راستبێژیێ ناڤدارن درهو ل جهم وان حهرامه، غهدر د رهوشتێن وان دا نینه….. ب كورتى بارزانى خودانێن باشترین رهوشتێن ئایینى جڤاكىینه. سهردهمێ (ئوسمانییان) رهوشا دهڤهرێن وان یا ئارام بوو، سالانه خویكا خوه ددا گهنجینا ویلایهتا میسلێ، بهلێ بهرى دهسپێكرنا شهرێ جیهانیێ ئێكێ ترك ههڤروشیى وان بوون ئهڤه بوو ئهگهرێ شهرێ ناڤبهرا بارزانییان و دهولهتا ئوسمانى، ب گرتن و سێدارهدانا شێخ عهبدولسهلامێ بارزانى ل داوییا 1914 ب داوی هات(٢١).
– نڤیسكار د شرۆڤهیا روودانێن بارزان 1931 – 1932 بهرى بچیته د ناڤا هووراتیێن مژارێ چهند حێجهتێن موكم و گرۆڤێن ڤهبر و روودانێن بنهجه د سهلمینیت فتنهیا ناڤبرى بهرههمێ دهستێن بیانییا بوویه و دبێژیت: فهرمانگهها ئینتیدابا بریتانى بهردهوام دهستهكێن خائین و كرێگرتى د هنارتنه ناڤا عهشیرهتان ب مهرهما ڤێكرا بهردان و گێرانا ئاژاوهیان د ناڤبهرا وان دا و دیار دكهت ئارمانجا ئینگلیزان ئهو بوو ههروهكو وان پێشتر پهیمانهكا نهێنى دایه ئاسوورییان كو بۆ وان وهلاتهكێ نهتهوهیى و حكومهتهكا ئاسوورى ل دهڤهرا باكوور یا كوردستانێ ئاڤاكهت(٢٢). بۆ ڤێ چهندێ چهند گرۆڤهكا بهرچاڤدكهت:
– ئاخفتنا ویڵسۆنێ حوكمدارێ گشتیێ ئیراقێ: پشتى پلانا (كومیتا رۆژههلاتى یا بریتانى) سهركهتن دهستڤه نهئیناى كو مفا ژ شیانێن نهستوورییان وهرگرن بۆ لێدانا بهرۆكێن پشتى یێن لهشكهرێ تركان و بوونه هۆكار نهستووریێن دهڤهرێن ههكارى و وانێ مشهخت ببنه دهڤهرێن ئۆرمیێ و ژ وێرێ بهرهف كهمپێن سهر رووبارێ دیجله ل بهعقوبه، هژمارا وان 50000 بوون و 13500 ژ وان ئهرمهنى بوون، كولونێل لجمنى پێشنیازكر: عهشیرهتێن كوردان ژ سنوورێ تركیا دووركهن، شوونا وان نهستوورییان نیشتهجێ بكهن، ب مهانا هندێ عهشیرهتێن كوردان سالا 1919 ژ دهستهلاتێ ئینگلیزان پشتهرێ ببوون و ئهفسهرێن ئینگلیز ل دهڤهرێن زاخۆ و ئامێدیێ و بارزان كوشتبوون. حوكمدارێ گشتى ب ڤێ پێشنیارێ رازیبوو، ل تهباخا 1920ێ برووسكهك بۆ سهركردایهتیێ هنارت تێدا هاتییه: ب ڤێ كریارێ دێ مافێ نهستووریێن ئاسوورى دهینێ ب رهنگهكى دهولهتا بریتانیا و ئهورۆپی پێ رابن و دێ ئهوێن بهرپرس ژ ئالۆزیێن ئاكرێ و ئامێدیێ و زاخۆ هێنه سزادان(٢٣).
