گۆڤارا مەتین، زنجیرەیەکا پەرتووکێن گرنگ و ناڤدار ب رەنگەکێ کورتکری، دێ بۆ خواندەڤانێن خۆ بەرچاڤ کەت.. هیڤیدارین ئەڤ گۆشەیێ هەیڤانە، ببیتە جهێ مفای بۆ خواندەڤانێن مەتین یێن هێژا، داکو ببیتە هاندانەک و خەلکێ مە پتر بەر ب خواندنا پەرتووکانڤە بچیت.

ژ شاكارێن ب ناڤودەنگ یێن نڤیسەرێ فەرەنسی ڤیكتۆر ھوگۆ (Victor Hugo 1802-1885 )یە.

«ئەوێن بەلەنگاز Les Misérables « ئێك ژ ڕۆمانێن گەلەك یێن ب ناڤودەنگێن سەدساڵا نۆزدێ یە، كو ل ساڵێن 1830ان دەست ب نڤیسینا وێ ھاتییە كرن و ل ساڵا 1862ێ ل فەرەنسا و ب زمانێ فەرەنسی ھاتییە چاپ و بەلاڤكرن. ئانكو نێزیكی سیھ ساڵان ب نڤیسین و بەرھەڤكرنا ڕۆمانێ ڤە ھاتیینە برن. ڕۆمان ھەر زوی شیایە سنوورێن فەرەنسا دەرباز بكەتن و خۆ بێخیتە دناڤ شاكارێن نەمرێن جیھانێ دا. ڕۆمان ب شێوەیەكێ بەرفرەھ و د پێنج بەرگان دا ھاتییە بەرھەڤكرن.

 

كورتییا ناڤەرۆكا وێ ب ڤی شێوەیی یە؛

ژان ڤاڵژان، ب تنێ ژبەر دزینا نانەكی دھێتە سزادان ب سزایێ پالدانا بەلەمێ ب بێرێ؛ ژ بەركو چەندین جاران بزاڤێن ڕەڤینێ  دكەتن، لەوما سزایێ وی زێدەتر لێ دھێت ھەتا دگەھیتە نۆزدە ساڵێن زیندانیكرنێ. پشتی ڤاڵژان ل ساڵا 1815ێ دھێتە ئازادكرن؛ ژ بەر ئیشكەنجا زیندانێ باوەرییا خۆ ژ دەست ددەتن و دبیتە كەسەكێ تەمام توند و تۆرە ل بەرامبەر جڤاكی. ئەو بوو مەرەما خرابییێ دچیتە باژێرێ «D» بەلێ پێشوازی و رەفتارا مەتڕانێ باژێری دل و دەروونێن وی ئارام دكەتن.

ژان ڤاڵژان، كو كارێكتەرێ سەرەكییێ ڕۆمانێ یە گەلەك ب دویماھیك ساڵێن ژیانا خۆ كەیفخۆش و بەختەوەر دبیت، ئەڤە ژی ژ بەر وێ رەفتارێ بوو یا ژ لایێ مەتڕانی و خەلكێ باژێرێ «D» ڤە ل گەل  وی ھاتییە كرن. بەلێ ڤاڵژان، ژبەر وێ چەندێ كو نەشیا كونترۆلێ ل سەر رەفتارێن خۆ یێن خراب بكەتن، لەوما ڕادبیت ب دزینا دەستێ سێنیكێن مەتڕانی. پشتی دزییا دەستێ سێنیكێن مەتڕانی، ناڤبری ژ لایێ پۆلیسان ڤە دھێتە دەستەسەركرن و پۆلیس وی دئیننە بەر سینگێ مەتڕانی. مەتڕان ب گرنژین ڤە دبێژیتە پۆلیسان: «ھوین یێن شاش بووین! وی ئەڤ ئامانە نەدزینە! بەلكو من ئەو وەكو دیاری یێن ب وی داین.» سەرەڕای ڤێ چەندێ؛ مەتڕان گولدانكا ژۆرا خۆ یا لێنانگەھێ ژی ددەتە دەستێن ڤاڵژانی و ل بەرامبەر پۆلیسان دبێژیتێ: «ھەڤالێ من، تە ئەڤە ژ بیر كربوون ل گەل خۆ ببەی.» و ب ڤێ رێكێ ژان ڤاڵژانی رزگار دكەتن.

