گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
نڤیسەر و ڤەکۆلەرێ کورد خالد سادینی کو ئێک ژ نڤیسەرێن ژێهاتی و پڕ ب بزاڤە د قادا ئەدەبیاتا کوردی دا ل باکورێ کوردستانێ و ل هەمی ناڤەندێن ئەدەبی و رەوشەنبیری یێ ئامادەیە و شوین دەستێن وی د ناڤ ڤان خەباتێن رەوشەنبیری دا د دیار و ئاشکرانە. پەیوەندی وی ل گەل پتریا ئەدیب و رەوشەنبیرێن هەر چار پارچەیێن کوردستانێ هەنە.. ئەو پتر گرنگیێ ب دەستخەت و بەرهەمێن ئەدیب و شاعرێن کورد یێن کلاسیک ددت. د ڤی واری دا چەندین دەستخەتێن کەڤنێن پڕبها یێن شاعرێن کورد یێن ساخکرین و ڤەگوهاستینە سەر تیپێن لاتینی و وەک کتێب بەلاڤکرینە..
پتریا ژیانا خوە تەرخانکرییە بۆ دویڤچوون و لێگەریانێ ل دەستخەتێن کەڤن و ڤەدیتنا بەرهەمێن نڤیسەر و شاعرێن کورد یێن کلاسیک، ئەوێن کو پتریا وان ل باکور ژیایین و ب شیانێن خوە گەلەک بەرهەم و شاعر ژ وندابوونێ قورتالکرینە.. ئەو خودانێ وەشانخانەیا (پەیوەند)ە، ل باژارێ وانێ و نها لقەکێ وێ ل دهۆکێ ژی ڤەکرییە.
دهستپێكا حهز و ڤیانا ته بۆ ئەدهبیاتا كوردی، بهرههڤكرنا دیوان و دهستخهتێن كهڤن و شعرێن كلاسیكی كیڤه و چاوا دهستپێكر؟
ب راستی ئەز نهشێم بێژم كا كهنگێ بوو. لێ دڤێتن ئەز چیرۆكا خوه بۆ ته پوخته بكم، دا كو بشێم بهرسڤێن ههمی پرسێن ته بدهم. ئەز كورمهلابووم، باب و باپیرێ من ژی مهلابوون و د مالا مه دا كتێبێن دهستخهتێن ژ باپیرێ من مایی ههبوون. ژ بهر كو بابێ من مهلا عزهددین، ل جهم برایێ خوه مهلا ئەحمهد قورئان و مهولید و هندهك تشتێن دی خواندبوون وهكی مهلا هاتبوو تهعین كرن. ڤێجا ژ بهر كو بشێت مهلاتیا خوه ببهته سهری، بهرسڤا پرسێن خهلكێ بدهت، بهردهوام دخواند. گهلهك جاران ب شهڤ من د دیت كو بابێ من ل بهر رۆناهیا لهمپا گازێ كتێب دخواندن. هندهك جارا ب عهرهبی و هندهك جاران ژی ب كوردی. كتێبهكه خهلفه یوسوفێ بهیازدی، ب ناڤێ (ارشاد العباد) یا فقهێ شافعی ههبوو كو بهردهوام د دهستێ بابێ من دا بوو. ئانکو ئەز د ناڤ خواندنا كێتێبان دا مهزن بووم.
