پەرتووکا (هەرێم: پێشەکییەکا کورت Territory: A Short Introduction) یا نڤیسەرێ ئەمریکی یێ ب رەسەن ئیرلەندی – ئەڵمانی دێیڤید دیلانی David Delaney، ل ساڵا 2005ێ ژ لایێ چاپخانەیا زانکۆ ئۆکوسفۆرد Oxford University Press، هاتییە چاپکرن.

ئەڤ پەرتووکە مژارەکا گرنگ سەبارەت ب ئیدیەمێ «هەرێم»ێ د دیتنەکا جوگرافی، تیۆری و یاسایی، بەرچاڤ دکەت و هندەک تیگەهێن ئالۆز ب رەنگەکێ ساناهی شرۆڤە دکەت داکو خواندەڤان رەهەندێن وان یێن جوداجودا ل دۆر چەوانییا رێکخستنا مرۆڤی ب جهی وەربگرن. هەر وەسا، ب شێوەیەکێ گشتگیر و تێروتەسەل تێگەهی «هەرێم»ێ گەنگەشە دکەت کا چەوا هەرێم وەکو ناسنەمە و توخیب د ناڤ جڤاک و دەولەتان دا درست دبن. نڤیسەر بەحسی چەوانییا کارتێکرنا هەرێمان ل سەر سیاسەت و رەوشەنبیرییان دکەت و کارلیکییا تاکەکەس و جڤاکان د ناڤ توخیبێن خۆ یێن سیاسی و خوگرافی دا بەرچاڤ دکەت. پەرتووک رەهەندێن ئابۆری و جڤاکی یێن هەرێمان ژی دیار دکەت کا چەوا باندۆرێ د کەنە سەر گەشەکرن و وەرار و هەڤکارییا نێڤدەولەتی.

 نڤیسەرێ پەرتووکێ ب ناڤەڕۆکەکا گرنگ یا پێنج تەوەری، مژارێن خۆ ب ڤی رەنگی بەر چاڤ دکەت:

1 – هەرێم چییە؟ ئانکو تێگەهێ هەرێمێ چییە؟

د ڤی تەوەری دا، نڤیسەرێ پەرتووکێ هەرێم territoryێ پێناسە دکەت و دیار دکەت، کو رووبەرەکێ جوگرافی  و ئەردی یە، جۆرەکی دەستهەڵاتێ یان سەروەرییێ تێدا دهێتە برێڤەبرن و دیار دکەت، کو هەرێم پێکهاتەکە رەهەندێن سیاسی، یاسایی و جڤاکی بۆ هەنە.

 

2 – جوداهی د ناڤبەرا هەرێمێ و هەر جهەکێ دی دا چییە؟

نڤیسەر دێیڤید دیلانی، جوداهییەکا گرنگ د ناڤبەرا هەرێمێ و هەر جهەکێ دی دا دەستنیشان و شرۆڤە دکەت کا چەوا هەرێم نە ب تنێ رووبەرەکێ جوگرافییە، بەلکو پراکتیزەکرنەکا سیاسی، یاسایی و جڤاکییە، کو ل جهێن دی یێن نە هەرێم  نینە. دیسان ب درێژی بەحسی سەرەدەریکرنا تێگەهێ هەرێمێ ل گەل جوگرافیایێ، یاسایێ و زانستێن سیاسی دکەت.

3 – هەرێم وەکی ئامرازەکێ دەستهەڵاتێ:

د ڤی تەوەری دا، نڤیسەر دیار دکەت کا چەوا هەرێم ژ بۆ خۆجهبوونا دەستهەڵاتێ ژ لایێ دەولەت و دەزگەهـ و تاکەکەسان دهێنە بکارئینان.

 

4 – گوهۆڕینێن نوی د تێگەهی (هەرێم)ێ دا:

د ئەڤی تەوەری دا دێیڤید دیلانی، کارتێکرنا جیهانگریێ و تەکنەلۆژیایێ و توخیبێن نەرم ل سەر تێگەهێ کلاسیک و نەریتی یێ (هەرێم)ێ گەنگەشە دکەت.

 

5 – هەرێم و ناسنامە:

د ڤی تەوەری دا، پەرتووک بەحسی بیرۆکە و هزرا هەرێمێ دکەت کا چەوا کارتێکرنێ ل سەر ناسنامەیا نیشتمانی و رەوشەنبیری دکەت و بەروڤاژی.

 

هزر و بیرێن سەرەکی یێ پەرتووکێ:

• هەرێم نە ب تنێ قەوارەیەکی سروشتی یە، بەلکو ئاڤاهییەکێ جڤاکی و سیاسییە.
• کونترۆلکرن ل سەر هەرێمێ یانکو وەرگرتنا دەستهەلاتێ.
• توخیب و سنور نە ب تنی هێلن ل سەر نەخشەیێ، بەلکو کریار و پێڕابوونن سەبارەت کێ ماف هەیە بهێتە د ناڤ هەرێمێ دا و ماف ب کێ ناهێتە دان بهێت، کو بهێتە هەرێمی یان لی ئاكنجی ببیت.
• گوهۆڕینێن سیاسی و ئابۆری یێن جیهانی کارتێکرنێن ئەرێنی و نەرێنی ل گۆرەی جۆرێ گوهۆڕینێ، ل سەر هەرێمێ دکەن.

 

گرنگییا پەرتووکێ:

 پەرتووکا (هەرێم: پێشەکییەکا کورت) یا نڤیسەر دێیڤید دیلانی، گرنگییەکا زۆر هەیە و دکارین ڤێ گرنگیێ ب چەند خالان دیار بکەین:

– ئەڤ پەرتووکە، دەرگەهەکە ژ بۆ قوتابیێن زانستێن جوگرافییا سیاسی، یاسایێ و زانستین جڤاکی.

– پەرتووک تێگەهێ جوگرافی یێ هەرێمێ ب گەنەگەشە و بگرە و بکێشێن مۆدرێن ل دۆر دەستهەڵاتێ و سەروەریێ و ناسنامەیێ د هێنە کرن، گرێددەت.

– هندەک نموونەیان ژ کەتواری دئینیت داکو ژ شێوەیێ دروستبوون و برێڤەبرنا هەرێمان بگەهین.

– پەرتووک ل دژی تێگەهی کلاسیکە بۆ هەرێمێ، وەکو قەوارەیەکێ سروشتی و نەگۆڕ، بیرۆکەیەکێ ساز دکەت، کو هەرێم ب رێکا پەیوەندیێن هێزێ و یاسایێ درست دبن.

 پەرتووکا (هەرێم: پێشەکییەکا کورت Territory: A Short Introduction) یا دێیڤید دیلانی David Delaney، دوبارە شێوازێ تێگەهشتنا مە یا سەردەمیانە بۆ هەرێمێ دادرێژتەڤە  داکو ب دیتنەکا سەرڤەیی ل هەرێمێ نەنێڕین، بەلکو خۆ داهێلینە نێڤ کووراهییا رەهەندێن وێ یێن سیاسی، یاسایی و سیمبۆلیک دا. 

 ل دویماهێ ژی، ئەڤ پەرتووکە دەرگەهی بۆ چەند پرسیاران ب ڤەکری دهێلیت:

 

– چەوا دەولەت هەرێمان دروست دکەن؟

– جوداهی د ناڤبەرا (هەر جهەکی) و (هەرێمێ) چییە؟

– توخیبێن هەرێمێ، چ رۆل د دەستهەڵات و سەروەریێ دا دبینن؟