گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
عرفانا کوردی وەکو بنەمایێ هزر و مەعریفەتێ، تەنێ رێکەک نینە بۆ گەهشتن ب حەقیقەتێ، بەلکو بابەتەکێ فرەرەهەندە کو ل بارا جڤاکی، ئەدەبی، فەلسەفی و سیاسی رۆلێ هەی. وەکو د سەری دا ئەو عرفانا کو د هزرا مەلایێ جزیری و ئەحمەدێ خانی و فەقیهێ تەیران دا وەرار کری کو رۆلەکێ راستەراست د ئاڤابوونا ئەندێشە و ئاراستەیا تەڤگەرا نەتەوی یا کوردی دا هەبوویە، ب رەنگەکێ کو دکارین بێژین مەعریفەیا عرفانی، ستوونا بڕبڕەیا هزرا نەتەوی یا تەڤگەرا سیاسی یا کوردییە.
پێگەهێ عرفانێ د کلتوورێ کوردی دا
عرفان وەکو یەک ژ بەرچاڤترین و دەولەمەنترین بەرهەمێن ئاینی، پێگەهەکێ تایبەت د ناڤ کلتورێ کوردی دا هەبوویە. ل چاخێن ناڤین هەتا سەردەمێ هەڤچەرخ، عارفێن کورد نە ب تنێ ل رێکا پەیاما خوە یا روحی و تاکی، بەلکو د قالبێ چاکسازیێن جڤاکی و پەروەردەیا ئەخلاقی و پاراستنا کەلتووری ژی رۆلەکێ سەرەکی د ناڤ جڤاکێ دا دیتییە، نەخاسم ل چەرخێ نوزدێ بزاڤێن فکری و دینی و عرفانی د دیروکا کوردستانێ دا د دیارن. عارفێن کوردستانێ د چارچوڤێ تەکیا و خانەقەیان دا هەولا گەیاندنا پەیاما خوە د ناڤ جڤاکا کوردستانی دا ددا، بۆ گرتنا دەستهەلاتێ کو یەک ژ تایبەمەندیێن ڤان عارفان بکارئینانا زمانێ کوردی بوو کو بەری وان ل چەرخێ 16 و 17 مەلایێ جزیری و ئەحمەدێ خانی و فەقیێ تەیران بۆ دەقێن خوە یێن عرفانی زمانێ کوردی بکارئینایە. جڤاکا کوردەواری ژی ب سەدەما پێکهاتەیا هۆزەکی و فرەئایینی، بەرهەڤ بوویە بۆ پەژراندنا عرفانێ وەکو رێکەک بۆ ئێکگرتنێ و ڤێکراژیانێ و بزاڤا روحی. د چارچووڤێ کەلتووری دا، کەسایەتیێن عرفانی ب رەنگەکێ ئاسایی ژ پلەیا مورشدەکی مەعنەوی پێهەلتر چۆنە، د گەلەک بواران دا، وەکو پێشەوایێن کۆمەلایەتی و سیاسی رۆل دیتیە. د ڤێ ناڤبەرێ دا دو عارف ژ مەزنترین نوینەرێن عرفانا کوردی، مەلایێ جزیری و ئەحمەدێ خانی کو بەرهەمێ وان یێ ئەدەبی عرفانی کارتێکرنەکا کویر کریە سەر پێکهاتەیا هزری یا تەڤگەرا نەتەوی یا کوردی و دیوانێن وان وەکو دەقێن راسپاردی بۆ جڤاتێن عەقیدەیی ژی هاتنە دیار کرن.
