ده‌ستكاریكرن د فولکلۆری دا و كاریگه‌رییا وێ ل سه‌ر زمانێ دایك(*)!!

جه‌میل محه‌مه‌د شێلازی

کۆمكرنا فولکلۆری، ئێك ژ كارێن هه‌ره‌ گرنگ و پێدڤییه‌، چونكه‌ هه‌ر ملله‌ته‌ك ب فولکلۆر و كه‌لتۆر و كه‌له‌پۆرێ خۆ دهێته‌ نیاسین، له‌وما گۆتینه‌: (فولکلۆر ناسناما ملله‌تی) یه‌، به‌لێ دڤێت كه‌سێ ب وی كاری ڕادبیت ژی، هنده‌ك مه‌رج ل ده‌ڤ هه‌بن. (هه‌ر وه‌كو دێ د ڕێزێن دویڤ دا ئاماژێ ب‌ وان مه‌رجان كه‌ین)، كو ئه‌و كه‌سێ ب کۆمكرنا فولکلۆری ڕادبیت جهێ ئه‌مانه‌تێ بیت و ب ئه‌مانه‌ت کۆمكه‌ت، دیسا كه‌سێ ژێ وه‌ردگریت ژی جهێ باوه‌ریێ بیت، چونكه‌ گه‌له‌ك ڤه‌گێڕێن فولکلۆری، ل ده‌مێ ڤه‌گێڕانا وان گه‌له‌ك ده‌ستكارییان د تێكستێن فولکلۆری دا دكه‌ن.

گۆتنه‌كا پێدڤی:

بابه‌تێ مه‌ دێ ل دۆر هنده‌ك ده‌ستكارییان بن، یێن د فولکلۆری دا هاتینه‌ كرن، جا چ ئه‌و ده‌ستكاری ژ لایێ ڤه‌گێڕێ وان بیت یان کۆمكه‌رێ وان، كا وان ده‌ستكارییان چه‌ند كاریگه‌ری ل سه‌ر زمانێ ڕه‌سه‌نێ دایك كرییه‌؟ ئه‌رێ ئه‌و فولکلۆره‌ ب ئه‌مانه‌ت هاتییه‌ کۆمكرن و وه‌رگرتن؟ ئه‌رێ کۆمكه‌ری ل ده‌مێ کۆمكرنێ ماف هه‌یه‌ ده‌ستكارییان د فولکلۆری دا بكه‌ت؟ ئه‌رێ کۆمكه‌رێن مه‌ ب ڕێكێن زانستی شییاینه‌ كارێ خۆ ئه‌نجام بده‌ن؟ ئه‌و چ هۆكارن بووینه‌ پالده‌رێن ده‌ستكاریكرنا وان؟ دێ به‌رسڤا ڤان پرسیاران و چه‌ندین پرسیارێن دی بۆ خوانده‌ڤانی هێلین، پشتی بابه‌تی دخوینیت، ئه‌و هنده‌ك به‌رسڤان ل ده‌ڤ خۆ بده‌ت.

لێ دێ ل ده‌ستپێكا بابه‌تێ خۆ ئاماژێ ب گۆتنه‌كا ڤه‌كوله‌ر (عه‌بدولره‌حمان مزوری) كه‌ین، كا ده‌رباره‌یی وان كه‌سێن ب كارێ کۆمكرنێ ڕادبن و نه‌ ده‌ستكاریكرن د فولکلۆری دا، چ دبێژیت؟

«هشیاربن، گه‌له‌ك د هشیاربن، ده‌مێ هوون ئه‌ده‌بێ زارگۆتنا خۆ كۆم دكه‌ن، هندی (سه‌رێ ده‌رزیكی!) ژ ڕێكا زانستی لانه‌ده‌ن. چونكی گشت ستران و لاڤژه‌ و لاوك و حه‌یران و حه‌یرانۆكێت مه‌ شعرن. (كێش و قافییێد) وان موی د به‌ررا ناچیت» (مزوری، 1986: 57).

ته‌وه‌رێ ئێكێ:

مه‌رجێن کۆمكرنا فولکلۆری یێن مه‌یدانی چنه‌؟

ڤه‌كۆله‌ر (د. شوكریه‌ ڕە‌سووڵ) د په‌رتووكا خۆ دا (ڕێگاكانی كاری مه‌یدانی فولکلۆری كوردی) دا، چه‌ند مه‌رجه‌ك داناینه‌ ژ بۆ كارێ مه‌یدانی یێ کۆمكرنا فولکلۆری، ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌نه‌:

ڕێكوپێك و هشیار بیت، جهێ هه‌لبژاردن و ڕێزگرتنێ بیت.

كه‌سایه‌تییه‌كا باش هه‌بیت.

شیانێن ب كارئینانا ئامویرێن تۆماركرنێ هه‌بیت و شاره‌زایی تێدا هه‌بیت.

ل ده‌مێ تۆماركرنێ، شیانێن شرۆڤه‌كرن و ڕۆنكرنا بابه‌تێن فولکلۆری هه‌بن، ب تایبه‌تی ئه‌وێن ئاشكه‌را ڕۆهن نه‌بن.

خۆ فێری هه‌می جۆرێن خوارنان بكه‌ت، ب تایبه‌تی ئه‌و جهێن بۆ هاتینه‌ هه‌لبژاردن و بۆ ده‌مه‌كی بمینیته‌ ل وێرێ بۆ کۆمكرنا فولکلۆری.

كه‌سه‌كێ روی ڤه‌كری و دلفره‌ھ و ڕه‌حه‌ت و ڕاستگۆبیت.

ئاگه‌هداری داب و نه‌ریتێن وێ ده‌ڤه‌رێ بیت و ڕێزێ ل داب و نه‌ریتێن د ناڤ وان دا به‌ربه‌ڵاڤ بگریت.

ژ به‌ر كو کۆمكه‌ر (Collecter) یان ڤه‌كۆله‌رێ مه‌یدانی (Field Worker) بابه‌تان ژ كه‌سێن هه‌ژار و ناڤساڵڤه‌ چوویی وه‌ردگریت، له‌وما دڤێت خودان زمانه‌كێ ڕۆهن و جوان و شرین بیت. بكاریت هزرا وان بزڤرینیته‌ هه‌ر تشته‌كێ كه‌ڤنێ ل بیرا وان بیت یان ب سه‌ر وان دا هاتبیت و ب هویری بۆ ڤه‌گێڕن.

كه‌سێ کۆمكه‌ر پێدڤییه‌ سه‌ره‌ده‌رییا وی ل گه‌ل چیڕۆكبێژ و گوندییان دا یێ باش بیت.

پێدڤییه‌ ئه‌و ده‌ڤه‌را دچیتێ ژ بۆ کۆمكرنا فولکلۆری، هنده‌ك ژ فولکلۆرێ وان بزانیت و گه‌له‌ك جارا ژی ل گەل کۆمكرنێ، ئەو ژی بۆ وان ڤه‌گێریت. كو ئه‌ڤه ‌ژی وه‌ك پالده‌ره‌كێ باشه‌ و به‌رژه‌وه‌ندییا كاری وه‌سا دخوازیت.

ل ده‌مێ پرسیاركرن و هه‌لبژاردنا ڕسته‌ و ده‌سته‌واژه‌یان گه‌له‌ك یێ هشیار بیت، ده‌ما كو ئاراسته‌یی گوندییان دكه‌ت و دڤێت كه‌سێ بۆ دئاخڤیت سه‌رنجا وی بۆ لایێ خۆ ڕابكێشیت.

پێدڤییه‌ کۆمكه‌ر ل ده‌ما کۆمكرنا بابه‌تان دا یێ بێ لایه‌ن بیت، ئانكو ژێده‌ر چاوا بۆ ڤه‌دگێرێت هه‌روه‌سا بێ ده‌ستكاریكرن وه‌ربگریت. چونكه‌ كارێ کۆمكه‌ری تنێ کۆمكرنا ئه‌وان كه‌ره‌ستانه‌.

پێدڤییه‌ کۆمكه‌ر هه‌ر بێهن- بێهن ده‌رفه‌تێ ب گوندییان بده‌ت، وه‌ك ناڤبڕه‌كێ بۆ بێهنڤه‌دانێ، هه‌تا كو خۆ بۆ ئاخفتنێ به‌رهه‌ڤ دكه‌نه‌ڤه‌. تایبه‌ت كه‌سێن دانعه‌مر.

پێدڤییه‌ کۆمكه‌ر هه‌می تێكستێن دهێنه‌ ڤه‌گێڕان کۆم بكه‌ت، كو ئه‌ڤا هه‌ پێتر ساڵۆخه‌تێن مللی پێڤه‌ د دیارن.

پێدڤییه‌ کۆمكه‌رێ مه‌یدانی باش زمانێ وێ ده‌ڤه‌رێ بزانیت، خۆ ئه‌گه‌ر نه‌زانیت ژی؛ دڤێت وه‌رگێڕه‌ك د گەل دا بیت، كو پێدڤییه‌ هه‌ردویان شاره‌زایی د ده‌ڤه‌رێ دا هه‌بن و گه‌له‌ك جارا ژی شێوێ ئاخفتنا ده‌ڤه‌رێ گه‌له‌كا گرنگه‌، دڤێت کۆمكه‌ر شاره‌زایی تێدا هه‌بیت، دا كو ب  باشی بابه‌تان کۆم كه‌تن.

