پەرتووکا «جوگرافییا هزرکرنێ: چاوا ئاسیایی و رۆژئاڤایی هزر دکەن The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think «، ژ نڤیسینا «ریچارد یۆجین نیسبیت  Richard Eugene Nisbet» ڤەکۆلینەکا شرۆڤەکارییە ل دۆر جوداهییا هزرکرنێ د ناڤبەرا رەوشەنبیریێن رۆژئاڤایی و ئاسیایی دا، کا چاوا ئەڤ رەوشەنبیرییە کارتێکرنێ ل میتۆدێن هزرکرنێ و کارلێکییا ل گەل جیهانێ دکەن.

پەرتووک بەحسێ چەمکێ جوگرافیایا رەوشەنبیری و دیرۆکی دکەت، کا چاوا پشکداریێ د ئاڤاکرنا بنەمایێن عەقلییەتا رۆژئاڤایی و عەقلییەتا رۆژهەلاتی دا دکەت.  پەرتووک هندەک پرسیاران دئازرینیت کو ل پشت جوداهییا هزرکرنێ هەنە و چاوانییا کارتێکرنا خۆ ل سەر فەلسەفێ، زانستێ و رەفتارێن جڤاکی دهێلیت.

د ئەڤێ شرۆڤەکارییا هەڤبەرکری دا، نڤیسەرێ پەرتووکێ، بزاڤێ دکەت بگەهیتە تێگەهەکی سەبارەت کا چاوا رەوشەنبیریێن جودا جودا باندۆرێ ل سەر هزرکرنا تاکە کەس و کۆمێ دکەن، چما ئەڤ جوداهیێن گەوهەری د نێڤبەرا کارلێکییان دا ل رۆژئاڤا و رۆژهەلاتێ هەنە.  

ئاسیایی و رۆژئاڤایی چاوا هزر دکەن؟

هەر ژ دەمێ دەرکەفتنا وێ ل سالا 2003ێ، ئەڤ پەرتووکە کەفتە بەر پێلێن گەنگەشەیەکا بەرفرەهـ، ژ بەر کو نڤیسەرێ وێ کو زانایەکێ دەروونناسییا چاندییە، تێدا پێشنیارەکا وێرەک دەربارەی کاریگەرییا چاندی ل سەر رێکێن هزرکرنێ پێشکێش کریە و گریمانەیەک دانایە کو مرۆڤ ل هەموو جهان ب هەمان شێوەی هزر ناکەت، مێشک نە «کۆپیێن هەڤشێوە» نە کو ژ لایێ سروشتی ڤە دهێنە بەرهەمئینان، بەلکو ب رادەیەکا مەزن ژ لایێ تیتال و عورفێن جڤاکی و شارستانی ڤە دهێنە پێکهاتن.

نڤیسەر ژ پرسیارەکا گەلەک سادە، لێ یا کوور دەستپێ دکەت: بۆچی خەلک ژ چاندیێن جودا هەلویستێن جودا بەرانبەر لۆجیک، ئەخلاق، پەیوەندیێن جڤاکی و هەتا شرۆڤەکرنا دیاردەیێن سروشتی وەردگرن؟ ئەرێ ئەڤ جوداهییە بۆ بایۆلۆژیا مێشکی ڤەدگەریت یان بۆ «جوگرافیایا رەوشەنبیری» یا کو مرۆڤ تێدا مەزن بوویە؟

ل ڤێرە نڤیسەر تێزا خۆ یا سەرەکی ئاڤا دکەت: رۆژئاڤایی – ب تایبەتی ئەوروپی و ئەمریکی – شێوازەکێ هزرکرنا شرۆڤەکاری یا تاکگەرایانە بکار دئینن، ل دەمەکێ دا ئاسیایی، ب تایبەتی ل رۆژهەلاتا ئاسیا، حەز ژ شێوازەکێ هزرکرنا ئالۆز و سیاقی و پتر کۆمگەرایانە دکەن.

 

رەهێن دیرۆکی یێن جوداهیێ

نیسبێت ڤەدگەریتە هەردو فەلسەفەیان: گریکی (یۆنانییا کەڤن) و چینی یا کلاسیک، دا کو ل رەهێن جوداهییا هزری بگەڕێت یا کو هەتا نها یا بەردەوامە.

