گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ڤهكۆلین ل دۆر كهسێن سیاسی و رهوشنبیری كارهكێ زانستی یێ ب سناهی نینه، ب تایبهتی ئهگهر ئهڤ كهسایته د كاودان و ژینگهههكا پڕ رویدان و گوهۆڕینێن سیاسی ژییا بن، بێ گۆمان ڤان كاودان و پێشهاتان كارتێكرنا خۆ ل سهر هزر و كارێ ڤان كهسایهتیان كریه، ههتا ژ بهر ڤان پێشهاتان هزر و دیتنێن وان بۆ هندهك رویدانان ب ئاقارهكێ نهتهوایهتی یێ ههڤدژ گوهارتبیت، لهورا پێدڤیه ژینگهها ئهو كهسایهته تێدا ژییا بیت ب دورستی بهێته زانین، پاشی ههلسهنگاندنا وی كهسایهتی و كارێ وی بهێته كرن، میناكێ ئاخفتنا مه ژی محهمهد شوكری سهگبانه كو كهسایتهكێ كورد و ب مرۆڤهكێ نهتهوهیی هاتیه نیاسین، بهلێ ل سالا 1933 هزرا وی هاتیه گوهارتن و پالپشتیا خۆ بۆ سیاسهتا كهمالیان ب رێكا پهرتووكهكێ دیار كریه، ئهگهرێن ڤێ گوهارتنێ چ بوون؟ و كهسایهتیێن ههڤچهرخ و دۆستێن وی یێن نێزیك چاوا ئهڤ گوهارتنه بهحس كریه؟ د ڤێ گۆتارێ دا دێ بهحسێ ژیان و رۆلێ وی دب زاڤا سیاسی و رهوشنبیریا كوردی ل گهل گوهارتنا هزرێن وی یێن پالپشتیا كهمالیان كهین.
شوكری محهمهد سهگبان كوڕێ محهمهد ئاغایه كو بابێ وی ئێك ژ ئهفسهرێن لهشكرێ ئۆسمانیان بوو، ل سالا 1881 ل گوندهكێ سهر ب دیار بهكرێ ژ دایكبوویه، خواندنا سهرهتایی ل ئهرغهن و هۆزاتێ خواندیه، خواندنا ناڤهندی ل دیار بهكرێ و ئامادهیی ل ئیستهنبوولێ تهمام كریه، خواندنا پزیشكییا لهشكری د تابهتمهندییا پزیشكیا پیستی دا ل سالا 1903 ههر ل ئیستهنبوولێ خواندیه، پاشان خواندنا پزیشكی ل بهرلین و ڤیهننا تهماكریه، د ناڤبهرا سالێن 1905-1907 وهك پزیشك كاركریه، ل سالا 1908 وهك ماموستا ل كۆلیژا پزیشكی ل ئیستهمبوولێ هاتیه دهست نیشانكرن.
ب ئهنجامێ كودهتایا كۆمهلەیا ئیتحاد و تهرهقی (23ێ تیرمهها سالا 1908ێ) و هاتنا حوكمهتهكا نوی ب ناڤێ حوكمهتا ئیتحادیان ل جهێ حوكمێ سۆلتان عهبدولحهمیدێ دويێ (1876-1909)، ژینگهههكا سیاسییا نوی پهیدابوو، حوكمهتا نوی یا ئیتحادییان دوورشمێن (سهربهستی، وهكههڤی، دادپهروهری) راگههاندن، ئهڤی كاودانێ نوی ل دهولهتا ئۆسمانی، هزرا نهتهوهیی د ناڤ كوردان دا نهخاسمه د ناڤ رهوشنبیرێن كوردێن ل ئیستهمبوولێ گهشهكر و چهند كۆمهلەیێن كوردی ژ ئهنجامێ ڤان پێشهاتان و ب چهندین ناڤان هەتا دهستپێكا شهرێ جیهانیێ ئێكێ ل سالا 1914 هاتنه دامهرزاندن، ژ ڤان كۆمهلەیان: كۆمهلەیا ههڤكاری و پێشكەتنا كوردان (كرد تعاون وترقی جمعیتی) ل25 ئیلونا سالا 1908ێ، كۆمهلەیا كورد ژ بۆ بهلاڤكرنا زانینێ ل سالا 1909 و كۆمهلەیا هیڤی ل سالا 1912.