ههروهسا ل جهم گهلهك مهلایان مهولیدێن دهستخهت، عهقیدهنامه، نههجولئهنامەیا مهلا خهلیلێ سێرتی، نوبهارا ئەحمهدێ خانی و هندهك پهر و دهفتهرێن ب دهستی هاتینه نڤیسین هێژ د زارۆكاتیا خوه دا من د دیتن. د مهدهرهسهیا دینی دا ژی من قهدهرهكێ خواند، د وێرێ دا شعرێن فهقیێ تهیران، دیوانا مهلایێ جزیری، ژ بلی مهولوودێ هندهك شعرێن مهلا حوسهینێ باتهیی ههبوون. ئەڤه ژی رهوشهكه رهوا بوو د مهدرهسهیان دا، ژ بهر هندێ گهلهك شروشتی بوو، لێ ههكه تو بێژی كا ته كهنگێ گرنگیا وان زانی؟ ئەز دێ بۆ ته وێ بێژم كو ههر وهكی تو ژی دزانی مهدرهسهیا مه یا رهسمی ب زمانێ تركی بوو. ژ سهرهتایی ههتا دووماهیێ. جاران دهما ئەم ب كوردی ل گهل ههڤالێن خوه دئاخڤتن، هندهك مامۆستایان خوه ت توورە دكر و ئەڤێ ئەز ژی توورە دكرم. لێ دیسان ژی مهژیێ من گهلهك ڤهنهببوو. لێ د سالا 1987ێ پاشڤه دهما من مهدرهسا ئامادهیی خلاسكری و هێدی هێدی د مهسهلا كوردینیێ دها گهرم دبووم. من ههست ب كێماسیا بهرههمێن كوردی كر. هنگێ ئەز هێدی هێدی پێدحهسیام كو كا ئاسملاسیۆن (الاستعاب) چیه، قهدهغه یا زمان چیه و تشتێن وهسا…
سالا پاشتر ئەز چووبوومه ئستهنبۆلێ، من ل وهشهنخانه و كتێببهلاڤكهرهكا ئیسلامی دا كار دكر. د وێ دهمێ دا گهلهك گهنگهشە د ناڤبهینا من ههڤالێن دهردۆرا من دا ل سهر زمانێ كوردی چێدبوون، ئەدهبیاتا كوردی و هتد. دڤێت بێژم كو د سالا 1989 و 1990ێ دا، یهك كتێبا كوردی د بازارێ تركیێ دا نهبوو. هندهك كتێبێن بهری كودهتایا 1980ێ هاتنه چاپكرن، ههمی قهدهغەبوون و گرتنا وان د دهستێ یهكی دا ئەگەرێ سزایهكی مهزن بوو. شهرهفنامه یا وهرگێرا محەمەد ئەمین بۆزئارسلان و ههروهسا مهم و زینا وی وهرگهراندی گهلهك ب زۆری پهیدا دبوون، لێ مخابن چاپا وانا وی زهمانی نه كتێب بوو، ههما بێژە گلێش بوو. كاخهزهكه پیس، هندهك زهر و هندهك گهور، ل گهلهك جها رێز تێكوهربوویی و فلان و بێڤان… ئانکو ب رهحهتی نهدهاتنه خواندن ژی.
ژ بهر ڤێ چونهبوونا كتێبێن كوردی، پێویستیا پهیداكرنا وان ب من ره زێده بوو. جاران (راغب زاراكۆلو) یێ كو هندهك كتێبێن د. ئسماعیل بهشكجی چاپكری، ئەم ببوونه ناسیارێ ههڤ. ئەوی، ئەو كتێبێن بهری دهربهیا 12یی ئیلۆنا 1980ێ دا چاپ بووی، ژ بۆ من ئینان. من ژی ئەو گهلهك ب ترس و لهرز ل جهێن جودا جودا بۆ خوه فۆتۆكۆپی دكرن و وهسا دخواندن. د وێ ناڤبهینێ دا، جارهكێ ئەز چووبوومه ئیرانێ، من ل وێرێ سهیدایێ مهلا ئەڤدلایێ تمۆقی ناسكر و وی گهلهك غهزهلێن مهلایێ جزیری، یێن جهگهرخوین و هندهك دن شاعێرێن كوردان ژ بهر بوون. گهلهك كهیفا وی ب من دهات و ئەو ههلبهست بۆ من دگۆتن و من ژی دنڤیسین. ڤێجا وی هنگێ نهسیحهتهكه وهكی وهسیهتنامهیهكێ ل من كر، گۆت؛ خوارزی ل كوردستانێ گهلهك كتێب و دیوان و ههلبهست ههنه، مادهم تو حهز ژ ڤان تشتان دكی، تو وانا بهرههڤ بكه. ب ڤی ئاوایی دەستکەڤتەکی من د دیرۆك و ئەدهبیاتا كوردی دا چێدبوو. دهما ئەز زڤریمه ڤه ئستهنبۆلێ ب مجدی من دل دایێ كو هندهك كتێبێن كوردی چاپ بكهم. تام د وان دهمان دا، جارهكێ برادهرهكی من كو نها رۆژنامهڤانهكی گهلهكی ناڤدارە ل تركیێ یه، گۆته من؛ لاوۆ، تو ههر دبێژی زمانێ كوردی دهولهمهندە، ئەدهبیاتا كوردی پڕە، نزانم چهند شاعێر و ههلبهستڤانێن كوردان ههنه و هتد. كانێ كانێ. ههوه ژ بلی چهند سترانێن شڤان پهروهر و مهم و زینا ئەحمهدێ خانی و نزانم جهگهرخوین بوو چ بوو ناڤێ ژ وی پێڤه چ ههیه؟ كا بێژە چ ههیه؟ مادهم ههیه دهربێخه دا ئەم ژی ببینین. ب راستی ڤێ گۆتنا وی كهزهبا من سۆت و ئاگرهكی كوور ئێخسته دلێ من.