– مەلایێ جزیری و عرفانا فەلسەفی و هەلبەستا رەمزی
مەلایێ جزیری (1565 – 1640) شاعر، عارف و فەیلەسۆفێ کورد، ئێکە ژ بەرچاڤترین و بەرنیاسترین وێنەیێن عرفانا کوردی ل کوردستانێ. وی ب تێکهەلکرنا فەلسەفەیا عرفانیا ئیبن عەرەبی و عرفانا ئەقلی یا ئیبن سینا و ئیشراقا سوهرەوەردی عرفانەکا تایبەت و دەولەمەند یا ئەقلی ، فەلسەفی و ئاشقانە ئاڤا کر کو دەلالەت دکەتە سەر تێگەهێن وەکو (وحدت الوجود، نوور، عشقا خودایی، فەنا و سلوکا دەروونی). هەلبەستا جزیری لێڤاولێڤە ژ رەمز و ئیستیعارەیان کو تێگەهشتنا وان پێدڤی ب مەعریفەیا عرفانی فەلسەفی یا کویر هەیە. ئەڤ جۆرە عرفانە هەم تیۆریە و هەم ئەزموونی کو بوویە ئیلهامەک بۆ تەڤگەرا نەتەوی یا کورد.
د عرفانا جزیری دا سێ بنەمایێن سەرەکی مەعریفەیا جزیری پێک دئینن
– ئێکەم هاڤسەنگی، ل جەم جزیری هەتا چێکریەک و داهێنانەک ل هەر واری دا راست دەرکەڤیت و غەلەت نەبیت دڤێن ب تەبع و ئەقلەک پاکژ بیت، هەتا ب هێزەکا هاڤسەنگ و ئێکسان ئەنجامێ خوە بستینی، وەکو دبێژیت:
پاک تەبع و قووەتەک مەوزوون دڤێن
دا نەدت ب صنعەت ئیدمانێ غەلەط
– دووەم ڤاڤارتن وهەڤپشکی، ل دیدا مەلایێ جزیری هاڤسەنگ کرنا د ناڤبەرا هەر بابەت و داهێنان و چێکری دا هەژی ژێکڤاڤارتنەک هەڤپشک دکەت، پێخەمەت پێشڤەچوون و بنیاتنان و رێکخستنەکا نووژەن کو ئەو ژی ب شوناسا تشتان و شوناسا هەقیقەتا تشتان و تێگەهان دەردکەڤیت.
مەلایێ جزیری د پلەیا بالایا روحی و ئەشقێ دا، سەخمەراتی ڤەگەڕ بۆ ناڤا خولقەتێ ب رەنگەک گەوهەری، دیدگەهەک مەعریفی و ژێکڤاڤارتنەکا هەڤپشک چێ دکەت، وەکو دیدگەها وی بۆ مەعریفەناسیێ (ئپستمۆلۆژی) ل سەر شەنگستێ شهود و هشمەندیێیە ب رەنگەک جودا و هەڤپشک پێخەمەت ئێکگرتنەک تازە، واتە کاروبارێن ژیانێ کو ل سنۆرێ ئەقلی دایە و کاروبارێ شهودێ و خوداناسی ڤەدەرە ل سنۆرێ ئەقلی، یانی جزیری ب ژێکڤاڤارتنا کاروبارێ دینداری و دنیاداری، جوداهیەکا پرەنسیپی قایلە بۆ رێڤەبرنەکا هاڤسەنگا کاروباران، وەکو دبێژیت:
گفتۆگۆیێ مەعریفەتێ مەلا چەندی پەیدا بکەی
گەوهەرێ مەعریفەتێ ناگەهتێ کەس ب خرەد
عاشق ژ غەمێ سایەیێ وێ جامێ تەلەب کر پوڕعەقل ددیرت مە ژ قسمێ حوکەما گرت
– بنەمایی سێیێ ئێکگرتنە، د فەلسەفە و مەعریفەیا جزیری دا ئێکاتی ئارمانجا سەرەکییە، د هەر بوارەکێ دا کو ئەو ژی بناغێ رێزگرتن ل هزر و رەئیا جیاواز و هەڤدو قبوول کرنەکا هاڤسەنگ، ل بیاڤێ ئێکاتیا دینان و ئێکاتیا ئایینان وئێکاتیا فەلسەفیان و ئێکاتیا مەزهەبان و ئێکاتیا تەریقەتان و ئێکاتیا مەعریفەیان و ئێکاتیا زمانان، تایبەت ئێکاتیا موتلەقا بوونێ، د ناڤبەرا ڤاڤارتیەک گەوهەری دا کو نموونێن ڤێ یەکێ د هەلبەستا جزیری دا زێدە هەنە، ژ بۆ گەهشتن ب ئێکاتیێ د پلەیا بالایا ئەشق و هەقیقەتێ دا دەربڕینێ ژێ دکەت، ئەو ژی ب رێکا ئەزموونا شهودا ئێکانی (تەوحید)ێ داهێنان و تەولیدەکا کەس نەدیتی ژ فەلسەفەیا خولقەتێ دکەت کو ب قەسیدەیا