کۆمكه‌رێ مه‌یدانی پێدڤییه‌ ئه‌ڤ پێدڤیێن ل خوارێ ل گەل خۆ دا به‌رهه‌ڤ بكه‌ت، داكو چو ئاریشه‌ بۆ دروست نه‌بن: ده‌فته‌ر و كاغه‌ز و (مسجل ـ ڕیكورد) كو ب (كاره‌ب و پاترییان) كار بكه‌ت، كامیره‌. هه‌روه‌سا دڤێت شاره‌زایی د تۆماركرنێ دا هه‌بیت، داكو ئه‌و ده‌ڤه‌را بۆ ده‌مه‌كێ دیاركری دچیتێ؛ چ ئاسته‌نگ بۆ دروست نه‌بن.

پێدڤییه‌ کۆمكه‌ر ڕۆژ ب ڕۆژ وان كه‌ره‌ستێن کۆمكرین د ڕاپۆرتان دا بنڤیسیت، ل گەل وان تێبینی یێن ل دۆر گوند و گوندی و جهێن وان.

کۆمكه‌ر د ڕاپۆرت و تۆمارێن تۆماركرنێ دا، پێدڤییه (ناڤێ گوندی، جهێ ژ دایكبوون و ژینگه‌ها وی، سه‌خله‌تێن ده‌ڤه‌رێ، ژێده‌ر، ژێده‌رێ بابه‌تی، بارێ جڤاكی و پله‌یا زانستی یا گوندی) بهێنه‌ تۆماركرن.

 ل گەل ئه‌ڤێ ژی، دڤێت کۆمكه‌ر مرۆڤه‌كێ باوه‌رپێكری بیت و هه‌تا كو خه‌لك پشتا خۆ پێ گرێده‌ن. دڤێت کۆمكه‌ر بزاڤێ بكه‌ت، هه‌میێ بزانیت ڕاددێ رۆشنبیری یێ چیڕۆكبێژی (ڤه‌گێڕی) چه‌نده‌؟ چونكی جوانكارییا مللی نه‌ به‌س ده‌رئێخستنا بها و جوانییا ده‌روونییه‌. ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ دڤێت کۆمكه‌ر بزانیت تا چ ڕادده‌یه‌كی ڤه‌گێر ژێده‌ره‌ بۆ زانیاری و بهایێ ئه‌و بابه‌تێ ڤه‌دگێڕیت. (1997: 21 ـ 23).

ته‌وه‌رێ دوو‌یێ:

ده‌ستپێكرنا کۆمكرنا فولکلۆری ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان و ده‌ستكاریكرن د فولکلۆری دا.

1ـ سادق بهائه‌ددین ئامێدی ل ساڵا (1963)ێ وه‌ك ئێكه‌م کۆمكه‌رێ فولکلۆری:

ئه‌گه‌ر بزڤڕینه‌ ده‌ستپێكا کۆمكرنا فولکلۆری ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان، ڕه‌نگه‌ بزڤڕیته‌ڤه‌ بۆ سه‌یدا (صادق بهائه‌ددین ئامێدی)، هه‌ر وه‌ك ئه‌و بخۆ دبێژیت: «ساڵا 1963ێ ده‌مێ، كو من ده‌رس د گۆتنه‌ شاگردێت پشكا كوردی ل كۆلیژا لیتراتورایێ ل زانینگه‌ها به‌غدا، ئه‌ز پێدڤی پرۆسا (پەخشان – النثر) بوم كو بده‌مه‌ شاگردێت خۆ د گەل هۆزانا، كو بخوینن، هوی (فێری) زارێ كرمانجی ببن نه‌مازه‌ شاگردێت ب زارێ سۆرانی دخویند و تاخڤتن. من ده‌ست ب نڤیسینا چه‌ند چیڕۆكێت كورت كر، كو د ده‌رسێ دا بخوینن و شرۆڤه‌ بكه‌ین و چه‌ندێ ژێ ژبه‌ركه‌ین…»(ئامێدی، 1981: 3). وه‌سا دیاره‌ (ئامێدی) هه‌ر به‌رده‌وامیدان ب وی كاری، ڕه‌نگه‌ ئێكه‌م كه‌س بیت هزر د کۆمكرنا هنده‌ك چیڕۆك و سه‌رهاتیێن فولکلۆرێ كوردی ژی دا كرینه‌، وه‌ك دبێژیت: «ئۆبا دویێ هژماره‌كا چیڕۆكانه‌ ل سه‌ر سه‌رهاتییێت كوردی، كو ژ چیڕۆكا ل سه‌ر سه‌رهاتییا كوردی: كاركه‌رێ – شۆلكه‌رێ خو به‌ و خوشتڤیێ خه‌لكێ به‌« ده‌ست پێ دكه‌ت،(ئامێدی، 1981: 4). لێ وه‌سا خۆیایه‌ ژ بۆ پێدڤییا خویندكاران ب وان تێكستان ده‌ستكاری تێدا كرییه‌، كو دیسا ڕه‌نگه‌ هه‌ر ئێكه‌م كه‌س بیت ده‌ستكاری ژی د فولکلۆری دا كربیت، هه‌ر دیسا ئه‌و بخۆ دبێژیت: «ژ به‌ر گرنگییا سه‌رهاتییان من هژماره‌كا چیڕۆكان ل سه‌ر نڤیسین، ژ به‌ر روهنكرنا ڕامان و په‌ژن ژ وان سه‌رهاتییان و رویدانا وان ل جڤاتگه‌ها كوردی، كو ب ڤی جۆری دو ئارمانج دێ ب جاره‌كێ هێنه‌ دیتن:

نویكرن  ڤه‌ژینا سه‌رهاتییێ.

خه‌مخارن ژ سه‌رهاتییێت كوردی كو رۆیه‌كێ روشه‌ن ژ دویروك و جڤاتگه‌ها كوردی پێ بێته‌ ده‌ستنیشانكرن»(ئامێدی، 1981: 31).

ئانكو وه‌سا خۆیابوو ئه‌و سه‌رهاتیێن فولکلۆری یێن ژ لایێ (ئامێدی) ڤه‌ هاتینه‌ کۆمكرن، د په‌رتووكا (خان و مان) دا هاتینه‌ به‌ڵاڤكرن، ده‌ستكاری تێدا هاتینه‌ كرن، كو نوكه‌ ناهێنه‌ هژمارتن وه‌ك تیكستێن فولکلۆری.

2ـ عه‌لی شێخ غه‌یاسه‌ددین نه‌قشه‌به‌ندی، وه‌ك دووه‌م كه‌سێ ده‌ستكاری د فولکلۆری دا كرى:

هه‌ر ژ وان كه‌سێن ل ساڵا (1972)ێ، کۆمه‌كا سه‌رهاتیێن فولکلۆری کۆمكرین، (عه‌لی شێخ غه‌یاسه‌ددین نه‌قشه‌به‌ندی) بوویه‌، ل جهه‌كی دبێژیت: «ڤان چیڕۆكێت كورت، د گەل هنده‌ك سه‌رهاتیێت ل ناڤ کۆمبوون و جڤاتێت كوردان، ل گوندێت كوردستانا به‌هدینا دهێنه‌ گۆتن و ڤه‌گێڕان. ئه‌ز ب نزماتی پێشكێشی جه‌نابێ وی دكه‌م… «(نه‌قشه‌به‌ندی، 2022: 27).

لێ ئه‌و سه‌رهاتی ل گەل کۆمه‌كا كورته‌ چیڕۆكین خۆ د په‌رتووكه‌كێ دا ب ناڤێ (چیڕۆكێت كرمانجی) ل ساڵا (1972)ێ چاپكرینه‌، لێ تێكه‌لكرنا وان ل گەل كورته‌ چیڕۆكان د ئێك په‌رتووك دا، دیسا ب ده‌ستكاری به‌ڵاڤكرینه‌‌، له‌وما ئەو ژی ژ تێكستێن فولکلۆری ناهێنه‌ هژمارتن.

هنده‌ك نموونه‌ ژ وان تێكستێن فولکلۆری یێن ده‌ستكاری تێدا هاتینه‌ كرن:

ئه‌ڤ په‌رتووكێن مه‌ وه‌ك نموونه‌ وه‌رگرتین، وه‌ك به‌ری نهۆ ژی مه‌ گۆتی ڕه‌نگه‌ ده‌ستكاری یا ڤه‌گێڕی (گۆتۆ)ی بیت و ڕه‌نگه‌ یا کۆمكه‌ری بیت، لێ هه‌ر چه‌وا بیت ئه‌م دێ ئاماژێ ب هنده‌ك نموونان ده‌ین، كا ژ ئه‌گه‌رێ ده‌ستكاریكرنێ چ كارتێكرن كرییه‌‌ سه‌ر زمانێ دایك (یان زمانێ ره‌سه‌نێ پێ هاتییه‌ ڤه‌هاندن)، كو ئه‌ڤه‌ ژی هنده‌ك ژ وان په‌رتووكانه‌:

1ـ په‌رتووكا (مامكێن كوردی) یا سه‌یدا (ئه‌حمه‌د عه‌بدۆللا زه‌رۆ):

* مامكه‌ك تێدا هۆسان هاتییه‌:

ـ دارا نه‌ ل ئاخێ. (ب: ئبلیس)، (زه‌رۆ، 1985: 82).