من گۆت راستە، ما ههكهر ل مهیدانێ نهبت مه چ ههیه؟ ئەڤێ خوهستهكێ دلێ من د ئازراند. لێ هێژ شهرت و مهرجێن ڤێ داخوازا من پێك نههاتی ل ڤێرێ، ئانکو ل باشور سهرهلدان چێبوو و پشتی سهرهلدانێ ژی قیامهت رابوو. خهلكێ كوردستانا باشور ب یهكجاری قولوپینه سهر سنووران و وان دیمهنان دلێ مه دشهوتاند و كوزوراند. من ژی وهكی گهلهك دۆست و ههڤالێن خوه ل ئستهنبۆلێ هاریكاری، بهتهنی، جلك و پێلاڤ و تشتێن دی بهرههڤدكرن و ب رێكا كۆمهلا مافێن مرۆڤان و مهزلووم-دهرێ دهنارتنه سهر سنووران. شوكور كو ئەڤ مهسهله و پهریشانیه دو مههان دا تهمام بوو، ملهت زڤری ڤه و دووماهیا مهها گولانا 1991ێ دا ئەز ژی هاتمه كوردستانا باشور سهرهدانا مرۆڤێن خوه.
ل دهۆكێ، رۆژەكێ ئەم چووینه پهرتوكخانا ئەحمهد ئەبدولاه زهرۆ ل نیڤا سووكێ، نێزیكی پرێ بوو، ل وێرێ من كتێب دیتن. یهكهمین جار بوو كو من هند كتێبێن كوردی ب ههڤرا دیتین. ئەز روونشتمه وێرێ و من خواندن، ژ بهر كو بهری هنگێ ل ئیرانێ من كۆڤارا سامی عهبدوڕهحمان یا ب ناڤێ كۆڤارا (گهل) دیتبوو و هێدی هێدی خواندبوو و خوه فێری خواندنا تیپێن ئارامی كربوو، ئێدی خواندنا كتێبێن ل پڕتووکخانا سهیدایێ ئەحمهد زهرۆ، ل بهر من زۆر نهبوو. حهیرانۆكێن ههجی جهعفهر، مامكێن ئەحمهد زهرۆ، سترانێن كوردی، خان و مان یا سادق بهائهددین ئامێدی، دیوانا فهقیێ تهیران یا سهعید دێرهشی و پێزانێ ئالیخان، دیوانا مهلایێ جزیری، دیوانا مهلان یا ئەمینێ ئوسمان، قهڤتهك ژ ههلبهستێن ئەحمهدێ نالبهند، دیوانا كورمانجی یا عهبدولڕهقیب یوسف و گهلهك كتێبێن دی. كتێب د حالێ خوه دا ئەرزان بوون، لێ هندهك ب پاره و هندهك ژی بێ پاره سهیدایێ ئەحمهد دانه من و من ئەو برنه باكور. چیرۆكا دهربازكرنا وان گهلهك درێژە و ناخوازم سهرێ ته پێڤه گێژ بكهم. لێ دڤێت ڤێ بێژم كو بنگههێ رۆنبوونا من، تێگههشتن و زانینا من ئەو كۆلیا كتێبان بوو. هنگێ قهناعهت بۆ من زێده بوو كو ههر تشتهكی كوردی بهرههڤ بكهم و چاپ بكهم. دا خهلك نهبێژیتن؛ “كورد د بێ ئهسل و بنیاتن” وهكی ئەحمهدێ خانی گۆتی.