بهرێخودانهك بۆ ئهندامێن چهلهنگ د ناڤ ڤان كۆمهلەیێن ناڤهاتی دا، ناڤێ شوكری محهمهد سهگبان دیار دبیت، بۆ نموونه د كۆمهلەیا ههڤكاری و پێشكەتنا كوردان دا ناڤێ سهگبانی ل گهل ناڤێن دامەزرێنهرێن كۆمهلەیێ هاتیه، ل گهل دهستهیا رێڤهبهرییا كۆمهلەیێ ئهندامهكێ چهلهنگ بوو، ل گهل كۆمهلەیا هیڤی (1912) ژی ناڤێ وی ل گهل ناڤێن عومهر جهمیل پاشا سهرۆكێ كۆمهلەیێ بوو، قهدری جهمیل پاشا سكرتێرێ وێ بوو، د. شوكری سهگبان، نجم الدین كهركوكی، عهبدولا جهودهت، ئیسماعیل حهقی بابان، یوسف زییا، كهمال فهوزی، حهمزه موكسی و ئاصف بهدرخان هاتیه وهك كهسێن ئێكێ یێن دامهزراندنا كۆمهلەیێ. سهگبانی پالپشتی و هاریكارییا دارایی پێشكێشی ڤێ كۆمهلەیێ كریه، ههتا ل سهر ئهركێ خۆ ژۆرهك بۆ كۆمهلەیێ ب كرێ گرتیه.
ژ ئاخفتنا ناڤهاتی دیار دبیت د قووناغا بهری شهرێ جیهانی ئێكێ (1914-1918) و قووناغا ئاڤاكرنا كۆمهلەیێن كوردی دا، سهگبان ژ گرنگترین كهسایهتیێن نهتهوایهتيێن كورده، و رۆلێ وی ژ بۆ دامهزراندن و پالپشتیا بزاڤا رزكاریخوازا كوردی دا دیار و ئاشكرایه.
د قووناغا شهرێ جیهانیێ ئێكێ دا، سهگبانی ل ئیستهمبوولێ بهردهوامی دایه ژیانا خۆ و ژ ڤی باژێری دهرنهكهتیه، پشتی شهرێ جیهانیێ ئێكێ ب دویماهی هاتی دهرفهت بۆ دامهزراندنا چهند كۆمهل (كۆمهل) و رێكخراوێن كوردی یێن نوی پهیدا بوو، كو دهست ب كارێ خۆ بكهن، دیسان دهرفهت بۆ كۆمهلەیێن ل بهری شهری هاتینه دامهزراندن پهیدا بوو كۆ ئهو ژی جارهكا دی بكهڤهنه كاری و بزاڤا خۆ ل ئیستهمبوولێ و ل ژێر سهركردایهتیا كهڤن ئهنجام بدهن، بهلێ ب پرۆگرامهكێ سیاسی یێ نویتر، ب دانهزان و بهلاڤۆكێن خوه، ئهڤان كۆمهلەیان كێشا كوردی ژ ههمی لایهنان ڤه بۆ دهولهتێن بیانی شرۆڤهكر. ژ كۆمهلەیێن د ڤێ قووناغێ دا هاتینه دامهزراند، كۆمهلەیا پێشكهتنا كوردان (تعالی كردستان) بوو، ل كانوینا ئێكێ یا سالا 1918 ێ ل ئیستهمبوولێ هاتیه دامهزراندن، و سهيید عهبدولقادر شهمزینی سهرۆكێ كۆمهلەیێ بوو، ئهمین ئالی بهدرخان جێگرێ ئێكێ یێ سهرۆكێ كۆمهلەیێ بوو، فوئاد پاشا جێگرێ دويێ یێ سهرۆكێ كۆمهلەیێ بوو، ژ چهند ئهندامێن دی یێن كۆمهلەیێ: حهمدی پاشا، سهیید عهبدوللا، محهمهد عهلی بهدرخان، شوكری بهگ، شوكری محهمهد سهگبان، ئیحسان نوری پاشا، عهبدولرهحمان بهدرخان، خهلیل رامی بهدرخان (سكرتێرێ كۆمهلەیێ)، حهسهن فهوزی بهدرخان، موراد رهمزی بهدرخان، كامیران بهدرخانی و گهلهكێن دی.