ـ مێرێ نه‌ ل ئیجاخێ. (ب: دارا به‌هه‌شتێ)، (زه‌رۆ، 1985: 83).

ـ دونیا هه‌می باره‌كێ ئاخێ. (ب: دونیا ب داره‌كه‌). (زه‌رۆ، 1985: 83).

ل دۆر ڤان سێ مامكان (زه‌رۆ) د ده‌همه‌نا (35)ێ دا ئه‌و بخۆ دبێژیت: ((مه‌ته‌لۆكێن (44 ـ 45 ـ 46) پێكڤه‌ هاتییه‌، لێ بڤی ڕە‌نگی من ژێك ڤه‌كرینه‌)) (زه‌رۆ، 1987:83).

ژ بلی ژێكڤه‌كرنا ڤێ مامكێ، كو مامكه‌كا سێ مالكی (سێ سه‌روایی) بوو و بۆ سێ مامكان، به‌رسڤێن وان ژی ب شاشی نڤیسا‌نه‌، كو (دارا نه‌ ل ئاخێ) به‌رسڤ كرییه‌ (ئبلیس)، ئه‌و بخۆ یا دروست (دارا به‌هه‌شتێ)یه‌، (مێرێ نه‌ ل ئیجاخێ)، به‌رسڤ كرییه‌ (دارا به‌هه‌شتێ)، لێ یا دروست (ئاده‌م)ـه .

 * د بابه‌تێ (گیانه‌وه‌ران) دا ئه‌ڤ مامكه‌ هاتییه‌:

ـ عربێنه عربێنه‌

دوو ده‌ستن دوو پێنه‌

قالبه‌ ڕوح تێنه.‌ (ب: مشكه‌). (زه‌رۆ، 1987: 63).

باشه‌ ئه‌گه‌ر (مشك) بیت، چاوا قالبه‌ و روح تێ نه‌؟! لێ به‌رسڤا دروست (مه‌شك)ه‌ نه‌ك (مشك)ه‌. ئه‌ڤ مامكه‌ د په‌رتووكا (ئالیخانی) دا دروست هاتییه‌: (دو ده‌ستن و دو پێنه‌، قالبه‌ و روح تێنه‌) (مه‌شك‌)ه‌. (1985: 21).

د په‌رتووكا (دوو مراری…) یا (پێزانێ ئالیخان) ئه‌ڤ مامكه‌ هاتییه‌:

ـ ژ ڤێره‌ هه‌تا میسكا

هه‌می ڕتلێن گیسكا. (ب: گولیرن). (ب: ئالیخان، 1985: 42).

كو ئه‌ڤ مامكه‌ ژ لایێ سه‌روایێڤه‌ مامكه‌كا جۆت سه‌روایه‌ ئەو ژی (میسكا ـ گیسكا)، ئه‌ڤ مامكه‌ د په‌رتووكا (زه‌رۆ)ی دا دیسا ب ده‌ستكاری یان ب شاشی هۆسا هاتییه‌ وه‌رگرتن:

ـ ژ ڤێرێ هه‌تا میسه‌كا

هه‌می شاخێن گیسكا. (ب: گوللیرن). (زه‌رۆ، 1985: 53).

كو د په‌رتووكا (زه‌رۆ) ی دا سه‌روا (میسه‌كا) د گەل (میسكا) شاشه‌، ئه‌ڤ شاشیه‌ ڤه‌دگه‌ڕیت بۆ وێ چه‌ندێ، دبیت ڤه‌گێڕی مامكێ وه‌سا هزر كربیت، كو (میسه‌كا) یه‌، (كو ئێك ژ گۆندێن  دكه‌ڤنه‌ باكۆرێ ڕۆژئاڤایێ قه‌زا شێخان)ه، به‌لێ یا دروست (گوندێ میسكایه‌، ‌ئێك ژ گوندێن مه‌سیحییانه‌ ل ده‌ڤه‌را به‌رواری بالا).

هه‌ر ژ وان مامكێن ب شاشی هاتینه‌ وه‌رگرتن:

ـ سه‌رێ وی ل ده‌ڤێ ته‌

  بنێ وی ل ده‌یكا ته‌. (ب: می یه‌ ـ مۆیه‌). (زه‌رۆ، 1985: 21 ـ 22).

كو به‌رسڤ شاشه‌، به‌لكو به‌رسڤا دروست (مه‌مك ـ چچك)ێ دایكێیه‌ ده‌ما كو زاڕۆك شیری دخۆت.

2ـ په‌رتووكا (حه‌یرانۆك(1) یا (ئه‌حمه‌د عه‌بدۆللا زه‌رۆ):

* هه‌ر ئێك ژ وان شاشیێن د په‌رتووكا (حه‌یرانۆك) یا (زه‌رۆ)ی دا هاتی:

ـ كوڕكو دینو

من یا زانی تو یا خاستی

ل حه‌وشا بابێ ته‌، كوڕكی دیلانه‌كا به‌ستی

ئه‌ز دێ چمه‌ داوه‌تا لاوكێ خۆ

ده‌ڤ ب كه‌نی و دلێ شكه‌ستی. (زه‌رۆ، 1987: 63).

كو ل ڤێره‌ ده‌ستپێكا حه‌یرانۆكێ گۆت (كوڕكو دینو)، بانكرنه‌ بۆ كۆڕكی، لێ دێرا دویڤدا گۆت: (من یا زانی تۆ یا خاستی) ،كو بۆ كچێ هاته‌ گۆتن، ل ڤێره‌ ڕامانا حه‌یرانۆكێ هه‌می شاشه‌.

به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌م ل هه‌مان حه‌یرانۆك بنێڕین ژ په‌رتووكا (حه‌یرانۆك) یا (حه‌جی جه‌عفه‌ر)ی، هۆسان تێدا هاتییه‌:‌

ـ كوركۆ دینۆ

منا زانی، ته‌ ژنه‌كا خواستی

من خه‌ملا خوه‌ ب نیهارێ به‌ستی

ئه‌ز دێ چمه‌ داوه‌تا لاوێ خۆ

سه‌ر ب خێلی، چاڤ ب رۆندك، ب دلێ شكه‌ستی! (1989: 1/164).

ئه‌ز دبێژم حه‌یرانۆك پێدڤی ب شرۆڤه‌كرنێ نینه‌، چونكه‌ هیچ كێماسی ژ لایێ داڕشتنێ و ڕامانێ تێدا نینه‌ و حه‌یرانۆك یا ته‌مامه‌.

*د حه‌یرانۆكه‌ك دی دا هاتییه‌:

ـ كانیا خیزی، كانیا خیزی

ڕە‌ش ڕحانا پالدا فریزی

یێت خه‌لكان و عاله‌ما كرمانجن

یێ من عه‌بداله‌كا خودێ (سه‌لكالیزی). (زه‌رۆ، 1987، 33).

كو د ڤێ حه‌یرانۆكێدا په‌یڤا (سه‌لكالیزی) هیچ ڕامانه‌كێ د گەل په‌یڤا (كرمانجن) نابه‌خشیت، به‌لكو یا دروست (مه‌لكائیزی) یه‌، چونكه‌ (مه‌لكائیزی) بنه‌مالا (حه‌جی ره‌شید به‌گێ به‌رواری)یه‌، هه‌روه‌كو (ئه‌نوه‌ر مایی) د په‌رتووكا (الأكراد في بهدینان)دا و ده‌ستنڤیسا (الفردوس المجهول) دا به‌حسێ وان دكه‌ت(2). په‌یڤا مه‌لكائیزی (وه‌ك بنه‌مالا میرێن به‌روارییا) دێ ل گەل په‌یڤا (كرمانجن) ڕامانه‌كا دروست ده‌ت. ئه‌ڤ حه‌یرانۆكه‌ د په‌رتووكا (حه‌یرانۆك ژ كه‌له‌پوورێ كوردی) یا (حه‌جی جه‌عفه‌ر)ی دا یا دروست ب په‌یڤا (مه‌لكائیزی) تێدا هاتییه‌:

ـ من حه‌وده‌كا چاندی، ل خیزی

ڕە‌شه‌ روحانا پالدا فریزی

یاركێت خه‌لكی كرمانجن

یا من مه‌لكائیزی. (جه‌عفه‌ر، 1989: 1/213).

* د حه‌یرانۆكه‌ك دی دا هاتییه‌:

ـ فیستان سۆرێ ده‌همان ل هه‌وا

تژی پاخلێ هێكێت كه‌وا

وه‌ختێ چاڤێ من ڤێ كه‌تی

دلێ من بو چپكه‌كا گازێ،

ڤێ كه‌تی. (زه‌رۆ، 1987: 23).

كو د ڤێ حه‌یرانۆكێ دا، كێش و سه‌روا حه‌یرانۆكێ هه‌می هاتییه‌ تێكدان، بوویه‌ حه‌یرانۆكه‌كا دو جوت سه‌روا (هه‌وا ـ كه‌وا) و (كه‌تی ـ كه‌تی)، و ڕێزكێن (دلێ من بۆ چپكه‌كا گازێ، ڤێ كه‌تی) ژ لایێ ڕامانێ ڤه‌ نه‌ یا دروسته‌ و په‌یڤا (ئاگر) ژێ كێمه‌، (دلێ من بۆ چپكه‌كا گازێ، ئاگر ڤێ كه‌تی)، هه‌روه‌سا هۆسان ژی دهێته‌ ڤه‌گێڕان‌:

ـ فیستان سۆرێ بادل هه‌وا

ته‌ ل پاخلێ هێكێت كه‌وا

ته‌ ئه‌ز سوتم بڤان حیلا

ڤان دره‌وا. (عبدالله، 2006: 73).