– مهندوبێ سامى یێ بریتانى ژى د بهیانهكێ دا ل 31 گۆلانا 1920 داكوكیێ ل سهر بنهجهكرنا ئاسوورییان ل وان دهڤهران دكهت و داكوكیێ دكهت كو دهڤهر بێنه بهرفرههكرن ههتا دهڤهرێن (تخوما و جیلو و بازێ) یێن جهێ تیارییان بكهڤنه د ناڤا ڤان سنووران دا دگهل هندهك جهێن ڤالا یێن باكوورێ دهۆك و ئامێدیێ و دهڤهرێن چیایى. هوسا رهزامهندییا حكومهتا ئیراقێ كو ههر وان برێڤهدبر وهرگرتییه كو ژ رهواندزێ ههتا دگههیته زاخۆ و گشت دهڤهرێن دهۆك، ئامێدیێ، مێرگهسور و زێبار جهێ ئاكنجیكرنا ئاسوورییان بن و ئیراق رهنگه مافهكێ ئوتۆنۆمیێ بهرفرهه بدهتێ و ئهو ژى پێ رازى بن(٢٤).
– مهندوبێ سامی سێر برسى كوكس د كۆنگرهیێ ستهنبۆلێ ل 9 گولانا 1824 ههمان پێشنیاز بۆ دامهزراندنا وهلاتهكێ نهتهوهیى بۆ ئاسوورییان ل دهڤهرێن سنووریێن ئیراق – تركیا بهرچاڤكریه و دیاركریه كو حكومهتا ئیراقێ ب ڤێ پێشنیازێ رازییه و ئهگهر پێشنیازا وى نههێته پهسهندكرن ئهڤه: حكومهتا بریتانیا مافى د دهته خوه وهكو وێ دڤێت بهرامبهرى كۆما مللهتان (عصبة أمم) د مژارا سنووری دا سهرهدهریێ بكهت. نوونهرێ تركیا ب توندى بهرسڤا وى دایه و چ گرنگى ب پێشنیازا وى نهدایه(٢٥).
– حكومهتا ئیراقێ ل ژێر فشارا دهستهلاتا ئینتیدابێ ههموو پێویستیێن ژیانێ بۆ مشهختێن نهستوورى دابین كربوون، فشارا ئاماژه پێكرى گههشته ئاستهكى جڤاتا وهزیرێن ئیراقێ ب ناچارى ل كۆمبوونا 8/3/1927 بریارا نیشتهجێكرنا پهنابهرا (یێن نهستوورى) ل دهڤهرێن باكوورى (كوردستانێ) بدهت. دگهل چهند بریارێن دیتر د بهرژهوهندییا وان دا. سهرهراى ڤان ئیمتیاز و رێخۆشكرنان پهنابهرێن نهستوورى ئهوێن د رێزێن لهشكهرێ لیفى دا باوهرى ب حكومهتا ئیراقێ نه دئینا و راستهوخوه بۆ ههر كارهكى سهرهدانا بهرپرسێن ئینگلیزى ل ئیراقێ دكر و چ رێز بۆ دهستههلاتا رهسمیێ ئیراقێ نه د دانا. دهمێ بریتانیا ل ئهیلوولا 1929 راگههاندى دێ ئیراقێ بهربژێر كهت بۆ ئهندامهتی یا كۆما مللهتان تیارى ئازریان ل جهم حكومهتا بریتانی یا و كۆما مللهتان نهرازیبوون دیاركر كو ڤی رهنگێ سهربهخوهیێ بدهنه ئیراقێ. د ئهنجام دا ناكوكیێن ناڤبهرا ئیراقێ و میلشیاتێن لیڤى كو پێكهاتا وان نهستوورى بوون گههشته كارهساتا تیرمهها 1933 و گهلهك قوربانى ژ نهستوورییان كهتن بێى كو حكومهتا بریتانیا یا بوویه ئهگهرێ سهرهكیێ مشهختبوون و دروستبوونا ئاریشا وان كوردان رهنگه بهرگرییهكێ ژ وان بكهت(٢٦).
