د گۆشەیا ڤێ هەیڤێ یا (کورت و کرمانج) دا، مە بۆ خواندەڤانێن هێژا یێن گۆڤارا مەتین پەرتووکەک یا هەلبژارتی، کو ل ڤان سالێن دووماهیێ بوویە ئێک ژ پڕفرۆشترین پەرتووکان  ل سەر ئاستێ جیهانێ، ئەو ژی پەرتووکا «٢١ وانە بۆ سەدەیا ٢١ێ 21 Lessons for the 21st Century» ژ نڤیسینا یوڤال نوح هەراری author Yuval Noah Harari،ی یە.

ئەڤ پەرتووکە کارەکێ رامانبەخشە و ب دیتنا پسپوران گرنگترین ئاریشە، مەترسی و دلگرانیێن مرۆڤێ د سەردەمێ نوکە دا پۆلێن دکەت. هەراری تەکەزا خۆ نا دانێتە سەر دەمێ بۆری (دیرۆک) و پاشەرۆژێ؛ بەلکو ب تەمامی د نوکە دا ڕاوەستییایە و  خواندەڤانان دادنێتە بەر کۆمەکا پرسیارێن ئەتیکی و مۆڕالی، سیاسی و هزری یێن زێدە گرنگ و دپرسیت:

«ئەم ل کیشک جهێ دیرۆکێ راوستایینە؟ د سەدەیا ٢١ێ دا، چ پێدڤییە ژ بۆ وەرارێ و ڕامانێ؟»

ئەڤ پەرتووکە، پێنج پشکان ب خۆڤە دگریت و هەر پشکەک ژ هژمارەکا وانەیان پێک دهێت و هەر وانەیەکێ ب شێوەیێ پرسیارێ د ئازرینیت و پاشڕا ب شرۆڤەیێن پێدڤی، بەرسڤا وان پرسیاران ددەت، کو تێدا نڤیسەر داکۆکیێ ل سەر هندەک ژ گرفت و ئاڵنگاریێن مەزن دکەت یێن، کو مرۆڤ ل سەردەمێ نوکە تووش دبیت یان دێ تووش بیت، دکەت.

پشکا ئێکێ: ئاڵنگارییێن تەکنۆلۆژیایێ

The Technological Challenge

د ڤێ پشکێ دا ئەڤ مژارە هاتینە ئاراساتەکرن:

خاپاندنا ب ناڤێ کاری: گوهرینا تەکنۆلوژیایێ و پێشکەفتنا زیرەکییا دەستکرد، یێن بووینە گەف ل سەر کەڤنە کارێن نەریتی ئانکو یێن کەڤنەشۆپی. هەراری ژ دەرکەڤتنا چینەکا ب ناڤێ «بێ- بەهایی» و هوشداریێ ددەتە وان کەسێن، کو ژ ئەگەرێ پێشکەفتنا تەکنۆلۆژیایێ، ئێدی شیانا بجهـئینانا ئەرکێن خۆ نینە.

کێماسی د کاری دا: نڤیسەر یێ دلگرانە، کو ژ دەستدانا کارێن گرنگ و پڕ واتا، مرۆڤی د ئێخیتە د ئاریشەیا هەبوونێ  و دپرسیت: «ئەگەر ئێدی کاری ڕامانا ژیانێ نەبیت، جهگرێ وێ دێ چبیت؟»

مافێ داتایان: د جیهانا ئەڤرۆ دا، داتا دەسەڵاتە. کۆمپانیا و حکومەت ب کۆمکرنا بێ بەردەوام یا زانیاریان، کۆنترۆلێ ل سەر ژیانێ، حەزان و هەتا بڕیارێن مە دکەن. گەلۆ، سەرەرای ڤێ چەندێ هێشتا ئەم د ئازادین یان ئەم سەر ب ئەلگۆریتمان ئانکو خەوارزمییانین؟

ئەلگۆریتم و مێشک: ئەلگۆریتم دشێن مە ژ مە ب خۆ باشتر بنیاسن. دەمێ زیرەکییا دەستکرد بڕیارێ بدەت،ئایا هێشتا دێ پێدڤی ب هەڵبژارتنا مرۆڤی هەبیت؟

پشکا دویێ: گرفت و ئاڵنگارییێن هیڤی و بێ هیڤیبوونێ  The challenge of pair and Hope

ئازادی: هەراری دپرسیت: «گەلۆ، ئەرێ د سەردەمێ دیجیتاڵی دا ئازادییا تاکەکەسی دێ مینیت؟ دەمێ گووگل و فەیسبووک ژ مە باشتر دزانن ئەم چ دخوازین، ئازادیێ چ ڕامانەک هەیە؟

یەکسانی: تەکنۆلۆژیا دشێت چینایەتیێ زێدەتر بکەت. چینا دەستهەڵاتدار ب دەستپێکا سەر بیۆتەکنۆلۆژیایێ Biotechnology، ڕەنگە نە ب تنێ زەنگین بیت و دبیت «جۆرەکێ باشتر» ژی بیت.

کۆچبەری: ئەو بۆ پرسا کۆچبەرییێ ژی ب نێرینەکا چاندی و مۆڕالی، ل سەر ڤێ پرسێ دبێژیت: گەلۆ، وەلاتان ماف هەیە کۆچبەران قەبوول نەکەن؟ ئەرێ پێدڤییە کۆچبەر ب تەمامی خۆ ل گەل جڤاکێن نوی بگونجینن؟

نەتەوەپەرەستی: هەراری نەتەوەپەرەستیێ وەکو ئاستەنگەکا بەر ڕێکا هاریکارییا جیهانی دبینیت. ئەو دەستخۆشیێ ل نەتەوەپەرەستییەکا بەرپرسیارانە دکەت، کو بۆ خزمەتا نەتەوەیا خۆ و مرۆڤایەتییێ کار بکەت.