وهسا دیاره سهگبان كهسایهتیهكێ كوردێ دیارێ ڤێ كۆمهلەیێ بوو و رۆلێ وی یێ نهتهوهیی د قووناغا پشتی شهری ژی دا دیاربوو، ئانكو سهگبان ل ئیستهمبوولێ مایه و بهردهوامی دایه كارێ خۆ ژ بۆ پالپشتییا بزاڤا رزگایخوازا كوردی.
كۆمهلەیا (كۆمهلەیا پێشكهتنا كوردستانێ) پشتی ماوهكی ژ كاركرنێ تووشی دوبهرهكیێ بوو و دو رهوت د ناڤ ڤێ كۆمهلەیێ دا پهیدا بوون، رهوتێ ئێكێ: ب سهرۆكاتیا سهيید عهبدولقادر شهمزینی و ڤی رهوتی داخوازیا حوكمهكێ ئۆتۆنۆمی د ناڤ دهولهتا ئوسمانی دا بۆ كوردان دكر، رهوتێ دویێ ب سهرۆكاتیا ئهمین ئالی بهدرخانی بوو، ئهوان داخوازیا سهربخۆیا كوردستانێ دكر. بێ گۆمان هندهك رویدانان كارتێكرن ل سهر بهرفرههیا دوبهرهكیا د ناڤبهرا ههردو رهوتان دا ههبوو، ژ وانا دهمێ سهرهلدانا مهلاتیێ ل ئیلۆنا سالا 1919ێ دهسپێكری، گهلهك ژ ئهندامێن كۆمهلەیا پێشكهتنا كوردستانێ داخواز ژ هۆزێن كوردی كر، چهكی ژ بۆ ب دهستڤهئینانا مافێن نیشتمانی بكاربینن، ههر ل وی دهمی عهبدولقادر ل دژی ڤی ههلویستی راوهستیا ، ژ ئهنجامێ ڤێ ههڤركیێ و پهیدابوونا دو رهوتا، رهوتێ ئهمین عالی بهدرخانی خۆ ڤهكێشا كۆمهلهكا دی بناڤێ پێكهاتیێن جڤاكی یا كوردستانێ ل 20 گولانا سالا 1920 دامهزراندن. سهرۆكێ كۆمهلەیێ ئهمین ئالی بهدرخانی بوو. ژ ئهندامێن دی یێن ڤێ كۆمهلەیێ: عهبدوللا جهودهت، شوكری محهمهد سهگبان ، ئهكرهم جهمیل بهگ، نهجمهدین حسێن، مهمدوح سهلیم، كهمال فهوزی، جهلادهت بهدرخان و خهلیل رامی بهدرخانی و فهرید بهگ بهدرخان.
وهسا دیاره سهگبانی ل سالا 1919 دهست ژ كارێ پزیشكی بهردایه و بەر ب بهغدا چوویه، لێ جارهكا دی ڤهگهریایه ئیستهمبوولێ و دهست ب كارێ خۆ یێ پزیشكی كریه، دیسان ل سالا 1920 ل گهل ئهمین عالی بهدرخانی كۆمهلەیا پێكهاتیێن جڤاكی یا كوردستانێ دامهزراند. ل ڤێرێ دیار دبیت سهگبان كهسهكێ نهتهوهیێ بوو، لهورا ل گهل رهوتێ ئهمین عالی بهدرخانی خۆ ژ رهوتێ شهمزینانی ڤهكێشایه و ل گهل ئهمین عالی بهدرخانی كۆمهلهكا نهتهوهیی دامهزراندیه، ئهڤ چهنده ژی رامانا وێ یهكێیه كو سهگبان دیسان كهسایهتیهكێ كوردی بوو و خزمهت بۆ بزاڤا رزگاریخوازا كوردی د ڤێ قووناغێ دا كریه.