د شارستانییەتا گریکی دا، دیالێکتیکا سوکراتی و لۆجیکا ئەرستۆی و حەزا دیارکرن و ناساندنا تشتان و سەرەدەریكرنا ل گەل جیهانێ وەک کۆمەکا پێکهاتەیێن ژێکڤە کری، هزرکرنا شرۆڤەکاری پەیدا بوویە کو ل سەر بنەمایێ «ئەلیف» وەک «ئەلیف»ە و نەشێت د هەمان دەم دا ل دژی وێ بیت، هاتییە دامەزراندن. ئەڤ لۆجیکا توند، یا کو بوویە بناغەیێ زانستێن رۆژئاڤایی، هزرەتا سەربخۆیا تاکێ ژ کۆمەلێ و دیتنا وی بۆ جیهانێ وەک پێکهاتەیێن شیانا هەلوەشاندن و شرۆڤەکرنێ هەی، چەسپاند.

لێ ل چینێ، فێرکاریێن کۆنفیۆشیۆس و لاوتسوی، ل گەل وان دا مەیلا بەر ب هەڤهاتنا جڤاکی و هەڤسەنگیێ و تێبینیکرنا پەیوەندیێن تێکهەلناکرنا  تشتان، بەربەلاڤ بوون. دیاردە نە ب رێکا ڤەقەتاندنا وێ، بەلکو ب رێکا جهێ وێ د ناڤ سیاقەکێ مەزنتر دا دهێتە تێگەهشتن. ئەڤە ئەو تشتە یێ کو «نیسبێت»ی ناڤ لێ کری هزرکرنا گشتگیر (Holistic Thinking) و ئەڤە رێکەکە کو جیهانێ ب رێکا دوانەیێن توند نابینیت، بەلکو ب رێکا تۆڕەکا پەیوەندییان یا کو ب بەردەوامی دهێتە گوهۆڕین.

ل دەمەکێ کو عەقلێ گریکی پرسیارێن خۆ ئاراستەی یاسایێن لۆجیکێ دکرن، عەقلێ چینی پرسیارێن خۆ ئاراستەی لهەڤهاتنا جڤاکی و سیستەمێن سروشتی و پەیوەندیێن هێزێ د ناڤ کۆمەلێ دا دکرن.

ئێک ژ تەوەڕێن هەرە گرنگ یێن کو ئەڤ پەرتووکە بەحس لێ دکەت، پێکهاتەیا جڤاکی یە، یا کو پشکداری د پێکهاتنا زهنییەتان دا دکەت. جڤاکێن رۆژئاڤایی ب درێژاهییا چەندین سەدەیان مۆدێلەکێ ل سەر بنەمایێ تاکگەرایی و پشتگرێدان ب خۆ، ل گەل بلند راگرتنا تایبەتمەندییا کەسی و دەستکەفتان و دانا دەلیڤەیەکا مەزن بۆ دەربڕینا دیتن و جوداهیێ، وەرگرتییە. ژ بەر هندێ، تاکێ رۆژئاڤایی ل سەر هشیارییا خۆ وەک زاتەکێ سەربخۆ کو خودان قادەکا ئاشکرا یا ئازادی و بەرپرسیاریێ یە، مەزن دبیت.

ژ لایەکێ دی ڤە، جڤاکێن ئاسیایی گرنگیێ ددەنە کۆمێ، ئانکو بوونا تاکێ سەر ب خێزان و جڤاک و تۆڕێن پەیوەندییان ڤە یە. ب ڤی ئاوایی پاراستنا لهەڤهاتنێ و تێک نەدانا سیستەمێ جڤاکی دبیتە بهایەکێ بلند.

ئەڤ جوداهییا بنەرەتی نە ب تنێ ل سەر رەفتارێ، بەلکو ل سەر شێوازێن هزرکرنێ ژی دیار دبیت. رۆژئاڤایی حەز دکەت روودانان ب رێکا ئەگەرێن تاکەکەسی شرۆڤە بکەت، ل دەمەکێ دا ئاسیایی حەز دکەت ل سیاق و رەوش و پەیوەندیێن دەوروبەرێن روودانێ بگەڕیت.

بۆ نموونە، ئەگەر رۆژئاڤاییەک وێنەیێ دەرمانسازەکی ببینیت یێ کو د دەمێ کاری دا دکەنیت، دێ کەنیا وی ب کەسایەتییا وی ڤە گرێدەت – «ئەو کەسەکێ دلۆڤانە». لێ بەلێ ئاسیایی دبێژیت: «ئەو دکەنیت چونکی کارێ وی داخوازا هندێ ژێ دکەت».