چهند سالهكان تو كهتیه د زیندانێ دا ل سهر كارهكی وهكو دبێژن “نه تو تێ نه تو ژێ”! چیرۆكا وێ گرتنێ چاوا بوو، و ئەگهر چ بوون و د وان سالان دا ته چاوا دهمێ خوه دبۆراند؟
ئهز دیسان چوومهڤه ئستهنبۆلێ مهههكێ مام و ب تهمامی زڤریمه ڤه جۆلهمێرگێ، من بۆ خوه پڕتووکخانەیهك دروستكر ب ناڤێ وهلات. د پایزا 1991ێ دا، ل سهر داخوازا (گولتان كشاناك)ێ، من هن خهبهر و گۆتار ژ بۆ رۆژنامهیا (یهن ئولكه) دنڤیسین. دهما من ناڤێ خوه د رۆژنامێ دا دیت، من هزرهكه وهسا ژ خوه دكر كو من د دلێ خوه دا دگۆت؛ یاشار كهمال چ تشتە… ڤێجا حسابێ بكه.
راستە كو ئەز ب فكر و هزر و بیر نه ژ پەكەكێ بووم، ههتا ئەز ئیسلامیهكێ بێ رێكخستن، ب سهرێ خوه بووم. ههما ژ بهرێ ههتا نها ئەز پچهكێ ئانارشیستم (فوضوي)، حهز ژ خیهرارشی(الاضطراب) و سهر و بن، رێكێخستنێ ناكهم، نه دشێم فەرمانێ بدمه كهسێ، نه ژی دشێم ژ كهسهكێ وهربگرم. من هێژ بهری ڤان مهسهلهیان گهلهك كتێبێن (سید القطب، حسن البنا، سید الهوى، علي شریعتی، علي بولاچ) و یێن وهكی وان خواندبوون، ڤێجا دهما كوردپهروهریا من ژی زێدهبووی، ژ خوه من ل مهدرهسێ ژی خواندبوو، ئێدی های ژ دیرۆک و ئەدهبیاتا كوردی ژی ههبوو، من د وێ دهمێ دا 4-5 كتێبێن ئسماعیل بهشكجی، خولاسهیهك ژ تاریخا كورد و كوردستانێ یا محەمەد ئەمین زهكی بهگێ و قهدهرهك كتێبێن وهسا كو دهردۆرا من د خهونێ دا ژی نهدیتی، من خواندبوون و ئەز پچهكێ چهنهباز، ئەزماندرێژ، حهددێخوهنهزان بووم و سهرێ من ئهورێن ئەسمانا دهسوین.
د وان دهمان دا ل گهل پرتووكخانهیا خوه ل گهل دو ههڤالان مه ب ناڤێ مهركهزا چاند و ئەدهبیاتا ههڤكاری شركهتهك ژی ئاڤا كر كو ئێدی كتێبان ژی چاپ بكهین. لێ مخابن، ل جهم مه شهر خورت بوو، دهولهتێ گوند ددانه خالیكرن، خهلك پهریشان دكر و ئەز ژی وهكی رۆژنامهڤان مام ب دووڤ ڤان خهبهران ڤه ههتا 7ی تهباخا 1992ێ دهولهتێ ئەز گرتیم و كریمه د زیندانێ دا.