پشتی مستهفا كهمالی ل سالا 1922 ئیستهمبوولێ گرتی، بزاڤا ڤان كۆمهلەیێن ناڤهاتی ب ئهنجامێ سیاسهتا نهباش یا كهمالیان ل دژی پارت و كۆمهلەیێن كوردی هاتنه گرتن ، هندهك ژ ئهندامێن ڤان كۆمهلەیا باژێرێ ئیستهمبوولێ بجهـ هێلا و یێن دی كارێ خوه ب نهێنی ئهنجامدا، ل سالا 1927 ڤێ كۆمهلەیێ د گهل چهندین كۆمهلەیێن دی خۆ د ناڤ كۆمهلەیا خۆیبوون دا حهل كر. سهگبانی ژی باژێرێ ئیستهمبوولێ بجهـ هێلا و بهر ب بهیرۆتێ چوو و هەتا سالا 1924 ل وێرێ دمینیت، پاشان بەر ب بهغدا دچیت و هەتا سالا ل سالا 1927 ل وێرێ دمنیت، ئاماژەك نه زهلال ههیه، كو سهگبانی ل سالا 1927 سهرهدانا چهند وهلاتێن ئهورۆپی كریه و داخوازا هاریكاریێ ژ رۆسیا كریه بۆ دهسپێكرنا بزاڤهكا كوردی، بهلێ ئهڤ چهنده د ژێدهران دا نههاتیه. ل گهل دامهزراندنا خۆیبوون دچیته بهیرۆتێ و دبیته ئێك ژ دامهزرێنهرێن ڤێ كۆمهلەیێ، وهكی دیار د ناڤ كهسێن دامهزرێنهر هژمارا وی یا چارێیه، و پهرپرسێ راگههاندن و پهیوهندیێن ڤێ كۆمهلەیێ بوویه.
پشتی گۆنگرەیێ دامهزراندنا خۆیبوون جارهكا ڤهدگهریتە بهغدا و دبیته بهرپرسێ لقێ بهغدا یێ كۆمهلەیا خۆیبوونێ و ههتا سالا 1932 ل سهر كارێ خۆ ما بوو، ل گهل ڤی كاری ئهوی كارێ پزیشكیێ ل بهغدا دكر.
دیسان كارێ وی یێ نهتهوهیی ل بهغدا یێ بهردهوام بوو، بۆ نموونه نامهكا نهرازیبوونێ پێشكێشی كۆنگرەیێ گهلان سهبارهت نه بوونا چو بهندان ل دۆر كوردان د پهیمانا بریتانی – عیراقی یا سالا 1930، دیسان ل دویڤ دهنگ و باسێ رۆژنامەيا ( الاستقلال) یا عیراقی هژماره (1605 ، 7 گولانا 1931) پۆلیسێن حوكمهتا عیراقێ ل بهغدا چهند كهسێن سیاسیێن كورد گرتینه ژ وانا توفیق بهك موتهسهرفێ بهرێ یێ سلێمانیێ و نڤیسینگهها د.شوكری محهمهد سهگبان پشكنین كریه و هندهك بهلاڤۆك دیتنه. ئهڤه ژی نیشانا هندێیه كو سهگبان ل بهغدا سهر كارێ خۆ یێ نهتهوهیی یێ بهردوام بوو.
ل سالێن 1932-1933 بۆ چارهسهریێ دچیته ئهلمانیا، بهلێ ل سالا 1934 دزڤریت بهغدا و ل سهر كارێ پزیشكیێ بهردهوام دبیت. جهێ گۆتنێیه كو بهردهوام ریكلامێن كارێ وی یێ پزیشكی د ناڤ رۆژنامێن عیراقی دا هاته بهلاڤكرن وهكی د ناڤ رۆژنامەيا (الاستقلال) دا كو د چهند هژمارەيان دا ئهڤ ریكلامه دهاته بهلاڤكرن.