( اللە سەحەرگەها ئەزەل یەلمومێ ئشقێ شوعلەدا
نوورا جەمالا لم یزل زاتی تەجەلایا خوەدا… هتد) وەکو شاهکارەکێ ئەدەبی و نووژەن و نە وەهمی و نە تەقلیدی، بەلکو داهێنانەکا حیکمەتی یا نوی پێشکێشی ئەقل و فەلسەفەیا عرفانی دکەت وەکو دبێژیت:
دێ سوڕا تەولیدێ ببێم
نە ژ وەهم و تەقلیدێ ببێم
مەعنا ژ تەوحیدێ ببێم
دل ب ڤێ ئەدایێ شەهدە دا
مەلایێ جزیری ب ڤان سێ بنەمایێن مەعریفی ب ئارمانجا ڤێکرا ژیانەکا گەوهەری، زەمینەیەکا هزری و کەلتووری و فەلسەفی پێخەمەت جڤاکەکا ساخلەما ئاشتیانە چێ دکەت کو ب ڤی رەنگی دیار دکەت:
دل گەشتە من ژ دێرێ ناچم کنیشتەیێ قەت میحرابێ وێ ب من ڕا وەر دا بچینە لالەش
هەلبەت وەکو رۆنە زمانێ عرفانێ زمانەکێ رەمزیە، د ڤی واری دا جزیری ئاستەکا هەرا بلند نیشا ددەت کو د قادا بەراوردیا زمانێ رەمزی دا ژبلی ئیبن عەرەبی ناهێنە بەراورد کرن، هەتا ل گەل عارفێن ناڤدارێن کو ب خوە زۆر پێ داخبارە وەک نموونە حافزێ شیرازی، ژ بەر کو ل پشت رەمزیەتا هەلبەستیا مەلایێ جزیری ئەقل، فەلسەفە، عرفان و کەلتوورەکێ دەولەمەند نخافتیە کو ب رێکا دارشتنەکا بێ وێنە ل راستا چەمک و تێگەهێن ناڤهاتی، گەنجینەکا کەس نەدیتی ل ئاگاهیێ بۆ ڤەگەریان ب شعرا خوە ددەت، وەکو دبێژیت:
گەر لوئلوئێ مەنثور ژ نەزمێ تو دخوازی وەرشعرێ مەلێ بین تە ب شیراز چ حاجەت
ئەڤ بەرهەمێ دیرۆکی و مەعریفی و ئەدەبی و کەلتووری، مەلایێ جزیری ب زمانێ دایکێ واتە زمانێ کوردی دادڕێژیت، هەژی گۆتنە کو دیدگەها عرفانێ بۆ بکارئینانا زمانێ دایکێ دیدەکا بنگەهینە وەکو جلالەددین رۆمی عارفێ ناڤدارێ فارسی زمان دبێژیت:
هر کە او از هم زبانیش شد جدا
بی زبان شد گرچە دارد صد نوا
هرکس کە دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش
((واتە هەر کەسەک ژ هەڤزمانێ خوە جودا بوو، دێ مینیت بێ زمان ئەگەر سەد ئاوازێن دی یێن غەیری زمانی خوە هەبن. یان ژی هەر کەس ل بنەتکارێ خوە دوور کەفت، دڤێت سەرئەنجام هەر بگەهیتە بنەتکارێ خوە.))
جزیری ب بکارئینانا زمانێ کوردی بۆ نڤیسینا دیوانا خوە یا شاهکاری، مەزنترین خزمەت پێشکێشی نەتەوا خوە کرییە و وەکو بنەمایێ عرفانی ب هەستەکا نەتەوە پەروەری زمانێ کوردی گەهاندە پلەیەکا هەرا بالا یا روحی، وەکو زمانێ عەرەبی، فارسی و تورکی. ب ڤێ چەندێ دسەلمینیت کو زمانێ کوردی زمانەکێ سەرەکییە کو بوویە زمانێ فەلسەفێ، عرفانی و زانستێ.