پەرتووکا «نیسبێت»ی ب زێدەهییا تاقیکرنێن دەروونی یێن کو پشت پێ گرێداییە، دهێتە نیاسین. ئێک ژ ناڤدارترینێن ڤان تاقیکرنان دەربارەی تێگەهشتنا دیتنێ بوو.

وێنەیێن ماسیێن کو د حەوزەکێ دا مەلەڤانی دکرن، نیشانی خۆبەخشێن ژ ویلایەتێن ئێکگرتی و ژاپۆنێ هاتنەدان. داخواز ژێ هاتە کرن وەسفا تشتێ دیتی بکەن.

رۆژئاڤاییان گرنگی دا ماسیێن مەزن یێن خودان دەرکەفتنێن بەرچاڤ و گۆت: «مە ماسییەکێ مەزن دیت رەنگێ وێ وەسا بوو».

لێ ژاپۆنییان بەحسێ تێروتەسەلیێن ژینگەهی کر: «ماسییەکێ مەزن ل پێشییا کۆمەکا ماسیێن بچووک هەبوو، و گییایەک ل پاشیێ هەبوو «.

ئەنجام: عەقلێ ئاسیایی گرنگیێ ب پاشیێ background و ژینگەهێ ددەت، ل دەمەکێ دا عەقلێ رۆژئاڤایی گرنگیێ ب بابەتی سەرەکی ددەت.

د تاقیکرنەکا دی دا یا پەیوەندیدار ب گرۆڤکرنا لۆجیکی ڤە، ڤەکۆلەران کێشەیەکا لۆجیکی ل سەر شێوازێ کێشەیێن ئەرستۆیی پێشکێش کر.

رۆژئاڤایی د بکارئینانا رێسایێن لۆجیکی دا هوورتر بوون هەتا ئەگەر ئەنجام دژی ئەزموونێن وان یێن ژیانێ بان.

لێ ئاسیایی نەرمتر بوون، و حەز دکرن چاڤدێرییا رەوشێ و لهەڤهاتنێ بکەن، هەتا ئەگەر ئەو چەند ببا ئەگەرێ دوورکەفتنێ ژ لۆجیکا توند.

 

ئەرێ جوداهییا رەوشەنبیرییە یان بایۆلۆژی؟

نڤیسەرێ پەرتووکێ، هەر بنەمایەکێ بایۆلۆژی بۆ جوداهیێ رەت دکەت و پشتراست دکەت کو مێشکێ مرۆڤی ئێکە و جوداهی ب تەمامی ژ ئەنجامێ عادەتێن هزری نە یێن کو ب رێکا پەروەردە و دامەزراوەیێن جڤاکی کەلەکەبووین و کەفتینە سەرهەڤ.

لێ ل گەل هندێ، پشتراست دکەت کو ئەڤ نەریتە شوونوارەکێ راستەقینە ل سەر پێکهاتەیا تێگەهشتنێ دهێلن، ئانکو دبنە پشکەک ژ رێکا کارکرنا عەقلی. پەروەردە شێوازێ هزرکرنێ دروست دکەت، هەر وەک چاوا زمان رێکا ئاخفتنێ دروست دکەت.

 

رەخنە و کێشەیێن پەرتووکێ

پێشوازییەکا بەرفرەهـ بۆ ڤێ پەرتووکێ هەبوو، لێ ژ رەخنەیان یا بێبەهر نەبوو. هندەکان دیت کو نیسبێت – سەرەرای بزاڤێن خۆ یێ کەتییە د گشتیکرنێ دا، چونکی ئاسیا نە ئێک پارچەیە، هەروەسا رۆژئاڤا ب خۆ ژی فرە – چاند و رەوشەنبیرییە. 

ل سەر هندێ ڕا ژی،  پەرتووک دهێتە هژمارتن کو چەمکێن گرنگ د زانستێ دەروونناسییا رەوشەنبیری دا ئاشکرا کرینە کو گەنگەشە دەربارەی کاریگەرییا ژینگەهێ ل سەر رێكێن هزرکرنێ گەرمکرییە. 

 

 

ب رێکا ڤی لینکێ ل خوارێ، دکارن پەرتووکێ ب زمانێ ئنگلیزی بخوینن:

chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://cdn.bookey.app/files/pdf/book/en/the-geography-of-thought-by-richard-e-nisbet.pdf