– ئامرازێ سهرهكیێ نهستوورییان و ئینگلیزى هێزهكا لهشكهرى بوو ب ناڤێ هێزێن لیفى، میلیشیایهكا لهشكهرى بوو ژ دامهزراندنا ئینگلیزان ، دامهزراندنا وێ دزڤریتهڤه سالێن شهرێ جیهانی و هاتنا ئینگلیزى بۆ ئیراقێ، ئهڤ هێزه دامهزراندن دا كو ببیته بارسڤكییهك بۆ وان د گهلهك واران دا، پێكهاتا وان هێزان ل دهسپێكێ عهرهب، كورد، توركمان بوون، ژ سالا 1919ێ وێڤهتر دو بهتالیۆن ژ ئاسوورییێن كهمپا بهعقوبه د ناڤا ڤان هێزان دا هاتنه پێكئینان. ڤان دو بهتالیۆنان ب فەرماندهییا عهمید نایتنگالێ ئینگلیز ل 8 تهباخا 1919 رۆلهكێ سهرهكى د شهرێ عهشیرهتێن دهڤهرا بهروارى و گۆیان و گوولیان دا گێرا(٢٧). ئهنوهر مایى ئاماژه ب دهستدرێژیێن لهشكهرێ لیفى دكهت: لهشكهرێ ئینگلیزى هێزهك ژ تیارییان ب ناڤێ لیفى پێكئینابوو، ڤێ هێزێ زۆرداریێن مهزن بهرامبهرى خهلكێ دهڤهرا بههدینان ئهنجامدان، ئهڤه ژى بوو ئهگهرێ دروستبوونا دوژمناتیى و كهرب و نهڤیانا خهلكێ دهڤهرێ بهرامبهرى وان و سازیێن ئینگلیزى(٢٨). د پهرتووكا (البارزانی و الحركه التحرریة الكردیة)دا هاتییه: پشتى روودانێن چریا دووێ 1919دهستههلاتدارێن ئینگلیزى زێرهڤانییا روودان و گۆهرینێن دهڤهرێ دكر، ل بهارا 1920 ناڤتێدانا ئاسوورییان كر هنارتنه شهرێ كوردان، ل بارزان شهرێن خوینهلۆ ناڤبهرا بارزانییان و ئاسوورییان ب سهرۆكاتییا (ئاغا بترس) روودان، بهلێ ههر زوو ههردو ئالی ب سهر پلانا كرێتا ئینگلیزان دارشتى ههلبوون و شهر راوهستاند، ژبهركو رۆژهكێ ژ رۆژان پهیوهندیێن ناڤبهرا بارزانییان و ئاسوورییان د خراب نهبوونه(٢٩).
– رۆلێ هێزێن لیفى د شهرێن دهڤهرا بادینان دا گێرايى سهرنجا ئینگلیزان بۆ خوه راكێشا، پشتى دهمهكێ كورت د شهرێ شۆرشا شێخ مهحموودى و د سهرهلدان و پشتهرێبوونێن ل ئیراقێ دژى ئینگلیزان هاتینهكرن مفا ژ وان هێزێن نهستووریێن ناڤا هێزین لیفى وهرگرتن و پتر بوونه جهێ باوهرییا ئینگلیزان، دهسپێكا 1921 هێدى هێدى هێزێن لیفى ژ پێكهاتێن كورد و عهرهب هاتنه پاكرن و نهستوورییان جهێ وان گرت كو نێزیكى 40000 هزارهكان ل كهمپا بهعقوبه د ئامادهبوون و شهرڤانێن شارهزا و مێرخاس بوون(٣٠). ب وێ هیڤیێ كو دێ ئینگلیز وان زڤریننهڤه دهڤهرێن وان یێن ههكارى پتر كهتنه د تهلها ئینگلیزان دا، و دهست نهپاراستن ژ ههر كوشتار و قركرنهكێ بهرامبهرى خهلكى د شهرێن دهڤهرا بادینان، د ڤێ قووناغێ دا باوهرییهك بۆ خهلكێ دهڤهرێ چێبوو كو ئینگلیزان ل بهره ئاسوورییان بیننه وێ دهڤهرێ، ئهڤه ژى بۆ هۆكار كو عهشیرهتێن دهڤهرێ لێ بێنه دهنگ و شهرێن گران دگهل ئینگلیزان و هێزێن لیفى بكهن(٣١).