كو حه‌یرانۆك ژ لایێ سه‌روایێڤه‌ (4) سه‌روایه‌ (هه‌وا ـ كه‌وا ـ حیلا ـ دره‌وا). هه‌روه‌سا ژ لایێ ڕامانێ ژی ڤه‌ پیتر ڕامانێ دده‌ت.

* د حه‌یرانۆكه‌ك دی دا هاتییه‌:

ـ چ شه‌ڤ شه‌ڤه‌ (لیلة القدرة)

دێ گایه‌كێ كه‌مه‌ خێرو، كه‌مه‌ نه‌دره‌

من ژ فه‌له‌كێ قه‌ت باوه‌ر نه‌كره‌. (زه‌رۆ، 1987: 25).

 كو د ڤێ حه‌یرانۆكێ دا دێرا (سێیێ) هیچ ڕامانه‌كێ نابه‌خشیت، ئه‌رێ چ ژ فه‌له‌كێ قه‌ت باوه‌رنه‌كره‌؟! لێ هه‌كه‌ر ئه‌م ل ده‌قه‌ك دی بنێڕین، هۆسان هاتییه‌:

ـ چ شه‌ڤ شه‌ڤه‌ (لیلة القدر)

ئه‌ز دێ سه‌ره‌كی كه‌م خێر و ئێكی كه‌م نه‌در

به‌س جابه‌ك بهێت‌ بێژیت ژنا حه‌یرانی مر! (عبدالله، 2006: 140).

* هه‌ر ئێك ژ حه‌یرانۆكێن دی دا هاتییه‌:

ـ هه‌رێ شڤانۆ شڤانێ بزنێ

نه‌ تو كورتی و نه‌ مه‌زنێ

تو ب قایدا به‌ژن و بالا منی. (زه‌رۆ، 1987: 14).

هه‌كه‌ر ئه‌م خواندنه‌كا ڕێزمانی بۆ ڤێ حه‌یرانۆكێ بكه‌ین، په‌یڤا (بزنێ) بۆ (تاك)ه‌، نه‌ك (کۆم)ێ، و (مه‌زنێ) بۆ (مێ) یه‌ نه‌ك (نێر)، و دیسا سه‌روا (مه‌زنێ، بزنێ، منی) د گەلێك دا شاشه‌، لێ حه‌یرانۆك هۆسانه‌:

ـ هه‌رێ شڤانۆ شڤانێ بزنی

نه‌ تو كورتی و نه‌ی مه‌زنی

تو ب قایدا به‌ژن و بالا منی.

كو ل ڤێره‌ په‌یڤا (بزنی) بۆ کۆمێ دهێت گۆتن، هه‌كه‌ر په‌ز هه‌می یێ ڕه‌ش بیت و یێ سپی ل گەل دا نه‌بیت، دگۆتن (یێ چوویه‌ به‌ر بزنی)، دیسا (مه‌زنی) بۆ نێری دهێت گۆتن، سه‌روا (بزنی، مه‌زنی، منی) د گەلێك دا دروستتره‌ و حه‌یرانۆكه‌كا سێ مالكییه‌، ژ جۆڕێ سه‌روا (به‌یت)ێن كوردی.

 ئه‌ڤه‌ هنده‌ك نموونه‌ بوون ژ وان، یێن كو ده‌ستكاری تێ دا هاتینه‌ كرن، چ ژ لایێ کۆمكه‌ری یان ڤه‌گێڕێ وان ڤه‌، كا چاوان كاریگه‌رییه‌كا تمام كرینه‌ سه‌ر زمانێ مه‌.

ته‌وه‌رێ سێیێ:

هنده‌ك نموونه‌ ژ وان په‌رتووكێن ده‌ستكاری تێدا هاتینه‌ كرن!!

1ـ په‌رتووكا (نارینا گولبارین(3))

 یا (هزرڤان)ی:

ئه‌م دێ ئاماژێ هه‌ر ب گۆتنا کۆمكه‌ر و به‌رهه‌ڤكارێ په‌رتووكێ (هزرڤان)ی ب خۆ كه‌ین، كا وی چ ده‌ستكاری د تێكستێن فولکلۆری یێن په‌رتووكا ناڤبڕی دا كرینه‌؟ ئه‌رێ ئه‌م نوكه‌ دشێن وه‌ك ژێده‌ره‌ك فولکلۆری بهژمێرین؟

ده‌باره‌یی ئه‌و ده‌ستكاریێن (هزرڤان)ی د تێكستێن فولکلۆری دا كرین دبێژیت: «ئه‌ڤ چێڕۆكه‌ ئه‌فسانه‌یێن ل به‌ر ده‌ستێ خوانده‌ڤانێ به‌رێزن، من ژ گه‌له‌ك كه‌سان وه‌رگرتینه‌، دبیت هنده‌ك ژ وان ژ چار پێنج كه‌سان گوهداری كرینه‌… به‌لێ ئه‌و ده‌قا باشتر و ته‌ڤاڤتر من بژارتییه‌ و دبیت من هنده‌ك ده‌ستكاریێن بچویك ژی د وان دا كرینه:‌ گوهارتنا هنده‌ك په‌یڤێن بیانی بۆ زمانێ كوردی، كورتكرنا دوباره‌ و سێباره‌كرنێ، كو چیڕۆك بێژان د گۆتنا خوه ‌دا گه‌له‌ك جاران دوباره‌ و سێباره‌ دكرن ژ به‌ر خۆشكرن و بتامكرنا ڤه‌گێڕانێ.. كو هه‌ر جار قه‌هره‌مان یان هه‌ڤكاره‌كی وێ چیڕۆكێ ژ سه‌ری هه‌تا بنی ڤه‌دگێڕیت، مه‌ ل شوینا ڤێ دوباره‌كرنێ رستا ((جاره‌كا دی چیڕۆكا خوه‌، یان چیڕۆك ژ سه‌ری هه‌تا ڤێرێ بۆ ڤه‌گێڕا)) بكارئینایه‌ و كه‌له‌ك رستێن ب ڤی ئاوای، به‌لێ گرنگ مه‌ نه‌هێلایه‌ نه‌ رویدان و نه‌ ژی ناڤه‌ڕۆكا چیڕۆكێ بهێته‌ گوهارتن»(2002: 10 ـ 11).

 یا ژ من وه‌ره‌ ئه‌ڤ دانپێدانا کۆمكه‌ری بخۆ به‌سی وێ چه‌ندێیه‌ وه‌ك به‌ڵگه‌ بێژین، تێكستێن وێ هه‌می هاتینه‌ ده‌ستكاریكرن، ماده‌م په‌یڤێن بیانی گوهۆری بن ب یێن كوردی، ڕسته‌یێن دووباره‌ و سێ باره‌ نه‌نڤیسابن، خالا ژ هه‌میان گرنگتر و كو به‌حس نه‌كری، هه‌می په‌رتووك وه‌ك سیناریویێ لێ كرییه‌ و ناڤێ كه‌سایه‌تیێن چێڕۆكان ژی گوهارتینه‌!

2ـ په‌رتووكا (Mtelokên Zarokan(4)) یا (ماهر به‌رواری):

ئه‌ڤ په‌رتووكه‌، چاپا ئێكێ ب پیتێن (ئارامی) هاتییه‌ چاپكرن، لێ چاپا دویێ ب پیتێن (لاتینی) هاتییه‌ چاپكرن، به‌لێ ده‌ستكارییه‌كا ته‌مام تێدا هاتییه‌ كرن، كو تۆ هزر نه‌كه‌یی ئه‌ڤ مامكه‌ یێن ده‌ڤه‌را (به‌هدینان) بن، هه‌ر دیسا دێ ئاماژی ب گۆتنا خودانێ په‌رتووكی كه‌ین، كا چ ده‌ستكاری تێدا كرینه‌، هه‌رچه‌نده‌ ل جهه‌كی دبێژیت: «من نه‌خواست ئه‌ز ده‌ستكاریێ د چ مه‌ته‌لۆكا دا بكم، چاوان من وه‌رگرتنه‌ ب چ ده‌ڤۆك وسان دێ وه‌شینم»(به‌رواری، 2009: 19). پاشی د هه‌مان لاپه‌رێ په‌رتووكێ دا دبێژیت: «من گه‌له‌ك مه‌ره‌ق بوو كو ڤێ پرتووكێ ب زاراڤه‌كی وسان بنڤیسم كو پرانییا كوردستانیا ژێ فێم بكن و نێزیكی زمانێ ستانداردێ كوردی ببن، لێ مخابن ئه‌ز د ناڤ ده‌ڤۆك و زاراڤا دا حه‌یری/ مات مام، من نه‌خوه‌ست ته‌ڤلهه‌ڤیه‌كێ بكم له‌و ئه‌ز مه‌جبوور مام كو ب ده‌ڤۆكا به‌هدینی بنڤیسم. پاشی ب ئالیكاریا برێز م. نووره‌ددی یه‌كتا ده‌ستكاری تێدا هاته‌كرن، نێزی ده‌ڤۆكا باكۆرێ كوردستانێ هات كرن. هه‌روسا ئالیكارییا سه‌راستكرنا رێنڤیسا پرتووكێ ژی كر»(به‌رواری، 2009: 19). و هه‌ر د ده‌همه‌نا (15)ێ دا د هه‌مان لاپه‌ر دا دبێژیت: «ژ بو زه‌نگینكرنا پرتووكێ، ل دووڤ داخوازا من چه‌ند په‌یڤێن ناسكری یێن ده‌ڤۆكا ژۆرییا وه‌لاتی تێكرن))(به‌رواری، 2009: 19).