ژان ڤاڵژان ل سەر ڤێ رەفتارێ داخوازا لێبۆرینێ ژ مەتڕانی دكەتن و بریارێ ددەتن، كو ئێدی وەكو كەسەكێ باش و ڕاست بەردەوامییێ بدەتە ژیانا خۆ. ئەو بۆ ب دەستڤەئینانا بژێوییا ژیانا خۆ دەست ب كارێ بەرھەمئینانا گەوھەرێن ئەرزان دكەتن ل باكورێ فەرەنسا. ئەو كارێ خۆ ب نھێنی دكەتن و د دەمەكێ كورت دا دبیتە خودان سەرمایەكێ باش و دەولەمەند دبیت. پاشی دبیتە ئێك ژ خۆشتڤییێن خەلكێ باژێرێ خۆ و ھەر ژ بەر ڤێ چەندێ ئەو وی ھەلدبژێرن وەكو سەرۆكێ باژێرڤانییا خۆ.

گومان سەبارەت ب ڕابردوویێ ژان ڤاڵژانی د ناڤ خەلكی دا دەردكەڤن ل باژێری. جاڤێرتێ پۆلیس ب نھێنی ڤە دویڤچوونا رویدانێن دزیێ دكەتن ل باژێرێ «D». دەمێ ڤەكۆلین ل باژێری دەستپێدكەن؛ چاڤێرت ب تۆمەتا دزیێ دچیت كەسەكێ دی دەستەسەر دكەتن، كو ھەلگرێ ھەمان ناڤی یە، ئانكو ناڤێ وی ژی ڤاڵژانە! 

ل سەر ڤێ چەندێ جاڤێرتێ پۆلیس ژ ئەگەرێ وێ شاشییا وی كری داخوازا لێبۆرینێ ژ ژان ڤاڵژانی دكەتن و داخوازا دەست ژ كار كێشانا خۆ پێشكێش دكەتن، بەلێ داخوازا وی ناھێتە قەبویل كرن و پەسەند نابیت. ھۆسا و ب ڤی رەنگی بابەت دھێتە گرتن. بەلێ ژان ڤاڵژان ب چ شێوەیان رازی نابیت، كو كەسەكێ دی ل شوینا وی بھێتە زیندانكرن و ئەو ڤێ رەفتارێ دویر ژ سروشتێ خۆ دبینیت، لەوما ئەو دچیتە د زیندانێ ڤە و پشتی بۆ ئێك شەڤ ب تنێ دمینیتە تێڤە، ژ زیندانێ دڕەڤیت.  بەری ژان ڤاڵژان خۆ ڕادەست بكەتن، ئەو ھەمی وی پارە  و سامانێ وی ب خوھا ئەنیا خۆ و زەند و باسكێن خۆ كۆم كرین ل گەل خۆ ھەلدگریت و دبەتن.

ڤاڵژان پشتی مرنا فانتیناکێ، کو پێشتر لەشفرۆشەکا کەڤن و ب ناڤودەنگا باژێری بوو، كۆزێتا كچا فانتینایێ ئەوا د رەوشەكا خراب دا مەزن بووی دبینیت. ڤاڵژان کۆزێتێ ل گەل خۆ دبەتن و پێكڤە پەنایێ دبەنە بەر دێرێ. ژان ڤاڵژانی ل دێرێ باخچەڤانی دكر و كۆزیتێ ژی، كو ڤاڵژانی كربوو كچا خۆ دەست ب خواندنا راھبییێ كر. ژان ڤاڵژان، كو ب شێوەیەكێ سەركەفتی شیابوو خۆ ژ دەستێن جاڤێرتێ پۆلیس رزگار بكەتن، ل ڤێرێ و د دێرێ دا ژیانەكا خۆش و نۆرمال ب رێڤە دبەتن.  ساڵ ب ئارامی و بێدەنگی دەربازبوون. كۆزێت بوو كچەكا گەنج و جوان و عاشقا ماریۆسێ قوتابی. ماریۆس کوڕێ كەسەكێ ئەفسەر بوو د سوپایێ ناپلیۆنی دا. ئەو ژ لایێ باپیرێ خۆ یێ دەولەمەندڤە ھاتبوو خودانكرن. ئەو (بابێ ماریۆس)ی ژی وەكو ژان ڤاڵژانی ژ وان سۆسیالیستان بوو یێن لایێ مللەتی گرتین و د سەرھلدانا شكەستخوارییا پاریس دا ل ساڵا 1832ێ پشكدار بووی. 