– پلانا ئینگلیزان ژ وێ چهندێ مهزنتر بوو كو ب تنێ چهند دهڤهرهكان رادهستى نهستوورییان بكهت وان بخاپینیت، بهلكو ل بهر بوو ب ژڤان و پهیمانێن مهزنتر بخاپینیت: بریتانیا ب نهێنى پهیمان دابوو ئاسوورییان دهولهتهكێ بۆ وان ل كوردستانا ئیراقێ دامهزرینیت(٣٢). ژ بۆ پتر ئازراندن و هاندانا نهستوورییان دژى خهلكێ دهڤهرێن كوردان: ئینگلیزان بهردهوام هێزێن لیفى ل سهر هۆنهرێن شهرى مهشق د دان، ههردهمێ سهربازهكێ لیفى دهمێ مهشقێ ب داوی دئینا تڤهنگهك و سهد فیشهك د دایێ و د هنارتهڤه ناڤ عهشیرهتا وى ب ڤێ كریارێ هژمارهكا زۆرا وانا ل دهشتا نههلێ، دیانا و باتاس و دهۆكێ كۆمبوون، مهرهم ژ ڤێ كۆمكرن و خرڤهكرنێ بهرتهنگكرنا بهرپێن بارزانییان بوو ههتا دهمێ دهلیڤهیێ دبینن ب هێزێ وان ژ وارێن وان دووربێخن، ژبهركو حكومهتا بریتانیا ههروهكو هاتییه دیاركرن بریار دابوو ب درێژییا خهتا (برۆكسل) نهستوورییان بنهجه بكهت(٣٣).
– پشتى روودان و سهربۆرێن زۆر بریتانى گههشتنه وێ باوهرێ ب ڤێ رێكێ سهركهتى نابن. بۆ ڤێ مهرهمێ پلانهكا دى ڤههاند و كار بۆ وێ چهندێ كر ههست و سوزێن ئیراقییان بئازرینن دا بارزانییان ب دهستێ حكومهتا خوهجهى ژناڤ ببهت ئهڤه ژى بۆ هۆكارێ روودانێن بارزان یێن ئێكێ (سهرهلدانا بارزان 1931 – 1932). ههرچهنده پشتى روودانێ وهزارهتا موتهسهریفێ میسلێ هنارتییه ڤهكۆلینێ ل دۆر رهوشا بارزانییان گههشته وێ باوهرێ كو گۆنههێن د دانه پاڵ بارزانییان چێكری و درهون بهلكو گازندهیێن بارزانییان دراستن(٣٤).
– مهعرووف جیاووك دهربارهى مهانهیێن دهولهتا ئیراقێ و دهستهلاتدارێن ئینگلیزى بۆ لێدانا بارزان دبێژیت: حكومهتێ وهسا خۆیا دكر كو بارزانى د رازینن سهرژمێرییا پهزێ وان بێتهكرن و رێگرییێ ل ئاڤاكرنا پاسگههان (مهخفهرێن) پولیسان ل وارێ خوه دكهن، بهلێ چ راستى بوو نهبوو، ژ سهردهمێ ئوسمانی ڤه بارزانییان خویكا سهرپهزێن خوه ددا، هندى پهیوهندى ب ئاڤاكرنا مهخفهران ڤه ههى شێخ ئهحمهدێ بارزانى دگۆت: ئهگهر مهرهم ژێ پاراستنا مه بیت، ئهڤه ئهم بخوه یێ خوه دپارێزین، ژ سهردهمێ ئوسمانی ڤه مه بهرگرییا ژ خاكا خوه كرى و مه بهرسنگێ لهشكهرێ قهیسهرێ رووسیا یێ گرتى دهمێ دڤیا بهرهف گرتنا میسلێ بچیت، ئهگهر ئاڤاكرنا مهخفهران بۆ بهرتهنگكرنا بهرپێن مه بیت، ئهم دبینین ئهڤه فیتنهیه و دهستێن ڤهشارتى ل پشت ههنه، دڤێت مه ژ وارێ مه بدهرێخن و نهستوورییان ل شوونا مه نیشتهجێ بكهن. شێخ ئهحمهدى ب ههر رهنگهكێ ههبیت دڤیا خوه و مللهتێ خوه ژ شهرى و لێكدانێ دگهل دهولهتێ بپارێزیت بهلێ حكومهتێ دگۆت: دڤێت بێ مهرج خوه رادهست بكهن و شێخ ناچار دبیت بهرۆكا بهرگریێ ژ خوه و وهلاتێ خوه بگریت(٣٥).