هەرد ڤی واری دا بابەت و تێگینێن خوە یێن نەتەوەی و نیشتمانی دکەتە رەمزێ مەرتەبەیا بالا یا روحی و ئەشقا هەقیقی، وەکو چاوا ئاگرێ نەوروزێ دکەتە رەمزێ پاکژترین پلەیا پاکژیا دل و هەروەها پەیڤا نەورۆزێ ژی دکەتە رەمزا بلندترین مەرتەبەیا روحی ئەشقی، وەکو دبێژی:
ئەڤ نار سیقالا دلە
نەورۆز و سەرسالا دلە
دائیم لێ قالا دلە
وەختێ هەلێنن ئەو سیراج
لێ خالا هەرا گرنگ ئەوە کو مەلایێ جزیری وێ مەرتەبەیا ئيشقا خودایی کو گەهشتیێ، نکاری چ رەمزێن بکاربری د ناڤ رەمزێن عارفێن مسلمانێن پێش خوە دا ڤەبینیت، لەوا ب هێزا دەولەمەندیا زمانێ کوردی داهێنانەکا تازە و نوی د زمانێ رەمزی یێ عرفانی دا دکەت، ئەو ژی ب گەشتەکا مەعریفی د ناڤ سروشتێ جوان و پڕ خەملێ نیشتمانێ کوردستانێ دا باشترین رەمز پەیدا دکەت و بکار دئینیت، ب ڤی رەنگی پێگەهێ نەتەوە و نیشتمانی پێشڤە دبەت. وەکو نموونەکی د ڤی واری دا، مهلایێ جزیری دهمێ دبینیت کو عهشقا وی عهشقهک پڕ گران و سۆزناک و بهردهوام و زیندیه، واتە وەکو گۆتی (دائیم لێ قالا دلە)، یانی گههایه بالاترین مهقاما (بقاء الله) ههوجهداری کالین و نالینهکا بهردهوام و ههوارهک و کۆڤانهكا بهرز و بلند و زیندیه، لهوما پێدڤی سیبمۆلهک و وهکاندنهکا گونجای تر ل بولبول و پهروانه دگهڕێ، ژ بهر کو نالین و فیداکاریا وان دهمکی و وهرزینه و بهردهوام نینه وهکو دبێژیت:
بولبول و پهروانه ئهو فهصل و دهمن
جنسێ عشقا من تنێ دهردێ کوله
ل ژێر باندۆرا فۆلکلۆرێ کورمانجی و سروشتێ کوردستانێ مهلایێ جزیری گۆیین و توتاک (گولی گولی و توک) ب گونجاوتر زانیه کو ببیته رهمزا عشقا بهردهوام و زیندی، ژ بهر کو سروشتێ ئاواز و خواندنا بهردەواما ب شهڤ و رۆژ ههروهها ل ههر چار وهرزان، یا ههوار و کۆڤان و نالینا گۆیینێ و توتاکێ باشتر ژ نالینا بولبولێ نوینهراتیا پلهیا بالایا عشقێ دکهت، تهنێ ل ههمبهر کالینا گۆیینێ بولبول بێدهنگ و کهڕ دبیت، جزیری د ههلبهستێن خوە دا چەندین جاران رەمزێن گۆیین و توتاک بکار بریه وەکو دبێژیت:
– میثلێ گۆیین ته ڕهوان نال ژ دلێ مسکین تێن
ئهم نزانین تو چڕا ههر وه دنالی شهب و روز
– ته ب فهریاد و فغانان ب خوه بولـبول کهڕ کـر
الله الله ژ چ دهردی وه دکالــی شـــهب و روز
– سهحهرگه عهندهلیب مهستن ژ بێهنا وهرد و بشکۆژان