کۆزێت و ماریۆس ل پاركا باخچێ ب ناڤودەنگ یێ لۆكسمبۆرگ ل پاریس ئێكدو دنیاسن. ژ بەركو ژان ڤاڵژان یێ قەچاغ بوو، لەوما ب بەردەوامی خۆ ڤەدشارت. دەمێ شۆرەشێ ل پاریس دەستپێكری، سۆسیالیست ژی ڕابوونە سەر خۆ، ماریۆس و هەڤالێن وی ژی پشكداری د سەرھلدانێ دا كر. ژان ڤاڵژانی ژی ھەمان شێوە. د دەمێ تێوەربوونا پاریس ب خوینێڕا جاڤێرت و ژان ڤاڵژان روی ب روی ئێكدو دبنەڤە. ژان ڤاڵژان، جاڤێرتی و ماریۆسی ھەردوكان ژ مرنێ خلاس دكەتن. جاڤێرت، ژان ڤاڵژانی دەستەسەر ناكەتن و ژان ڤاڵژان ژی ناخوازیت جاڤێرتی بكوژیت. دەمێ جاڤێرت ڤان رەفتاران دبینیت، ئەو وەكو ئەفسەرەكێ پۆلسیان بۆ جارا ئێكێ ھەمی دیتنێن وی سەبارەت ب پاراستنا ئاسایشێ دھێنە ھەژاندن و گوھۆرین و كێمتەرخەمییێ د ئەركێ خۆ دا دكەتن، لەوما ژی ل شوینا ئەو ڤاڵژانی دەستەسەر بكەتن، ئەو ڕادبیت ب كوشتنا خۆ. 

رەوشا سەرھلدێران گەلەك یا باش نەبوو. برینا ماریۆسی یا گران بوو. ڤاڵژان ب رێكا سۆلینێن بن ئەرد ماریۆسی رزگار دكەتن و وی دگەھینیتە مالا باپیرێ وی. ماریۆس نزانیت كی رزگاركەرێ وی یە. ڤاڵژان دزانیت، كو کۆزێت ئەڤیندارا ماریۆسی یە و دخوازیت شوی ب وی بكەتن، لەوما بڕیارێ ددەتن، كو نەكەڤیتە د ناڤبەرا وان دا.  بۆ وێ چەندێ، كو نەھێتە زانین كۆزێت كچا زەلامەكێ تاوانبار یێ زیندانیكری یە، ئەو ھەمی پارێن خۆ ددەتە كۆزیتێ بۆ وێ چەندێ، كو ھەست ب كێماسیێ نەكەتن و وەكو شەھزادەیەكێ سەرێ خۆ بلند بكەتن.

ماریۆس دزانیت، كو ئەو قەردارێ ڤاڵژانی یە و ئەو رزگاركەرێ ژیانا وی بوویە. لەوما ل دەمێ ڤاڵژان دكەڤیتە سەر تەختێ مرنێ، ماریۆس و كۆزێت دچنە سەرەدانا وی. ئەو خۆشترین دەم ل گەل هەڤدو دبۆرینن. ڤاڵژان، ل سەر تەختێ خۆ یێ مرنێ دوعا و لاڤەیان بۆ دلخۆشییا كۆزێتێ دكەتن و وێ گولدانكا زیڤی یا قەشەی ل بەری چەند ساڵان دایە وی ب دیاری ددەتە كۆزێتێ. ل دویماھیێ کۆزێت و ماریۆس شوی ب هەڤدو دكەن. ڤالژان ب بۆراندنا تەمەنێ خۆ، كو پیر ببوو دكەڤیتە بەر مرنێ و پشتی دەمەكێ كێم گیانێ خۆ ژ دەست ددەتن.  

 

تێگەھێ سەرەكی د ڕۆمانا «ئەوێن بەلنگاز» دا

نڤیسەر، د رۆمانێ دا ھەول ددەتن بێژیت: «مرۆڤ كوڕێ/كچا سروشت و دەوروبەرێ خۆیە. ب گوھۆرینێن دەوروبەرێ خۆ دھێتە گوھۆرین. «ڕۆمان گرنگییێ ددەتە بھایێن ئەخلاقی یێن مرۆڤی، وژدان و سیاسەتێ. لەوما ئەو تۆلازەكێ نۆزدە سالی و ژیانا وی دكەتە نموونە بۆ گەھاندنا گەلەك مەبەستێن گرێدای ب ناخ و وژدانێن مرۆڤی. ھەر ژبەر ڤێ چەندێ رۆمان جھێ خۆ د لیستا كلاسیكێن جیھانی دا دگریت.