– وهكو د پهرتووكێ دا هاتى حكومهت و ئینگلیز د رژدبوون هێرشى بارزان بكهن، بهرسڤێن شێخ ئهحمهدى ل سهر رهوشا بارزان ب پشتهرێبوون ل سهر دهولهتێ د هژمارت و ژ بهیانا حكومهتێ یا چریا دووێ 1931 دیاربوو یێ بهرههڤیێ بۆ لێدانا بارزان دكهن، گیرووبوونا لێدانا بارزان ژى ئهنجامێ مژوولبوونا حكومهتێ بوو ب شێخ مهحموودێ بهرزنجى یێ ژ دهڤهرا (پیران) بهرهف سلێمانیێ چوویى، دهمێ ژ ڤى ئالیڤه حكومهت دلنیا بووى بهرههڤیێن شهرێ بارزان كرن. نڤیسهر دیار دكهت بارزانییان ب ههر رهنگهكێ ههى دڤیا خوه ژ شهرى دووربگرن، بهلێ من دزانى ئارمانجا حكومهتێ لێدانا بارزانییانه دا ئاسوورییان ل شوونا وان نیشتهجێ بكهت. بۆ رێگریێ ل شهرى نڤیسكار وهكو كهسایهتییهكێ دهولهتێ چهندین پهیوهندییان دكهت، ژ وانا بیرئانینهكێ د دهته سهرۆكێ جڤاتا نوونهرێن ئیراقێ (جمیل المدفعى) بۆچوونێن خوه ب راشكاوانه بهرچاڤ دكهت بهلكو رێگریێ ل هێرشا بارزان بكهت، ئهگهرێن روودانا ئالۆزیێ د ناڤبهرا بارزانییان و یهكهیێن حكومهتێ بهرچاڤ دكهت، د برگهیێن بیرئانینێ دا دیار دكهت: دهستێن ئینگلیزى ل پشت ئالۆزیێ ههنه مهرهما ئینگلیزان ژ ڤان بزاڤین لهشكهرى ئهوه پهیمانا خوه بجهبینن كو (وهلاتهكێ نهتهوهیى) بۆ ئاسوورییان دامهزرینن و ئینگلیز باش دزانن هندى عهشیرهتا بارزانى دژیانێ دا بیت ئهو نكارن وى ئارمانجێ خوه بجهبینن(٣٦).
– بزاڤێن مهعرووف جیاووكى د بێ مفا بوون ل نیسانا 1932ێ هێرشێن هێزێن ئیراقێ ب پشتهڤانییا هێزا ئهسمانییا بریتانى دىسپێكرن، شهرهكێ بێ یهمان و درندانه سهر شهرڤانێن بارزانیێن كێم چهك و تهقهمهنى سهپاندن، فرۆكهیان مرۆڤ و گیانهوهر بۆمبە باران دكرن، گۆند و چۆلستان ژ ئاگرێ فرۆكهیان رزگار نهدبوون.. د ئهنجام دا شێخ ئهحمهد و موریدێن خوه خوه رادهستى دهولهتا تركان كرن و وان ژى دووركرنه دهڤهرێن (ئهدرنه) ل رۆژئاڤایێ ستهنبۆلێ(٣٧).