هنده‌ك نموونه‌ ژ وان، پشتی په‌رتووك كرییه‌ پیتێن لاتینی، كا چ ده‌ستكاری تێدا هاتینه‌ كرن؟

ـ ئه‌ز چوومه‌ نه‌واله‌كێ

ژێ تێ ده‌نگێ برینداره‌كێ. (2009: 70).

یان:

ـ ئه‌ڤه‌ چ یه‌؟

سبه‌ چاره‌

نیڤرۆ دو یه‌

ئێڤاری سێ یه‌. (2009: 83).

یان:

ئاپێ سنجك بازدا قو‌نجك. (2009: 37).

ئه‌گه‌ر تنێ ژ ڤان سێ نموونان پرسیار بكه‌ین، ئه‌رێ گه‌لۆ ل كیش ده‌ڤه‌را به‌هدینان ڤان دو ده‌ڤوكان بكاردئینن: (نه‌واله‌كێ، تێ، سبه‌، ئاپێ)؟ ئه‌ز باوه‌ر دكه‌م ژ بلی ده‌ڤۆكێن باكۆرێ كوردستانێ هیچ ده‌ڤه‌ره‌ك به‌هدینان وه‌سا بكار نائینن. ده‌ما كو ده‌ڤۆك دهێته‌ گۆهارتن، ل وی ده‌می جهێ جۆگرافی یێ مامك لێ هاتییه‌ داڕشتن نامینیت، كا یا كیش ده‌ڤه‌رێیه‌، چونكه‌ پڕانییا تێكستێن مه‌ یێن فولکلۆری ب هنده‌ك په‌یڤێن جودا تێدا دهێنه‌ گۆتن و بكارئینان، تێكست دهێته‌ نیاسین كا یا كیش ده‌ڤه‌رێیه‌.

هه‌ر ئێك ژ وان مامكێن د ڤێ په‌رتووكێ دا، وه‌ك مه‌به‌ست شاش هاتییه‌ وه‌رگرتن، ئه‌ڤ مامكه‌یه‌:

ـ چوومه‌ مالا میر

پسیار دكم ژ مرۆڤێت پیر

كێ دیتیه‌ ته‌یرێ ب شیر. (ب: پێشی) (2009: 41).

وه‌ك یا خویا، ته‌یرێ ب شیر نه‌ (پێشی)یه‌، چونكه‌ پێشی نه‌ ژ ته‌یرانه‌، به‌لكو ژ ئادی (حشرة)انه‌، یا دروستتر (شه‌ڤڕه‌ڤینك)ه‌.

هه‌روه‌كو د ژێده‌ره‌ك دی دا هۆسا هاتییه‌:

ـ ئه‌ز چوومه‌ دیوانا میر

پرسیاركر ژ خه‌لكێ پیر

كێ دیتییه‌ ته‌یرێ ب شیر؟ (ب: چه‌كچه‌كووله‌). (سلێمان، 1985: 101).

د لاپه‌رێن (99 – 101) دا، ژماره‌كا مامكێن نوی ڤه‌هاندی ژ لایێ هه‌ر ئێك ژ: (محه‌مه‌د ئه‌مین دۆسكی، عه‌بدولره‌حیمێ مۆشێ، فه‌رقین مه‌له‌ك و ماهر به‌رواری) د په‌رتووكێ دا هاتینه‌ به‌ڵاڤكرن. كو ئه‌ڤه‌ ژی دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ تێكه‌لبوونا وان ل گەل یێن فولکلۆری و وه‌ك تێكستێن ڕه‌سه‌ن هێنه‌ وه‌رگرتن، سه‌ره‌رایی كو خودانێ وان دیارن و نابنه‌ فولکلۆر.

3ـ په‌رتووكا (حه‌یرانۆكێت كوردی(5)) یا (ڕێكێش ئامێدی):

ده‌رباره‌ی ده‌ستكاریكرن د په‌رتووكێ دا (ڕێكێش ئامێدی) دبێژیت: «من ده‌ستكارییه‌ك بچیك د هنده‌ك حه‌یرانۆكا دا كر وه‌كو (بۆچی) من كرییه ‌(بۆ) یان (گه‌نمكی) من كرییه‌ (گه‌نمی) ب هزرا من ئه‌ڤه‌ نه‌ هند ده‌ستكارییه‌كا مه‌زنه ‌كو زیانێ‌ بگه‌هینیته‌ ده‌قێ حه‌یرانۆكێ‌«(2010: 32).

و د پاشگۆتنا په‌رتووكێ دا دبێژیت: «من گه‌له‌ك ساڵ بوراندن د گەل خڕڤه‌كرنا ڤان حه‌یرانۆكا دا، ئه‌ز‌ مامۆستا بووم ل گوندا من خڕڤه‌دكرن و پاشی ب ڕێكا پڕۆگرامێت من د تێله‌فزیون و رادیویا دا و دیسا ئه‌و حه‌یرانۆكێت هاتینه‌ به‌ڵاڤكرن ژ لایێ خه‌مخورانڤه‌، ئه‌و هه‌می بونه‌ پشكا ئێكێ»(2010: 799).

به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌م پێداچوونه‌كێ د په‌رتووكا ناڤبڕی دا بكه‌ین، دێ بینین حه‌یرانۆكێن ڤێ په‌رتووكێ ژ ڤان په‌رتووكێن ل خوارێ و ب ڤی ڕه‌نگی هاتینه‌ وه‌رگرتن:

– ژ به‌رپه‌ر (82 – 115) ژ حه‌یرانۆكا ژماره‌ (6 – 140) (دلێنی – حه‌یرانۆك/ سه‌رفه‌راز عه‌لی نه‌قشه‌به‌ندی).

– ژ به‌رپه‌ر (115 – 182) ژ حه‌یرانۆكا ژماره‌ (141 – 494)، (حه‌یرانۆك/ ئه‌حمه‌د زه‌رۆ).

 – ژ به‌رپه‌ر(190 – 413) ژ حه‌یرانۆكا ژماره‌ (528 – 1548) (حه‌یرانووك ژ كه‌له‌پوورێ‌ كوردی ـ ب1/ حجی جعفر).

– ژ به‌رپه‌ر (413 – 470) ژ حه‌یرانۆكا ژماره‌ (1549 – 1774) (حه‌یرانۆك/ ئیسماعیل بادی).

– ژ به‌رپه‌ر (470 – 552) ژ حه‌یرانۆكا خالا (1775 – 2133) (حه‌یرانۆك/ عه‌بدولعه‌زیز خه‌یات).

– ژ به‌رپه‌ر (552 – 666) ژ حه‌یرانۆكا ژماره‌ (2134 – 2684) (حه‌یرانۆك نامه‌یێن ئه‌ڤینداران/ ئه‌دیب ره‌شاڤه‌ی).

– ژ به‌رپه‌ر(666 – 760)  ژ حه‌یرانۆكا ژماره‌ (2684 ـ 3155) (حه‌یرانۆك – پ2/ حجی جعفر)(6).

ئه‌گه‌ر خوانده‌ڤان ته‌ماشه‌ی ڤان خالان بكه‌ت، هه‌ر ژ به‌رپه‌ر (82 – 666) به‌س‌ نێزیكی (25) به‌رپه‌ره‌كان (رێكێش)ی هنده‌ك حه‌یرانۆك ل سه‌ر زێده‌كرنه‌ هه‌ر چه‌نده‌ ئەو ژی هه‌می نه‌ حه‌یرانۆكن، هه‌روه‌كی به‌رپه‌ر (83 – 89) چه‌ند سترانه‌كێن ئه‌ڤینداری تێدا هاتینه‌، كو هیچ په‌یوه‌ندی ب حه‌یرانۆكان ڤه‌ نینن. ئانكو پیتر ژ (95%)ێ ژ ڤێ‌ په‌رتووكێ‌ كوپی پێستكرنه‌ ژ په‌رتووكێن مه‌ ناڤ لێ ئیناین، تنێ ل دویماهیا په‌رتووكێ گۆتییه‌: (مفا ژ ڤان ژێده‌ران هاتینه‌ وه‌رگرتن) و لیستا ژێده‌ران ڕێزكرینه‌، لێ هه‌كه‌ر كاره‌كێ زانستی ئه‌نجامدابایه‌ دڤیا هه‌ر حه‌یرانۆكه‌كێ ژێده‌رێ ژێ هاتییه‌ وه‌رگرتن تێدا دیاركربایه‌.