شبـــی تووتاک و گۆیینـــان د نالیــن ئهم د فـــرقێ دا
– ژ کۆڤانا ته شـــرینێ
دنالم شوبهــێ گۆیینێ
درێژم هێسترێن خوینێ
وەکو تاڤێ د بارانێ
– شوبی شهمع و شهمالم ئهز
ژ بهرحوببا ته لالم ئهز
زهعیفم وهک هیلالم ئهز
سیفهت گۆیین دکالم ئهز
دیسان د بلندترین مهقاما سلوکێ دا مهلایێ جزیری گۆیینێ دکهته سیمبۆلا مهقاما بهقایێ ، واته پشتی مهقاما فهنایێ کو پهروانێ دکهته نیشانێ مهقاما فهنایێ، وەکو دبێژیت:
ئێ بری عهینی بهقایێ بادهنووشێ عشقێ بوو
ئێ بووی مهحوێ فهنایێ عاشقێ بێچاره بوو
ئێک ژ وان پهروانه بوو سوهت و فهغانهک ژێ نههات
ئێک ژ وان تهشبیهی گۆیینێ ب ئاهـ و ناله بوو
– بالله ژ نال و زارییان
ضهربا فیراق و بیهرییان
تهشبیهی تووتاکێن چیان
خهو ناکرین شهڤتارییان
ب تهفسیرهکا فهلسهفی، هێزا عشقا کو مهلایێ جزیری ژێ بههرهمهند بووی، هێزهکا زیندی و بهقایی و مهعریفییه، ئو کریه تیۆریهک فهلسهفی عیرفانی پێخهمهت مهیاندنا بوونێ(وجوود)، وەکو رهگهزێ پێنجێ کو دکهته هێڤێنێ ههرچار رهگهزان ئاڤ، ئاخ، ههوا و ئاگر، وەکو دبێژیت:
مه جهوههر عونصورهک خامس نوما ئیرو د طالع دا
دڤێ تهقویمێ ئینسان ل طالع بوونه فال ئهبرو.
ب ڤی ئاوایی ب رەمزێن نەتەوی و نیشتمانی د چارچوڤێ عرفانەک فرە رەهەند و فرەجۆر دا، پێگەهێ نەتەوە و نیشتمانێ خوە دگەهینتە ئاستەکێ بلندێ فەلسەفی و عرفانی کو چو ژ نەتەوەیێن دی یێن خودان دەولەت کێمتر نینە، بەلکو بنگەهێ خودان شارستانیەک کەڤنار و دێرینە ب ناڤێ شارستانیەتا میزۆپۆتامیا یانی شارستانیا ناڤبەرا هەردو رۆباران (دجلە و فورات). لەوما چاڤەرێیا وی ل زانا و پێشەوایێن دینی و جڤاکی هەیە کو ب رێزگرتن ل شارستانەتێن دیکە، پشت ب فەیض ومەعریفە و کەلتوور و شارستانیەتا خوە ڤە گرێبدەن، وەکو دبێژیت:
فەیضا مە شوبهێ نیلە ئەم دجلە و فوراتین
گەر شێخ وەر ئیمامە ڤێڕایە من کەشاکەش
د ئەنجام دا مەلایێ جزیری مەعریفەیەکا فەلسەفی و عرفانی ژ گەلێ خوە را دکەتە میراتەکێ نەمر و زەنگین بۆ پێشڤەچۆن و بەردەوام بوونێ، ب پایەرێژکرنا هزرا هاڤسەنگی و ئێکسانی، ڤاڤارتنەکا هەڤپشک و رێزگرتن ل رەئیا جیاواز و هەڤدو پەژراندن و لێبۆرینێ کو ل دویڤ چاڤەنێڕیا وی ل زانا و پێشەوایێن کورد پێخەمەت پەیرەوکرن و پێشڤەبرنێ، ئەڤە ل قووناغا داهاتی زانایێ بلیمەت ئەحمەدێ خانی خودی لێ دەردکەڤیت.