– پشتى بۆرینا سالهكێ ژ دووركرنا شێخ ئهحمهدى، دهولهتا تركان ههست ب پلانا ئینگلیزان بۆ نیشتهجێكرنا ئاسوورییان ل بارزان و دهوروبهران دكهت، ژ پلانا دامهزراندنا (وهلاتهكێ نهتهوهیى بۆ ئاسوورییان) دكهڤیته د گومانێ دا، ئهڤه ژى ههڤدژه دگهل بهرژهوهندیێن تركان، بۆ رێگریێ ل ڤێ چهندێ بباش دزانیت دوورخستیێن بارزانى بزڤرینتهڤه دهڤهرێن سنوورى یێن بهرامبهرى وهلاتێ وان. ئهو بوو ژ ئهدرنه زڤراندنه ڤه دهڤهرا (گۆیان) سهر سنوورێ دهڤهرا بارزان. ڤێ چهندێ سهرنجا ئینگلیزان بۆ خوه راكێشا و رێكێن دیبلۆماسى گرتنه بهر و د ئهنجام دا بریتانیا و ئیراق و تركیا پێكهاتن لێبۆرینهكێ بۆ بارزانییان راگههینن و بێ قهید و مهرج بزڤرنهڤه سهر وارێ خوه(٣٨).
– بهروڤاژى دگهل لێبۆرینا ئاماژه پێكرى تركیا شێخ ئهحمهدى د رێكا جزیرێ – زاخۆ را رادهستى ئیراقێ دكهت، دهمێ برایێن شێخ ئهحمهدى و مریدێن وى ل ڤێ چهندێ ئاگادار دبن بهرهف كوردستانێ دهڤهرێن سنووریێن باشوورێ كوردستانێ سنوورێن دهڤهرێن بارزان دزڤرنه ڤه، خوه رادهستى دهولهتێ ناكهن و نه ژى شهرێ هێزێن دهولهتێ دكهن، ههلویستێ بهرگریێ ژ خوه وهردگرن، بهردهوامی یا ڤى ههلویستى د بیته هۆكار حكومهتا ئیراقێ ل تهباخا 1933 شێخ ئهحمهدى بزڤرینته ڤه بارزان، پشتى چهند ئینان و برنان و پهیمانێن بهرپرسێن ئیراقی داینه شێخ ئهحمهدى و جێبهجێنهكرین، شێخ ئهحمهدى و برا و برازایێن وى و خێزانێن وان ل میسلێ كۆم دكهن، ل داوییا 1936ێ دوور دكهنه بهغدا، ژ وێرێ بۆ ناسریێ(٣٩). ژ وێرێ بۆ كفرى و پردێ، ل داویێ بۆ سلێمانیێ، ڤى كاروانى ژ 1933 – 1943 ڤهكێشا، د ڤێ قووناغێ دا راگۆهاستیێن بارزانییان كهتنه د تراژیدییهك نوو دا، د ههژارى و نهبونیێ دا د ژیان، د رهوشهكا زێدهگاڤیكرنێ ل سهر كهسایهتی و ههیبهتا مرۆڤان دا دژیان، رهوش گههشته ئاستهكێ دهست ب بهرخوهدانهكا نووتر بێتهكرن، د ئهنجام دا مهلا مستهفایێ بارزانى دگهل دو ژ ههڤالێن خوه ب هاریكارییا حزبا هیوا و چهند كهسایهتیێن كوردپهروهر ل 12 تیرمهها 1943 ژ سلێمانیێ دهردكهڤن و ژ وێرێ بهرهف ئیرانێ و دهڤهرا بارزان و قووناغا شۆرشا بارزان 1943 – 1945 دهسپێدكهت(٤٠).