ل جهه‌ك دی (ئامێدی) دبێژیت: «ئه‌و حه‌یرانۆكێت دروست من به‌رهبه‌ڤكرن و یێت دی ژی دانه‌ لایه‌كی»(2009: 32). تنێ دێ هنده‌ك نموونان وه‌رگرین یێن كو (ئامێدی) هه‌ر ب هه‌مان شاشی ژ په‌رتووكێن ناڤبڕی وه‌رگرتین، بێی ئاماژێ ب شاشییا وان بكه‌ت، یان نه‌ كه‌ته‌ د په‌رتووكا خو دا، وه‌ك:

ـ لاوكێ منۆ

خو بێ به‌ختا

دێ تۆ گرێده‌ فیشه‌ك و ره‌ختا

من ل ڤێ دونیایێ نه‌كه‌ مشه‌ختا. (2009: 82).

ئه‌ڤ حه‌یرانۆكه‌ ژ په‌رتووكا (دلینی) یا (سه‌رفه‌راز نه‌قه‌شبه‌ندی) هاتییه‌ وه‌رگرتن، لێ چه‌ند شاشی تێدا هه‌نه‌، وه‌ك: ل ده‌ستپێكێ هات (لاوكێ منۆ) كو په‌یڤا (منۆ) ئه‌وا بۆ بانكرنێ دهێت، پاشی دویڤدا په‌یڤێن (به‌ختا، ره‌ختا، مشه‌ختا) دویماهیا وان ب (ا) دهێت، وه‌ك خۆیایه‌ ده‌ڤه‌را به‌رواری بالا هه‌تا ده‌وروبه‌رێن ئامێدیێ ژی (ا) بكاردئینان ل شوینا (ۆ)، له‌وما دڤیا ده‌ستپێك ژی ب (لاوكێ منا) هاتبا، چونكه‌ ل وان ده‌ڤه‌را دبێژن (حه‌یرانا لاوا). هه‌ر ژ وان شاشیێن د ڤێ حه‌یرانۆكێ دا ڕێزكا (خو بێ به‌ختا) كو ل ڤێره‌ (خو) هیچ ڕامانه‌كێ ناده‌ت، به‌لكو هه‌می تێكستێن حه‌یرانۆكان دا هاتییه‌ (حور بێ به‌ختا یان به‌ختۆ).

دیسا هه‌ر ژ وان حه‌یرانۆكێن شاش ژ په‌رتووكان وه‌رگرتین، ئه‌ڤ حه‌یرانۆكه ژ په‌رتووكا (زه‌رۆ)ی وه‌رگرتییه‌:

ـ ئه‌ڤینی چ ئه‌ڤینی

ب ده‌ر و به‌را بكه‌ڤی(؟؟؟)

ئیشه‌ڵلا چ كه‌سێ ل مابه‌ینا منۆ، به‌ژنا بلند باخڤیت

عه‌زیزێ ژ هه‌میا عه‌زیزتر ل مالێ تو ب هه‌لینی. (2009: 135).

كو د ڤێ حه‌یرانۆكێ دا دێرا دوویێ د په‌رتووكا (زه‌رۆ)ی دا په‌یڤا (دحه‌لینی) ژێ كێمه‌، (ڕێكێش) ژی ب هه‌مان شاشی وه‌رگرتیه‌.

هه‌ر ژ وان نموونه‌یێن (ڕێكێش)ی ژ په‌رتووكا (زه‌رۆ)ی ب هه‌ر هه‌مان شاشی وه‌رگرتی:

ـ حه‌یرانۆ دا بچینه‌ ئاڤسكا

ئه‌ز دێ ده‌مه‌ ته‌ قه‌لپان و

توژی بده‌ من گه‌ڤسكا

دێ ده‌مه‌ ته‌ جوته‌كێ ره‌شه‌ سمبێلا

تو بده‌ من جوته‌ك بن بسكا. (2009: 158).

 كو حه‌یرانۆك ل سه‌ر زارێ كچكێ هاتییه‌ گۆتن (حه‌یرانۆ..)، ئانكو كچكا دبێژیت، به‌لێ دێرێن (4 و 5) هه‌ردو شاشن و ئێك ل جهێ ئێكێ هاتییه‌، باشه‌ چاوا كچك بێژیتێ (دێ ده‌مه‌ ته‌ جۆته‌كێ ره‌شه‌ سمبێلا، تو بده‌ من بن بسكا؟!)، لێ هه‌كه‌ر ده‌ستپێكا حه‌یرانۆكێ ل شوینا (حه‌یرانۆ) گۆتبایه‌ (كچكێ دا بچینه‌ ئاڤسكا)، كو كۆڕك ئاخفتبایه‌، دا ڕامانا حه‌یرانۆكێ یا دروست بیت.

تنێ ئه‌ڤ هنده‌ك نموونه‌ بوون، جا نزانم (ڕێكێش)ی كیش حه‌یرانۆكێن دروست به‌رهه‌ڤكرینه‌، هه‌كه‌ر یێن شاش نه‌ جوداكربن؟!

4ـ په‌رتووكا (سه‌رۆكانی(7)) یا (مسته‌فا ئه‌ره‌دنی):

ژ به‌ركو په‌رتووكا (سه‌رۆكانی) پێداچوون من بۆ كرییه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنا وێ بۆ ئۆفیسا ئه‌نستیتویا كه‌له‌پۆرێ كوردی‌، لێ تشتێ هاتییه‌ تێدیتن، پڕانییا ده‌قێن وێ ده‌ستكاری تێدا هاتینه‌ كرن، نه‌خاسمه‌ پشكا (گۆتنێن مه‌زنان و مامكان و چیڕۆكان)، كو گه‌له‌ك گۆتن ژ زمانێ عه‌ره‌بی وه‌رگێرا بوون و كربوونه‌ ل گەل یێن فولکلۆرێ كوردێ، هه‌ر وه‌سا چیڕۆك ژی هندی په‌یڤه‌ك بیانی تێدا هه‌می هاتینه‌ گوهارتن و په‌یڤێن كوردی ل شوینێ دانابوون، ڕێژه‌یه‌كا زۆر یا مامكێن نوی ڤه‌هاندی كو خودانێ وان دیاره‌، نه‌خاسمه‌ ڕێژه‌كا زۆر هه‌ر وی ب خۆ ڤه‌هاندینه‌ و ناڤێ ‌خۆ ل سه‌ر داناینه‌، دانابوونه‌ د ناڤ په‌رتووكێ دا، هه‌ر وه‌كو ئه‌و بخۆ دبێژیت: «دیسا ژماره‌كا مه‌زن من بۆ خۆ داڕێژتینه‌، د په‌راوێزاندا ژێده‌رێ وان و ناڤێ نڤێسه‌رێ ڤان دێرایه‌ (مسته‌فا ئه‌ره‌دنی)»(ئه‌ره‌دنی، 2013: 1/ 278). هه‌رچه‌نده‌ پێتر ژ (85) مامكان من ده‌سنیشانكرن و ژ په‌رتووكێ لادان، هه‌روه‌سا پێتر ژ (175) گۆتنێن مه‌زنان ژی مه‌ ژ په‌رتووكێ ئینانه‌ ده‌ر، به‌لێ ئه‌و چیڕۆكێن ده‌ستكاری تێدا كرین مه‌ نه‌شیا ژ په‌رتووكێ لاده‌ین. هه‌ر بۆ زانین ئه‌و مامكێن كو ژ لایێ ویڤه‌ هاتینه‌ ڤه‌هاندن و ناڤێ خۆ ل سه‌ر دانایی، ماینه‌ د ناڤ په‌رتووكێ دا، ژمارا وان (25) مامكن.

هه‌رچه‌نده‌ ئێك ژ تایبه‌تمه‌ندیێن فولکلۆری ئه‌وه،‌ كو خودانێ وی نه‌دیاره‌، له‌وما ئه‌و مامكێن نوی ڤه‌هاندی و خودانێ وان دیار بیت، نابیته‌ فولکلۆر، چونكه‌ خودانێ وا دیاره‌. ب هیچ ڕه‌نگه‌كی کۆمكه‌ری ماف نینه‌ په‌یڤ و ده‌ڤۆكێن بیانی د ناڤ تێكستێن فولکلۆری دا بگوهۆڕیت، چونكه‌ ل وی ده‌می ئه‌مانه‌تا زانستی ل ده‌ڤ کۆمكه‌ری نامینیت.

5 – په‌رتووكا (خه‌ون(7)) یا (تارق شوكری خه‌مۆ):

ئه‌ڤ په‌رتووكه‌ هه‌ر وه‌ك ژ ناڤونیشانێ سه‌ر به‌رگی خۆیایه‌، گۆتییه‌: (سه‌رهاتیێن كه‌ڤن)، د ناڤ پێشگۆتنا په‌رتووكێ ژی دا گۆتییه‌: «ئه‌ڤه‌ كۆمه‌كا سه‌رهاتیێن كه‌ڤنه‌ و پتریا ڤان سه‌رهاتییا دناڤ ملله‌تێ كوردا رووداینه‌… به‌هرا پتر ئه‌ڤ سه‌رهاتی نه‌ هاتی نه‌ گۆتن داكو د ئاینده‌یدا مرۆڤ سووده‌كێ مفایه‌كی ژێ وه‌ربگریت»(خه‌مۆ: 2006: 9).