دهما ئەز هاتیمه گرتن و كهڤتیمه د زیندانێ دا، پشتی چهند رۆژان ئەز برمه ئەلازیخێ، ههیامهكا خوهش ئەز قههریم و من سهرێ خوه ل هێرهڤه و وێ دا و چو پێچێنهبوو، من بۆ خوه هزرهك كر، “ههكهر دهشته ههكهر زۆزانە، ئهسل ههر خودانە” گۆت و من دهست ب خواندنێ كر. ڤێجا ما خواندن. ههر رۆژ من كتێبهكه بهرخوهش، سهد-دوسهد رووپهل دخواندن. چهند مههان ئەز د زیندانێ دا مام و پشتی 10 مههان ئەز هاتمه بهردان. ئەز چوومه مالا خوه، من دیت كو كتێبخانا من و شهریكا من یا ههڤكاری پووچبووینه. من پێشیێ خواست كو وان دروست بكهمه ڤه. چار مههان من هندهك كار و بارێن كاركهری كرن، دهینێ خوه رازی كر، دۆزا زهواجێ كر و بابێ من چوو ژ بۆ من یهك خواست، لێ دهولهتێ نههێلا و د 3 یی مهها چریا پاشین 1993ێ دا دیسان ئەز هاتمه گرتن ل سهر دۆزا بهرێ. دیسان زیندان، لێ من خوهشیا زیندانێ ژی دیت بوو كو ئەو ژی زهمانێ دوور و درێژ یێ خواندنێ بوو.
د زیندانێ دا، ژ بهر كو ئەز ژی ل سهر دۆزا پەكەكێ هاتبوومه گرتن، د ناڤ وان دا بووم. ل جۆلهمێرگێ رهحهت بوو ههر كهسهكێ ئێكدو دنیاسی، لێ ل موشێ و ئامهدێ وهسا نهبوو. راستە كو ئەز رۆژنامهڤان بووم و ل چاڤی خوه ناڤودهنگهكی من ههبوو، لێ چو پهیوهندیا من ب پەكەكێ و رێكخستن، ئوسوول و ئادابا رێكخستنی ڤه نهبوو. ژ بهر هندێ گهلهك گومانا وان ژ من ههبوو. پشتی چهند مههان جهزایێ 12 سال و نیڤان ل من هاته برین و دهولهتێ ئەز ژ ئامهدێ ڤرێكرمه زیندانهكه رۆژاڤایێ تركیێ، ل قهراخا بهحرا رهش، باژارێ ب ناڤێ بارتن. ژ بهر كو هن كهسێن ل وێرێ ئەو 13-14 سالە كو د زیندانێ دابوون، زانا و فاماتر بوون ژ یێن ل ئامهدێ و موشێ. ل وێرێ ژی من دخواند و دخواند. پشتی چهند مههان، ل دادگهها بلند یا ب ناڤێ یارگتایێ سزایێ من یێ دووماهیێ بوو و ئێدی ههتا 8 سال و نیڤان دهركهڤتنا من مومكین نهبوو. ههتا هنگێ هێڤیهك ههبوو. لێ ئەو هێڤی ژی ب بریارا یارگتایێ خلاس ببوو. دیسان دهمهكی ئەز گهلهك خهمگین بووم. ههر وهكی ب گۆتنا ته گۆتی؛ “نه تو تێ نه تو ژێ!”، ئەز كهتبوومه زیندانێ و من چو پهیوهندی ب رێكخستن و كاروبارێن وێ ڤه نهی.