ئەحمەدێ خانی- تێکهەلیەک ژ عرفان و نەتەوایەتی
ئەحمەدێ خانی (١٦٥٠-١٧٠٧) دانەر و نڤیسەرێ شاهکارێ ئەدەبیێ کوردی (مەم وزین) کو ئێک ل پێشەنگێن ئەندیشەیا نەتەوایەتیە ل کنار عرفانێ، خانی عرفان ژ بلی لایەنێ روحی وەکو ئامرازەک بۆ هشیاریا نەتەوی و کەلتووری دزانی، د بەرهەمێ خوە یێ (مەم و زین)ێ دا ئەشقا دنیایی ب رەمزێ ئەشقا خودایی دانیە. ل دەستپێکا بەرهەمێ خوە دا واقعێ جڤاکا خوە ل وارێ کەلتووری، ناکۆکی، عەشیری و بێدادیا جڤاکی رەخنە دکەت، تەکەزێ دکەتە سەر هوشیاریا نەتەوی و ئێکگرتنێ و رزگاری ژ بن دەستیێ کو ل جەم خانی زمان پێوەرەکێ سەرکییە ژ بۆنا ناسنامەیا نەتەوی، دەما وی وەختی ب کوردی نڤیسی، دیارە جۆرەک ژ بیدعێ هاتیە هژمارتن، لێ خانی ژی ب چو رەنگان زمانێ کوردی کێمتر ژ زمانێن وەکو فارسی، عەرەبی و تورکی نزانی، بەلکو یەک ژ زمانێن سەرەکییە بۆ ئەدەب و فەلسەفە و عرفانێ وەکو دبێژیت:
حاصل ژ عیناد ئەگەر ژ بێداد
ئەڤ بیدعەتە کر خیلافێ موعتاد
صافی شەمراند ڤەخوار دوردی
مانەندێ دەری لیسانێ کوردی
ل وارێ مەعریفێ دیسان خانی نڤیسین ب زمانێ کوردی دکەتە مەرج و پێوەر، ب ئارمانجا وێ کو نەتەوە و گەلێن دیتر یێن جیهانێ بزانن کو نەتەوا کورد ژی خودان مەعریفە و کتێب و ئەدەبیاتەکا دەولەمەندا نڤیسکینە ژی لەوا دبێژیت:
دا خەلق نەبێژتن کو ئەکراد
بێ مەعریفەتن بێ ئەصل و بونیاد
ئەنواعێ میللەت خودان کتێبن
کورمانج تەنێ دبێ حسێبن
بۆ گەیشتن ب ڤێ ئارمانجێ ئاڤاکرنا هێز و دامەزراوە و دەولەتەک نەتەوی، ڤەدگەرینیت بۆ ئێکگرتنەکا موکم د ناڤبەرا تەڤایا پێکهاتەیێن نەتەوی و کۆمەلایەتی و سیاسی و ئایینی، وەکو بانگ دکەت:
گەردێ مە هەبووا ئیتحادەک
ڤێکرا بکرا مە ئینقیادەک
رۆم و عەرەب و عەجەم تەمامی
هەمیان ژمەڕا دکر غولامی
د ڤێ ناڤبەرێ دا خانی ل سەر رێچکەیا مەلایێ جزیری، پرەنسیپێ هاڤسەنگیێ دکەتە بنەما کو ئارمانجا سەرەکی یا بوونا ئێکگرتنێ چەسپاندنا هاڤسەنگیە د ناڤبەرا دینداری و دەولەتداری ژ ئالیەکێ، زانست و حیکمەت ژی ژ ئالیێ دی ڤە، ل سەر شەنگستێ ڤاڤارتنەکا هەڤپشک و مەعریفی وەکو ددەتە دیار کرن:
تەکمیل دکر مە دین و دەولەت
تەحصیل دکر مە عیلم و حیکمەت
مەعریفەیا عرفانی یا کوردی ب گشتی و یا مەلایێ جزیری و خانی ب تایبەتی ل سەر بنگەها نووژەنکرنێ هاتییە بونیاتنان و د دیدگەها وان دا عرفان تەنێ لایەنێ سلوکی و رووحی و دەروونیێ تاکە کەسی نینە، بەلکو ئامرازەکێ هەری بهێز و کارایە بۆ نووژەنکرن و ڤەژاندنا جڤاکی و کەلتووریی، وەکو بەیان دکەت:
شەرحا غەمێ دل بکەم فەسانە
زینێ و مەمێ بکەم بهانە
نەغمێ وە ژ پەردەیێ دەرینم
زینێ و مەمێ ژ نو ڤەژینم
مەعریفەیا خانی هەلقیاییێ ژێدەرێ کەلتوورێ کوردەوارییە و راستەراست گرێدای ب ژینگەها سروشتێ کورستانێیە، وەکو دبێژیت:
ئهز پیلهوهرم نه گهوههری مه
خودرهسته مه ئەز نه پهروهری مه
كورمانجم و كووهی و كهناری
ڤان چهند خهبهرێ كوردهواری
كوردهواری گۆری ئەحمهدێ خانی خودرهستهی و خوهرسكی و گرێدای ب چاند و زمان و ژینوارێ خوه یێ سروشتی كو ب تایبهتمهندیا چیایی دایه دیار كرن كو ئەو ئەدهبیات و چانده ژی د بن باندۆرا وێ ژینگهها سروشتی دبیتە كوردهواری، واته ژینگهها كوردی.