– نڤیسكارى د پشكا داویێ ژ پهرتووكێ گرنگییهك باش دایه شۆرشا نوو و هووركاریێن وێ، خالا ههژی ئاماژهپێكرنێ شۆرش پتر بهرهف شۆرشهكا نهتهوهیى ل پاناڤهكا بهرفرههترا كوردستانێ چوویه و جهێ خوه پتر دناڤا ههستێن خهلكێ كوردستانێ دا گرتیه و گههشتییه ئاستهكێ حكومهتا ئیراقێ و دهستههلاتێ ئینگلیزى هزرهكێ ژێ بكهن و دهست ب دانوستاندنێن رهسمى دگهل شۆرشێ بكهن. ل داوییا 1945 شهرڤانێن شۆرشێ ب خیزان و مالباتێن خوه ل ژێر فشارا هێرشێن لهشكهر و جاشێن كورد و ب پشتهڤانییا فرۆكهیێن ئیراقێ و ئینگلیزى مشهخت دبنه رۆژههلاتێ كوردستانێ و پشكداریێ د دامهزراندنا كۆمارا كوردستانێ ل 22 كانوونا ئێكێ 1946 دكهن و ب شكهستنا كۆمارێ قووناغهك نوو ژ تراژیدیا بارزانییان دهسپێدكهت.
– تراجیدیا مهزن ئهو بوو یا ب سهرێ خوه رادهستى حكومهتێ كرى، چوار ئهفسهرێن پشكدار د شۆرشێ دا ل 19 حزیرانا 1947 هاتنه سێدارهدان، شێخ ئهحمهد و چهندین كهسێن مالباتا وان پێشتر ب سێدارهدانێ هاتبوونه سزادان جهێ وان كوژیێ زیندانێ بوو و چاڤهرێى بجهینانا سزایێ خوه بوون، هندهكێن دى پشكهك د زیندانان دا و حوكمێن جودا جودا، یێن مایى ههر چهندهك ل جههكێ ژێرى و ناڤهراستا ئیراقێ دهستهسهركرى و سرگۆنكرى بوون، رووبرووى دههان دژوارى و نهخۆشییان بوون، د رهوشهكا پڕى ئهشكهنجه و ئازار دا دژیان ههتا 14 تیرمهها 1958ێ سهردا هاتى رهوشا وان باشتر لێهاتى.
– د ڤێ قووناغێ دا ژى یێن خهمهك ژ ڤان قوربانییان خوارى تنێ كتهكا رهوشهنبیران بوون، یهك ژ وان مهعرووف جیاووك بوو، د رۆژێن بهراهیێ یێن خوه رادهستكرنێ دا و هێژ چوار ئهفسهر نههاتینه سێدارهدان كار بۆ كۆمكرنا نوونهر و ماقوولێن كوردان دكهت دا پێكڤه سهرهدانا عهبدولئیلاهێ وهصیێ ئیراقێ بكهن بهلكو سزایێن سهر ئهفسهر و بارزانییان سڤك كهت و داخوازێ بۆ ههمووان دهنێریت، بهلێ تنێ سێ ٍژ وان هیبهتووللا مفتى و مهحموود ئاغایێ زێبارى و میرزا فهرهج شهریف ئامادهی كۆمبوونێ دبن و نێزیكى سێ دهمژمێران ل هیڤییا یێن دى دمینن بهلێ كهس ژ وان ئاماده نابیت، ئهو سێ ژى ب مهانا ئامادهنهبوونا یێن دى دهردكهڤن و چ بۆ ڤهگهریایان ناهێتهكرن و چوار ئهفسهر دهێنه سێدارهدان و بارزانیێن دى ژى دزیندان و مشهختى و سرگۆنییێ دا ل كهربهلا و حله و ناصریێ و بهصرا د كاودانهكێ تراژیدی دا ژین(٤١).
– پهرتووكا (مآساة بارزان المظلومة) ژى یهك ژ وان بزاڤانه یێن نڤیسكارى ژ بۆ سڤك كرنا تراژیدیا بارزانییان د ناڤبهرا 1947 – 1958 داین.