پهرتووكا سهگبانی یا بناڤێ «پرسا كوردی، كێشا گهلێ كهمهنهتهوان» كو دهما د نهخۆشخانێ ڤه ل ئهلمانیا نڤیسیه و دهما دهركهتی ل فرهنسا و بزمانێ فرهنسی ل سالا 1933 چاپكریه، د ڤێ پهرتووكێ دا هزرێن خۆ یێن نهتهوهیی ههمی گوهارتینه و پهسنا دهولهتا توركی و سیاسهتا مستهفا كهمال ئهتاتۆركی كریه، وهكی نڤیسهرهك دبێژیت: سهگبانی د ڤێ پهرتووكێ دا خهتهكا راست و چهپ ل سهر مێژوو خۆ یا (37) خهباتا كوردایهتیێ كێشا و دویماهی ب خهباتا خۆ یا سیاسی ئینا.
سهگبانی د ڤی پهرتووكێ دا چ گوهۆڕینی د هزرێن خۆ یێن نهتهوهیی دا كرینه؟ ئهڤه جهێ پرسیارێیه، یان ئهوی بۆچی ئهڤ گوهۆڕینه كرینه، ئهو گههشتیه ڤێ هزرێ یان ئهوی هندهك ئهگهرێن كهسایهتی ژ بۆ ڤێ گوهۆڕینێ ههبوون؟
گوهۆڕینێن هزری د ڤێ پهرتووكێ ل سهر بابهتێن نهژاد و زمان و دیرۆك و خهباتا سیاسی بوو، ئانكو سهگبانی د ڤێ پهرتووكێ دا گۆتیه: نهژادێ كوردان نه ئاری و نه سامی نه، بهلكو وهكو زانایێن ئهلمانی دیار دكهن ئهو تۆرانیه و خزمێن توركانن، ئانكو سهگبانی ڤیا دیار بكهت كو خوینا كوردان نێزیكی خوینا توركایه. ل دۆر زمانێ كوردی سهگبان د وێ باوهریێ دایه كو میدیان وهك مللهتهكێ ئاری دهمێ كوردستان گرتی زمانێ خۆ ل گهل زمانێ كوردی تێكهلكریه، ئانكو زمانێ كوردی تێكهلی زمانێ فارسی بوویه. ژ ئالێ سیاسی ڤه سهگبانی دوپاتی ل وێ یهكێ كریه، كو سیاسهتمهدارێن كورد ل توركیا چو جارا داخوازا جودابوونێ ژ توركیا نه كریه، دامهزراندنا كوردستانهكا سهربخۆ دێ كارهستان ل دویڤ خۆ هێلیت، دیسان گۆتیه كورد و تورك ئێك نهژادن، لهورا ئێكگرتن ل گهل توركان دێ نهتهوهكێ نوی دورست بیت و كۆمارا توركییا ب تنێ دشێت ئاریشا كهمهنهتهوان چارهسهر بكهت، ل سهر پهسنا مستهفا كهمال تهتاتۆركی دیار كریه: شانازیه سهركردهكێ وهكی مستهفا كهمال «غازی» ل سهر لۆتكا حوكمرانیێ ههبیت، پێدڤیه كوردێن توركیا ل گهل رهگهزێن دی یێن ل توركیا بژین و كرفتاریان بۆ حوكمهتا تایبهت پهیدا نهكهن.