جارێ هه‌ر ل ده‌ستپێكی، بنێڕه‌ بڕگا دویێ یا گۆتنا وی (به‌هرا پتر ئه‌ڤ سه‌رهاتی نه‌ هاتی نه‌ گۆتن…)، كو ژ لایێ ڕامانێ ڤه‌ شاشه‌، چونكه‌ (سه‌رهاتی نه‌ هاتی نه‌)، له‌ورا هه‌كه‌ر گۆتبایه‌: (ئه‌ڤ سه‌رهاتییه‌ هاتینه‌ گۆتن) دا ژ لایێ ڕێزمانێڤه‌ راستتر بیت.

خاله‌كا دی وه‌سا خۆیایه‌ نڤیسكاری جوداهی د ناڤبه‌را سه‌رهاتی و چیڕۆك و ئه‌فسانه‌یێ دا ناكه‌ت، چونكه‌ ل جهه‌ك دی دبێژیت: «هنده‌ك ئه‌ڤ سه‌رهاتی نه‌ ئه‌فسانه‌یی تێدایه… سه‌رهاتی ژ ب شێوێ چیڕۆك گۆتنێ تێته‌ دیاركرن… «(2006: 9).

هۆسان خۆیابوو، نزانیت سه‌رهاتی ئه‌و رویدانن یێن دروست ب سه‌رێ كه‌سه‌كی هاتین، كو ئه‌م گه‌له‌ك جار دبێژین: (فلان كه‌س یێ خودان سه‌ربۆره‌) ئانكو تشت ب سه‌ری هاتنه‌. له‌وما دڤیا با د ناڤونیشانێ په‌رتووكێ دا نه‌ گۆتبایه‌ (سه‌رهاتیێن كه‌ڤن)، لێ ماده‌م گۆت سه‌رهاتی، نابیت، رویدانێن ئه‌فسانه‌یی د گەل سه‌رهاتییان تێكه‌ل بكه‌ت. پاشی ل جهه‌ك دی دبێژیت: «ئه‌ڤ سه‌رهاتی نه‌ هه‌ر د ساڵێ نۆتا دا من د سه‌رێ خوه‌ده‌ كۆمكرن… هه‌تا ساڵا 2000 مه‌ها تیرمه‌هێ من قه‌ستا ژ ده‌رڤه‌یی وه‌لات كر… ل وه‌لاتێ ئه‌لمانیا دا پێنج ساڵا ژیام… دڤان ساڵادا من گه‌له‌ك ده‌مێ (بۆش) ڤالایی هه‌بوو… و دڤان ساڵان دا ئه‌ڤ سه‌رهاتیێن كوردی نڤیسین د ڤان پێنج ساڵاندا…. «. كو ل ڤێره‌ ژی هه‌ر ژ گۆتنا وی خۆیابوو. كو د ساڵێن نوتان دا گول ڤان سه‌رهاتییان بوویه‌، د سه‌رێ خۆ دا کۆمكرینه‌، پاشی پشتی (10) ساڵان ژ نوی ده‌ست ب نڤیسینا وان كرییه‌، كو ئه‌ڤه‌ بخۆ وێ چه‌ندێ دووپات دكه‌ت، ماده‌م ئێكسه‌ر ژ گۆتوویی نه‌ ڤه‌گۆهاستینه‌، پشتی (10) ساڵان گۆمان تێدا نینه‌، دێ ده‌ستكارییه‌كا ته‌مام دده‌ڤۆكا وان دا هێته‌ كرن.

پاشی دویڤ دا دبێژیت: «من ئه‌ڤ سه‌رهاتی نه‌ ژ هیچ ژێده‌ره‌كی نڤێسی نه‌ ئانینه‌ هه‌موو ژ زارده‌ڤێ مرۆڤێت (كاڵ) ل كۆچك و دیوانا بخۆ وه‌رگرتی نه‌… «. لێ هه‌كه‌ر ئه‌م بنێڕینه‌ سه‌رهاتییا (نه‌مانا مه‌لكێ ئه‌لمانیا و فه‌ره‌نسا) د لاپه‌ر (57)دا، هه‌ر ژ ناڤونیشانێ وێ دیاره‌ چ په‌یوه‌ندی ب سه‌رهاتیێن كوردی ڤه‌ نینن. دیسا د ده‌همه‌نێ ژی دا ل دۆر ڤێ سه‌رهاتیێ گۆتییه‌: (فلمێ تلفزیونا ZDF یا ئه‌لمانی).

له‌وما دكارم بێژم، ئه‌ڤ په‌رتووكه‌ ب ڕێكێن زانستی نه‌هاتییه‌ کۆمكرن، ماده‌م ئێكسه‌ر ژ ده‌ڤێ (سه‌رهاتیبێژی) نه‌هاتبنه‌ وه‌رگرتن، پشتی (10) ساڵان ژ نوی نڤیساینه‌، پڕانییا ده‌ڤۆكا وێ هاتییه‌ گۆهارتن، وه‌كی: ((دبێژن ل چه‌رخێ به‌رێ ده‌ (خدر نه‌بی) یانكو (خدر زێندی) ئێك ژ چاكێت خودێ بوو… و ب فروارا خودێ گه‌له‌ك جاری ب هاوارا مرۆڤ و گیانه‌وه‌را چۆیه‌ و ژ ته‌نگاڤیا رزگار كرینه‌ و دوور گرینه‌ – هه‌ر وه‌كی (بابا نوئێل)..)) (2006: 29).  ڤێجار ل ڤێره‌ تشتێ جهێ مه‌نده‌هۆشیێ ژ نوی (خدر زێندی) ب (بابا نوئێل)ی شوبهاندییه‌!! یان «ژیێ مام خدر بناڤ ساڵا ڤه‌ چۆ بوو، كه‌سێت خێزانا وی ته‌ڤ ب ڤایروسا ئێشێت گران وه‌كی نه‌خۆشیا (كولێرا) ته‌ڤ مرن… «(2006: 51).

یان «دبێژن ل كوردستانا باشووردا – ژ گونده‌كێ ژ گوندێن به‌رواری بالا، ل پارێزگه‌ها دهۆكێ ده‌… به‌ری سه‌ده‌كی یان كێمتر ئێشه‌كا گران وه‌كی ئێشا (كولێرا یان تاعون) ڤایرۆسا ڤێ ئێشێ ده‌ڤه‌ر تژی كر… و خه‌لك كۆم ب كۆم خێزان ب خێزان بڤێ ڤایرۆسێ دمرن… «(2006: 53).

ب ده‌هان ده‌ڤۆكێن نوی هاتینه‌ د ناڤ دا، وه‌كی: «گه‌نج، زه‌واج (هه‌ڤگرتنا پیرۆز)، كوشته‌ر (قاتل)، پۆلیس، فرن، نامه‌، كرنۆش،  سه‌رسورما، هه‌ڤالبه‌ند، قایمقام، رێڤه‌به‌رێ ناحیا، فه‌لسه‌فا ئاخافتنێ دناڤبه‌را گه‌نجه‌كی و قیزه‌كێ ده‌، عاقلدار و ژیردار و…هتد».

كو ئه‌ڤه‌ هه‌می ده‌ستكاریكرنه‌ بووینه‌ ئه‌گه‌رێ زمانێ ره‌سه‌نی سه‌رهاتی و چیرۆك پێ هاتینه‌ ڤه‌هاندن تێكدایه‌ و زمانێ خۆ یێ دایك ژ ده‌ستداینه‌ و ل شوینا په‌یڤێن كه‌ڤن و ره‌سه‌ن، په‌یڤێن نوی دناڤ په‌رتووكێ دا هاتینه‌ حه‌باندن.

ده‌رئه‌نجام:

1ـ هه‌ر ژ ده‌ستپێكا کۆمكرنا فولکلۆری ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان، ل ده‌ستپێكا ساڵێن (1960 و 1970)، ده‌ستكاری د فولکلۆری دا هاتییه‌ كرن، تایبه‌ت ژ لایێ (سادق ئامێدی و عه‌لی نه‌قشه‌به‌ندی).

2ـ گه‌له‌ك ژ ڤه‌گێڕێن فولکلۆری ده‌ستكاری د تێكستێن فولکلۆری دا دكه‌ن، چونكه‌ زارده‌ڤ دهێته‌ ڤه‌گێڕان و هه‌ر ئێك ل دویڤ حه‌زا خۆ ده‌ستكارییان تێدا دكه‌تن.

3ـ چه‌ندین کۆمكه‌رێن فولکلۆری ل دویڤ حه‌زا خۆ ده‌ستكاری د فولکلۆری دا دكه‌ن، بێیی ئه‌مانه‌تا زانستی بپارێزن.

4ـ تێكستێن نوی ڤه‌هاندی د گەل یێن فولکلۆری یێن ڕه‌سه‌ن تێكه‌لدكه‌ن و پێكڤه‌ به‌ڵاڤه‌دكه‌ن و خوانده‌ڤان ژی وه‌ك تێكستێن خۆمالی و ڕه‌سه‌ن وه‌ردگرن.

5ـ پێدڤییه‌ كه‌سێن ڤه‌كۆلینێن زانستی ل دۆر فولکلۆری ئه‌نجامدده‌ن، ئاگاهی ل سه‌ر وان په‌رتووكان هه‌بن یێن ده‌ستكاری تێدا دهێنه‌ كرن و وه‌ك تێكستێن ره‌سه‌ن وه‌رنه‌گرن، به‌لكو د ڤه‌كۆلینێن خۆدا ب كار نه ‌ئینن.