ژێدەر:
١ – د. ئازاد غوبێد ساڵح، سهرجهمى بهرههمى مهعرووف جیاووك، (سلێمانى – 2011)، یپ 5 – 13.
٢- د. نهجات عهبدوڵلآ، كۆمهڵه و رێكخراوه كوردییهكان 1918 – 1933، (سلێمانى – 2008) بپ 184.
٣ – د. ئازاد عوبێد، ژێدهرێ بهرێ، بپ 635.
٤ – معروف جیاووك، مأساة بارزان المظلومة، بغداد – 1954، ص 31.
٥ – د. مكرم الطالبانی، حزب هیوا، (السلیمانیه – 2002)، ص 91 – 92.
٦ – ههمان ژێدهر، بپ 92.
٧- ههمان ژێدهر، بپ 93.
٨ – معروف جیاووك، ژێدهرێ بهرێ، بپ 92 – 93.
٩ – د. مكرم الطالبانێ، ژێدهرێ بهرێ، بپ 93.
١٠ – د. ئازاد عوبێد، ژێدهرێ بهرێ، بپ 13.
١١ – ههمان ژێدهر، بپ 187.
١٢ – ههمان ژێدهر، بپ 230.
١٣ – بۆ زانیاریێن پتر بنێره: د. ئازاد عوبێد، ژێدهرێ بهرێ.
١٤ – دكتۆر كهمال مهزههر، چهند لابهڕهیهك له مێژووى گهلى كورد، (ههولێر – 2001)، بپ 481.
١٥ – د. ئازاد عوبێد، ژێدهرێ بهرێ، بپ 300، ژ پهرتووكا نیابتی – چاپل 1932 بهغدا.
١٦ – طارق ابراهیم شریف، مقمه الطبعه الثانیة، (اربیل – 2001)، ص 6.
١٧ – مسعود البارزتنى، البارزانى و الحركة التحرریة الكردیة ، ثورة بارزان 1945 – 1958، (كردستان – 1987)، ص 78.
١٨ – ههمان ژێدهر، بپ 123.
١٩ – معروف جیاووك، مأساة بارزان المظلومة، (بغداد – 1954) ص 6.
٢٠ – ههمان ژێدهر، بپ 6 – 7.
٢١ – ههمان ژێدهر، بپ 54 – 59.
٢٢ – ههمان ژێدهر، بپ 58 – 60.
٢٣ – ههمان ژێدهر، بپ 58 – 59.
٢٤ – ههمان ژێدهر، بپ 60 – 62.
٢٥ – ههمان ژێدهر، بپ 60 – 65.
٢٦ – ههمان ژێدهر، بپ 67 – 68.
٢٧ – العمید جى كیلبریت براون، قوات اللیفى 1915 – 1932، الترجمه و التحقیق: د.مۆید ابراهیم الونداوێ، (السلیمانیهة – 2006)، ص 19.
٢٨ – انور المایى، الاكراد فی بهدینان، الطبعة الثانیه، (دهوك – 1999) ص 199.
٢٩ – مسعود البارزتنى، البارزانى و الحركة التحرریة الكردیة – انتفاضة برزان الاولى، (كردستان – 1986)، ص 24 .
٣٠ – العمید جى كیلبریت براون، ژێدهرێ بهرێ، بپ 21 – 22.
٣١ – ههمان ژێدهر، بپ 19.
٣٢ – معروف جیاووك، ژێدهرێ بهرێ، بپ 41.
٣٣ – ههمان ژێدهر، بپ 73.
٣٤ – ههمان ژێدهر بپ 74.
٣٥ – ههمان ژێدهر، بپ 139.
٣٦ – ههمان ژێدهر، بپ 142 – 143.
٣٧ – ههمان ژێدهر، بپ 149.
٣٨ – خوكتم ژێدهر، بپ 150 – 151.
٣٩ – مسعود البارزانى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 48 – 51.
٤٠ – ههمان ژێدهر، بپ 55.
٤١ – معروف جیاووك، ژێدهرێ بهرێ، بپ 197 – 198.