پشکا سێ یێ: ئاڵنگارییێن سیاسی The

 Political Challenge

ئایین: هەراری ئاماژێ ددەتە رۆلێ دیرۆکێ یێ ئاینان د ئێکگرتنا کۆمەڵایەتی و دان واتەیێ ب ژیانێ، بەلێ ل سەر هندێ ڕا ژی داکۆکیێ دکەت، کو گەلەک ژ ئاینان د بەرسڤدانێ بۆ گرفتێن نوی (وەکو زیرەکییا دەستکرد و ئەندازیارییا جینی) دکاراما نینە.

سەکولاریزم: ئەو سەکولاریزمێ نەک بێ – ئایینی دبینیت، بەلکو وەکو رێبازەکێ دبینیت ل سەر بنەمایێ گومانێ، دلۆڤانیێ و گەڕیانا ل دویڤ راستییێ. سەکولاریزما راستەقینە، دژایەتییا ئایینان ناکەت، بەلکو دیتنەکا مۆرلی – ناڤەندی و زانستی بۆ جیهانێ هەیە.

نەتەوایەتی: ل گەل وێ چەندێ، زانستی یێ نیشاندای، کو نەژاد و نەتەوایەتی دروستکریێن جڤاکانە، هێشتا گەلەک ژ مرۆڤان ل سەر ناسنامەیا خۆ فشاری دکەن. ئەڤە چەندە ژی ئاستەنگەکە بۆ تێگەهشتنا مە و جیهانێ.

شەهرەزایی: هەراری دبێژت، کو شەهرەزایی چەمەکێ ئاوییە. د جیهانا ئەڤرۆ دا، شارەزاییەکا یەکگرتی نینە؛ بەلکو شەهرەزاییەکا جیهانی د مفایێ فۆرمەلەکرن و دارێژتنا روخساران دایە کو ژ ئەنجامێ تێکەلییا هەمووی چاندان.

پشکا چارێ: راستی The Truth

راستی و دەنگوباسێن سەختە Fake news: د جیهانەکێ دا، کو زانیاری تێدا د بێ وێنە نە، بەلێ د سەروبنن و د شێواندینە، راستی ب ئاسانی بەرزە دبن. دەنگوباسێن سەختە ئانکو Fake news ب تنێ ئاریشەیا راگەهاندنێ نینە؛ بەلکو ئەنجامێ مەیلدارییا مرۆڤان بۆ چیرۆکێن دڵخۆش، نەک یێن راست.

دادپەروەری: دادپەروەری بێی تێگەهشتنا هویر و دروست یا راستییان ناهێتە چەسپاندن. بەلێ، دەمێ جیهان ئالۆزتر دبیت ژ ئەوێ چەندا دهێتە وەرگرتن و ژێ دهێتە تێگەهشتن، چاوا دڤێت دادپەروەریێ ئانکو عەدالەتێ پەیڕەو بکەی؟ ل دۆر ڤێ چەندێ هەراری دبێژت: «نابیت دادپەروەری ببیتە قوربانییا سادەییێ».

پەروەردە: گرنگترین رێنماییێن هەراری د ئەڤی بەشێ دا:

د جیهانا ئەڤرۆ دا، ئێک ژ گرنگترین شییانان ئەوە، کو مرۆڤ بشێت خۆ بگونجینیت و ب بەردەوامی فێر ببیت. هەراری دبێژیت: «نە یا پێدڤییە ل سەر قوتابییان، کو ب تنی فێری زانیارییان ببن، بەلکو دڤیت فێر ببن چەوا هزر بکەن.»

پشکا پێنجێ: نەرمی Resilience

ئەڤ پشکە، پشکا دویماهیێ یە ژ پەرتووکا «٢١ وانە بۆ سەدەیا ٢١ێ 21 Lessons for the 21st Century» ژ نڤیسینا یوڤال نوح هەراری، تێدا نڤیسەر بزاڤێ دکەت، کو خواندەڤانی ل گەل چەند پرسیارێن کوور بهێلیت پتر، کو ژ چارەسەرییێن پێشوەخت بەرهەڤکری بگەڕێت. ل پشکێن بەرێ دا، ل سەر ئاڵنگاریێن تەکنەلۆژی، سیاسی، راستی وکێشەیێن مەزن راوەستییای، د ڤی پشکێ دا دهێتە خوارێ بۆ سەر ئاستێ تاکە کەسی: کا چەوا مرۆڤ د جیهانەکا تژی گوهۆڕینێن بلەز دا، دشێت بۆ خۆ ل رامانەکێ بگەڕێت..

 ئەڤ پشکە ژ ئەڤان خالان پێک دهێت:

رامان meaning – تێڕامان Meditation – نەرمی Resilience – تێهزرین و خۆناسین  Meditation & Self-Knowledge..  ب کورتی، هەراری د ڤی پشکێ دا و پشتی بەرچاڤکرنا مەترسیێن دەرەکی، داخوازێ ژ مە دکەت، کو ئەم بەرێ خۆ ب دەینە دەرونێ خو  خۆ، چونکی رزگاربوون ژ ئایدیۆلۆجیا و تەکنەلۆژیایان ناهێت، بەلکو رزگاربوون د هوشیارییا مرۆڤی ناڤخۆیی یا مرۆڤی و شییانا مرۆڤی بۆ دەربڕینا نەرمیێ و شییانا دروستکرنا ڕامانەکی بۆ تاکەکەسی د ناڤ جیهانەکا تژی ئالۆزی دا دهێت.