ژێده‌ر و ده‌همه‌ن:

 أـ دههمهن:

(*) ب هه‌لكه‌فتا ڕۆژا زمانێ دایك، ل ڕۆژا چارشه‌مبی، ڕێكه‌فتی (21/ 2/ 2024)ێ، ل كولیژا په‌روه‌ردا بنیات ـ دهۆك، پشكا زمانێ كوردی، پشكه‌ك ژێ وه‌ك سمینار هاته‌ پێشكێشكرن.

(1) ل ڕۆژا پێنجشه‌مبی، ڕێكه‌فتی (13/ 10/ 1988)ێ، ل باره‌گایێ ئێكه‌تیا نڤیسه‌ران ل جادا نوهه‌درا، مه‌ خواندنه‌كا ره‌خنه‌ی بۆ په‌رتووكا (زه‌رۆ)ی پێشكێش كربوو، و دهژمارا (78) ژ كوڤارا (كاروان) ساڵا (1989) به‌ڵاڤكربوو.

(2)  مه‌لا ئه‌نوه‌ر ل دوور په‌یڤا مه‌لكائیزی دبێژیت: «به‌لێ یا دروستتر ئێكه‌م زه‌لام دناڤدا دیاربووی ب ناڤێ (آزیز) عه‌زیز، و ئه‌و ژ گوندێ (طالێ) بوو، ئێكه‌ ژ گوندێن هه‌كاریا، ئه‌و مشه‌ختبووینه‌ میرگه‌ها (بادینا) و موسلمانبوونا خۆ ڕاگه‌هاندینه و میرێن ئامێدیێ ژی ئه‌و ژ كه‌سێن نێزیكی خۆ داناینه‌. و مه‌لكائیزی په‌یڤا لێكدایه‌ ژ (مه‌لك + ئازیز) هاتییه‌، و مه‌لك ناسناڤه‌كه‌ تیارییان بۆ سه‌رۆكێن خۆ بكاردئینا. و ئه‌ڤێ بنه‌ماڵا مه‌لكائیزییان سه‌ركێشییا به‌رواری بالا كرینه‌ حه‌تا كو ناسناڤێ میر وه‌رگرتینه‌ هه‌ر ژ ساڵا (1030مش/ 1610ز ـ 1349مش/ 1923ز)‌، ناڤێ بنه‌ماله‌كا فه‌لا كو د گۆتنێ (مه‌لك عه‌زیز) بوو». (1952: 52 ـ 53 و 1999: 133).

(3) په‌رتووكا (نارینا گولبارین) په‌رتووكه‌كه‌ ژ (10) ئه‌فسانه‌یێن فولکلۆری یێن ده‌ڤه‌را به‌هدینان پێكدهێتن و ژ وه‌شانێن ده‌زگه‌هێ سپیرێز یێ چاپ و وه‌شانێ‌، ژمارا وه‌شانێ (21)، ل ساڵا (2002) هاتییه‌ چاپكرن، ژ (431) به‌رپه‌ڕێن قه‌بارێ مه‌زن پێكدهێت.

(4) په‌رتووكا (مه‌ته‌لۆكێن زاڕۆكان) ژ به‌رهه‌ڤكرنا (ماهر به‌روراری)، چاپا دوویێ ب پیتێن لاتینی ل دهۆكێ ساڵا (2009)ێ هاتییه‌ چاپكرن، ژ (112) به‌رپه‌ڕان پێكدهێت.

(5) په‌رتووكا (حه‌یراۆكێت كوردی)، ژ به‌رهه‌ڤكرنا (ڕێكێش ئامێدی)، به‌رگێ ئێكێ، چاپا ئێكێ، ژ وه‌شانێن ده‌زگه‌هێ سپیڕێز یێ چاپ و وه‌شانێ، ژمارا وه‌شانێ (333)، ساڵا چاپكرنێ (2010)، ژ (3206) حه‌یرانۆكان و د گەل ڤه‌كۆلینه‌كێ و فه‌رهه‌نگۆكێ و ژ (810) به‌رپه‌ڕان ژ قه‌بارێ مه‌زن پێكدهێتن.

(6) مه‌ بابه‌ته‌ك درێژ ل سه‌ر په‌رتووكا حه‌یرانۆكا یا (ڕێكێش ئامێدی) ل بن ناڤێ (خواندنه‌ك ڕه‌خه‌یی بۆ په‌رتووكا ـ حه‌یرانۆكێت كوردی) د كۆڤارا (په‌یڤ)، هژمارا (58) دا به‌ڵاڤكرییه‌، به‌رفره‌هی هه‌می تێبینی مه‌ ل سه‌ر داینه‌ دیاركرن.

(7) په‌رتووكا (سه‌رۆكانی)، ژ کۆمكرن و به‌رهه‌ڤكرنا (مسته‌فا عه‌بدولره‌حمان یونس ئه‌ره‌دنی)، به‌رگێ (1 ـ 2)، چاپا ئێكێ، ژ وه‌شانێن ئه‌نستیتویا كه‌له‌پوورێ كوردی ـ دهۆك، ژمارا وه‌شانێ (165 و 166)، ساڵا چاپكرنێ (2013)، ژ (755) به‌رپه‌رێن قه‌بارێ مه‌زن پێكدهێتن.

(8) په‌رتووكا (خه‌ون)، ژ کۆمكرن و به‌رهه‌ڤكرنا (تارق شكری خه‌مۆ)، چاپا ئێكێ، ژ وه‌شانێن ده‌زگه‌هێ سپیڕێز یێ چاپ و وه‌شانێ، ژمارا وه‌شانێ (190)، ساڵا چاپكرنێ (2006)، ژ (31) سه‌رهاتی و چیڕۆك و ئه‌فسانه‌یان  د ناڤ (139) به‌رپه‌رێن ناڤی پێكدهێتن.

ب ـ ژێدهر:

1- ئامێدی، ڕێكێش (2010)، حه‌یراۆكێت كوردی، به‌رگێ ئێكێ، چاپا ئێكێ، ژ وه‌شانێن ده‌زگه‌هێ سپیڕێز یێ چاپ و وه‌شانێ، دهۆك.

2- ئامێدی، صادق بهاءالدین (1981)، خان و مان، چاپا ئێكێ، ده‌زگای روشه‌نبیری و بلاوكردنه‌وه‌ی كورد، به‌غدا.

3- ئه‌ره‌دنی، مسته‌فا عه‌بدولره‌حمان یونس (2013)، (سه‌رۆكانی)، به‌رگێ ئێكێ، چاپا ئێكێ، ژ وه‌شانێن ئه‌نستیتویا كه‌له‌پوورێ كوردی ـ دهۆك.

4- شوكریه‌ ڕه‌سووڵ (1997)، ڕێگاكانی كاری مه‌یدانی فولکلۆری كوردی، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر.

5- خه‌مۆ، تارق شكری (2006)، خه‌ون، چاپا ئێكێ، ژ وه‌شانێن ده‌زگه‌هێ سپیڕێز یێ چاپ و وه‌شانێ، دهۆك.

6- نه‌قشه‌به‌ندی، علی شێخ غیاسه‌ددین (2022)، چیرۆكێت كرمانجی، چاپا دوویێ، ژ وه‌شانێن ناڤه‌ندا خانی یا ره‌وشه‌نبیری و ڕاگه‌هاندنێ ـ پشكا ره‌وشه‌نبیری، دهۆك.

7- سلیمان، اسماعیل إبراهیم (1985)، مامكێ منۆ مامكانێ، كۆڤارا (كاروان)، هژمارا (111)، به‌رپه‌ر (101).

8- مزوری، عبدالرحمن (1986)، كێشێد هۆزانا سه‌ربه‌ستا كوردی، كۆڤارا (رۆشنبیری نوێ)، هژمارا (112)، به‌رپه‌ر (57).

9- المایی، انور (1999)، الاكراد في بهدینان، الطبعة الثانیة، دهۆك ـ 1999.

10-  المائي، انور (1371ھ ـ 1952م )، الفردوس المجهول، بحث اجتماعي ادبي عن منطقة بادینان عامة ـ وبرواری بالا خاصة، (مخطوطة غیر مطبوعة، محفوظة فێ حوزة نجله معصوم أنور مایی)، صفحات (52 ـ 53 و 133).

11- جه‌عفه‌ر، حه‌جی (1989)، حه‌یرانۆك ژ كه‌له‌پوورێ كوردی، پشكا ئێكێ، چاپا ئێكێ، به‌غدا.

12- عبدالله، ادیب (2006)، حه‌یرانۆك نامه‌یێن ئه‌ڤینداران، به‌رگێ ئێكێ، چاپا ئێكێ، دهۆك.

13- هزرڤان (2002)، نارینا گولبارین (ئه‌فسانه‌)، چاپا ئێكێ، ده‌زگه‌هێ سپیڕێز یا چاپ و وه‌شانێ، دهۆك.

14- Mahr, Berwarî (2009), Metelokên Zarokan, çapa dûyê, Dihok

Check Also

تزبی.. دیرۆک و پەیدابوون

محسن عەبدلڕەحمان تزبی ئەو ئالاڤێ‌ بیرئانین و پەرستنێ (ذكر و عبادة) یا سنوور و دین …