کو ل وارێ کەلتووری و سروشتی و جڤاکی و دەروونی، خانی رۆژا جەژنا نەورۆز باشترین بنەما و هێما و دەستپێک دانایە بۆ ئەشقا مەجازی د رەمزا ستی و تاژدین دا و ئەشقا هەقیقی د رەمزا زین و مەم دا کو ئەڤە ژی ب وەرگێڕانەکا زمانێ جڤاکی و کەلتووری، کاریە مەعریفەیا جزیری ل راستا نەوروزێ شرۆڤە و رۆنتر داڕێژیت، ب تایبەت ڤەدەر ژ ئەفسانێ ب رەنگەک کەلتووری و سروشتی و مەعریفی عرفانی، پێناسەکا هەژی بۆ جەژنا نەورۆزێ بکەت، هەروەسا ب رەنگەک دیرۆکی و سروشتی بکەتە سەرسالا کوردی، وەکو دبێژیت:
دەورا فەلەکێ ژ بەختێ فەیروز
دیسان کو نوما ژ نوڤە نەورۆز
هندەک ب پەیی چوونە باغان
هندەک ب سواری چوونە راغان
هندەک ب تەبایی و کەثرەت
هندەک ب هەڤالی و ب وەحدەت
سەرسال ل رەسم و راهێ مەعهوود
گیرا ل جیه و مەقامێ مەحموود
خانی ب رەمزێن خوە یێن ئەدەبی و جڤاکی پرسا نەتەوی و نیشتمانی راستەراست دێخیتە د ئەدبیاتا جڤاکی یا کوردان دا، پێخەمەت ئازادیا گەل و وەلات د چارچووڤێ یەکەیەکا نەتەوی، وەکو عارفەکێ کورد مەرجێ زیندی مانەڤەیا مەعریفە و عیلم و ئەدەب و فەلسەفەیا کوردی ب خەونا ئاڤابوونا دەولەتێ ڤە گرێددە و ب مەرجێ بوونا خودانیەتەکا ب هێز و پڕ مەعریفە ڤە گرێددەت، ژ بۆ گەهشتن ب ئارمانجێن بلندێن خوە، وەکو دبێژیت:
گەردێ هەبوویا مە ژی خودانەک
عالی کەرەمەک لەطیفە دانەک
عیلم و هونەر و کەلام و ئیذعان
شیعر و غەزەل و کیتاب و دیوان
ئەڤ جینس ببا ل باوی مەعموول
ئەڤ نەقد ببا ل نک وی مەقبوول
من دێ عەلەما کەلەما مەوزوون
عالی بکرا ل بامێ گەردوون
بیناڤە روحێ مەلێ جزیری
پێ حەی بکرا علی حەریری
کەیفەک وە بدا فەقیهێ تەیران
حەتتا ب ئەبەد ب مایێ حەیران
ب ڤی ئاوایی هەبوونا خودانەک و لێڤەگەرەک ژ بۆ گەهشتن ب ئارمانجێن بلندێن روحی و نەتەوی و کەلتوری… زەرورەتەکە بۆ خەبات و رێڤەبرنێ، لەورا خانی ب حەسرەتا گەهشتن ب ڤێ خەونێ گازییا خوە د مێژوویا ئەدەبێ کوردی دا کرە سەرکێش و شاکار. ئەحمەدێ خانی، د بیاڤێ مەعریفەیا عرفانی دا پەیرەوکارێ مەلایێ جزیرییە، ئەو بنەماییێن مەعریفەیا عرفانا کوردی کو ل سەر دەستێ مەلایێ جزیری بنیات رێژ بووی، وەکو رێزگرتن ژ رەئیا جیاواز و