ئهرێ ئهگهر چ بوون كو سهگبانی حاشاتی ژ دیرۆكا خۆ یا سیاسی و رێبازا رزگاریخوازا كوردی كری و خۆ وهك پالپشتهك بۆ دهولهتا توركی و ریبازا مستهفا كهمال ئهتاتۆركی دایه دیار كرن؟
بهرسڤا ڤێ پرسیارێ گۆتنا وان كهسایهتیایه یێن ههڤخهباتا سهگبانی ل دۆر ڤێ گوهۆڕینێ، بۆ نموونه رهفیق حلمی (1898-1960) ل سالا 1935 د نامیلكهكێ دا كو ب زمانێ توركی ل دۆر پرسا كوردی نڤیسیه: ب مخابنی ڤه سهگبانی ههر چو مهبهسهت ههبیت و ل ژێر ههر مهبهستهكێ بیت ب عهنقهسهد ل سهر رێكێ لادایه. مهمدوح سهلیمی (1880-1976) د نامهكێ دا بۆ جهلادهت بهدرخانی دیار كریه كو سهگبانی گۆتیه دی خۆ ژ سیاسهتێ ڤهكێشم ئهڤه نه ڤهكێشانه، بهلكو خۆ كۆشتنه. دیسان دهمێ سهگبان ژ فرهنسا ڤهگهریایی و ل دیمهشقێ سهرهدانا جهلادهت بهدرخانی كری، ئهوی رهخنەیەکا توند دهربارهیی ڤێ پهرتووكێ ل سهگبانی كر، بهلێ ئهوی دیار كر ، نه ژ بهر خێزانا خۆ كو دڤیا ل ئیستهمبوولێ بژیت ئهڤ پهرتووكه نڤیسیه. ئانكو سهگبانی دیار كریه چو ئهگهرێن كهسایهتی ل دۆر ڤێ گوهۆڕینا سیاسی نینن. سهگبانی د چاڤپێكهتنهكێ دا ل گهل مووسا عهنتهری دیار كریه: ئهو رویدانیێن درنده یێن ل توركیا رویداین ئهز نهچار كرم بێژم كورد ژ رهگهزێ توركانه دا وێ قهتلوعاما كهمالیان ب سهرێ كوردان ئینايی بهێته راوهستاند.
ئهم وهسا دبینین كو ئهگهرێ گوهۆڕینا ههلویستێ سهگبانی بهرامبهر هزرێن نهتهوهیی ژبلی ڤان ئهگهرێن مه دیار كری، دبیت بێزارییا وی و بێ ئۆمیدییا وی بوو ژ خهباتا سیاسی، ژ نڤیسینا وی و شێوازێ پهرتووكا وی نڤیسی دیاره نه یێ دلرهحهت بوو و هندهك بابهت بلهز نڤیسینه و مرۆڤ هزر دكهت ل هندهك جهان ب كویری نه چوویه بابهتی و بلهز نڤیسیه.
پشتی ڤهگهریانا سهگبانی بۆ بهغدا وهكی ئهو د پهرتووكا خۆ دا دبێژیت دبیته وهزیرێ ساخلهمیێ د كابینا نوری سهعیدی دا، پاشی ئهندامێ ههولێرێ د جڤاتا نوینهرێن عیراقێ دا د خولا (27 شواتا 1937- 26 تەباخا سالا 1937)، ژ بهر پهرتووكا وی یا مه بهحس كری توركیا رێك دایێ ڤهگهریت توركیا و وهك پزیشك كار بكهت و ل سالا 1946 پارتا كریكار و جۆتیارێن توركیا د دامهزرینیت، هەتا سالا 1960 ل توركیا دمینیت و ل ههمان سالا دچیته بهردلوڤانیا خودێ.
ژێدهر:
– دكتۆر محهمهد شوكری سهگبان، پرسی كورد كێشه گهلی كهمینهتهوهكان، وهرگیران له فرهنسییهوه د. نهجانی عهبدوللا، ههولێر 2013.
– مووسا عهنتهر، بیرهوهرییهكانم، له توركییهوه محهمد عزهدین، ههولێر، 2021.
– مالمیسانژ، جهمعیهتی تهعاون و تهرهقی كورد و رۆژنامهكهی، له توركییهوه وهرگێرانی زریان رۆژههلاتی، پێداچوونهوهی: سدیق سالح، (سلێمانی، 2007).
– ئیسماعیل گوێلداش، جهمعییهتی تهعالی كوردستان، وهرگێران زریان رۆژههلاتی، سلێمانی، 2011.
– كونێ رهش، جمعیه خویبون 1927 ووقائع پوره ارارات 1930، تقدیم ومراجعه د.عبدالفتاح البوتانی، (اربیل،2000).