لێبورینێ و ئێکسانی گەشە و پەرە پێددەت ب وەرگێڕانەک ئەدەبی و کۆمەلایەتی شاهکاری، دکەتە بناغەیەک بۆ دەولەتسازیێ کو ئەڤ بابەت و خالە زۆر ب رۆنی د پەیاما کۆمەلایەتی و سیاسی یا پێشەوایێن تەڤگەرا کوردی یا سەردەم دا گەلەک ب رۆنی رەنگڤەدایە، بێگومان ئەو لایەنێن ژ بۆ پێسڤەبرن و ئارامانجداریا دۆزا خوە یا نەتەوی نیشتمانی یا قادا سیاسی یا ئەڤرۆیا عێراق و کوردستانێ، ئەڤ بهایە کرینە بنەمایێ کار و بەرنامەیێ خزمەتا خەلک و نیشتمان و نەتەوەیی، ئەو رێشەدارن ب مەعریفە و لێزانی و ڤەناسینەکا رەسەن کو بۆ پتر لێنێگەهشتن ل ڤان بنەمایانە ب رەنگەکێ سەردەم و ئەڤڕۆیی، د ڤێ بزڤرینەڤە بۆ ژێرخانا موکوما هزر و فەلسەفەیا رێبەرێ مێژوویی و روحی و نەتەوەیی جەنابێ بارزانیێ نەمر و سیاسەت و پێشەواتییا حەکیمانەیا ليڤەگەرێ نەتەوی رێزدار سەرۆک مەسعود بارزانی.
ژێدەر:
– دیوانا مەلایێ جزیری، تحسین ئیبراهیم دۆسکی، چاپا دویێ، وەشانا سپیرێز، هەولێر، ٢٠٠٥.
– دیوانا مەلایێ جزیری، محمد ئەمین دۆسکی. چاپا ئێکێ، وەشانا سپیرێز، هەولێر، ٢٠٠٧.
– گەردەنەیا گەوهەری، شەرحا دیوانا مەلایێ جزیری، مەلا ئەحمەدێ زڤنگی، ئامادەکرن و وەرگێرژ عەرەبی ئەمین نەورۆزی، وەشانا ئاڤێستا، چاپا ئێکێ، ستانبول، ٢٠١٣.
– مەم وزین، ئەحمەدێ خانی. ئامادەکرنا هەژار، دەزگەهێ ئاراس، هەولێر، ٢٠٠٨.
– شعبان چالی، شێوازی شیعری جزیری، چاپخانەی حاجی هاشم، چاپی یەکەم، سپیرێز، ٢٠٠٨.
– صافیە زڤنگی، جمالیات الدلالات الصوفیە فی المعجم اللغوی لدیوان الجزیری، وەشانا سوران، ٢٠١٧.
– فاخر عەلی عارف، سیببۆلا بالندیان د هەلبەستا مەلایێ جزیری دا، گوڤارا زانستییا مەزۆپۆتامیا، زانینگەها ئارتۆکلۆ ماردین، ٢٠٢٠.
– فاخر عەلی عارف، ئاراس لە نێوان عیرفانی حافزی شیرازی و بارزان دا، رۆژنامەی خەبات ژمارە ٦٣٥٧، ٢٠/٧/٢٠٢٢ .
– سەرۆ قادر، بارزان و مێژووی بزووتنەوە کۆمەلایەتیەکانی کوردستان، چاپخانە تاران، چاپی ٢٠٢٠.
– مەسنەوی مەعنەوی، جلال الدین محمد بلخی رومی،www.sufism.com.
– عبدالعزیز محسن بارزانی، هزر و فەلسەفا رێبازا بارزانی د گۆتنێن بارزانی نەمردا، چاپا ئێکێ، چاپخانا تەهران- ئیران،٢٠٢٠.