من هنگێ وهها گۆته خوه؛ برا ههكه یێ ئەڤ سزایه وهرگرتی تو نهبایی و ئاها ئەڤ برادهرێ هانێ با، ڤێجا ئەو ژی هاتبا جهم ته و رهوشا خوه گۆتبا دا چ كهی؟ ههلبهت دا شیرهت و نهسیحهتا لێ كهی و بێژیێ خهم نهكه، رۆژێن ب ههژمار خوهش دبۆرن، وهرزشا خوه بكه دا نهكهڤی، دهمێ ته پڕە كتێبێن خوه بخوینه و خوه ب خوه پهروهرده بكه ههتا رۆژا دهردكهڤی. ژ خوه ههكه لێبۆرینهك دهركهڤت ئەڤه ژی نورون عهلهن-نووره… ب ڤان هزر و بیران من نهسیحهت ل خوه كرن و من دهست ب خواندن و نڤیسینێ و خوه پهروهردهییێ كرهڤه. نێ من ل ژۆری گۆتبوو كو ب چ حالێ ههیی 20-30 كتێب ژ پهرتوكخانا سهیدایێ ئەحمهد زهرۆ بربوونه مال، ئاها من ئەو كتێب ب هیڤی و لاڤاهی، ب سهد كول و دهردان ژ بابێ خوه خوهستن كو بۆ من بهنێریته زیندانێ، وی قهبوول نهدكر. چیرۆكا نامهیێن مه درێژە، ب چ كول و حالێ ههیی ئەو كتێب گههشتنه دهستێن من. ڤێ ژی بێژم، د سهرێ سالا 1981ێ ههتا 1990ێ زیندانێن تركیێ بهس نه گرتیگهه بوون، د ههمان دهمێ دا ئشكهنجهخانه بوون. لێ یێن بهری مه بهرخوهدانهكه داستانكی كربوون كو دهما ئەز چوویمه د زیندانێ دا، دیسان د زیندانێن دهڤهرا كوردستانێ دا نهخوهشی ههبوو، لێ د زیندانێن كو ب گۆتنا گرتیان د گۆتنێ؛ “زیندانێن مهترۆپۆلێ” ههر تشت ئاسانتر و رهحهتتر بوو. ژ خوه گهلهك كهسێن د وان زیندانان دا، ئەو 14-15 سال بوو د زیندانێ دا بوون. یێن نوو هاتی ژی، ژ بۆ 10 سال و ئەڤرازتر هاتبوون كو ل وێرێ بن. ژ بهر هندێ، ئیدارهیێن زیندانان ل گهل گرتیان دهستخوهش بوون، نهمازه د وارێ خواندن و نڤیسینێ دا، ژ بهر كو دخواستن مهحكوومێ گرتی رههابلیته ببه و چو پرسگرێكان ژ بۆ وان دهرنه ئێخینه.
ڤێجا ئەز ژی ژ وان مهحكوومان بووم یێ كو كارمهندێن دهولهتێ گهلهك حهز ژێ بكهن. ژ بهر كو من رێكخستن نهبوو، كاروبارێن رێكخستنی نهبوون و ههمی ههفتیان نهبت ژی ههمی ههیڤان ژ بۆ من كتێب دهاتنه زیندانێ. ژ بهر كو بهری كو ئەز بهێمه گرتن من ل وهشهنخانه و كتێببهلاڤكهرهكی ئیسلامی دا كار كر بوو، ههروهسا گهلهك جاران ناڤێ من د رۆژنامهیان دا دهردكهڤت كو رۆژنامهڤانهكی ب نهحهقی هاتیمه گرتن و ههمی مههان ناڤێ من د بهلاڤۆكا كۆمهلا مافێن مرۆڤان، كۆمهلا عهفویێ یا ناڤنهتهوهیی و مهزلوم-دهرێ بهلاڤ دبوو، چ وهشانخانهیا من كتێب ژێ دخواستن دهملدهست بێی بهرانبهر تشتهكی دهنارتن. د ڤی بابهتی دا ئەز گهلهكی رهحهت بووم. ل بارتن، ل بورسا و ئەسكشههرێ ئەز مام و د ههمیان دا ژی ئەز گهلهكی رهحهت بووم. ژ بهر كو ژ خهیری خواندن و نڤیسینێ من تشتهك دی نهدكر، بۆ من ژی خوهش بوو بۆ كارمهندێن گرتیگههان ژی. زیندانا من ب ڤی ئاوایی دهرباز بوو. رۆژێن دووماهیێ من موحاسبهیهك بۆ خوه كر كو د دهما ئەز د زیندانێ دا بووم، نه ژ بۆ پهسن و مهحتان دبێژم ڤێ، لێ بهس ژ بۆ دەستنیشانکرن و هەژمارتنێ، من د زیندانێ دا 1738 كتێب خواندبوون. نێزیكی 20 كتێبێن ب تیپێن ئارامی هاتنه نڤیسین ب دهستنڤیس وهرگێرابوونه تیپێن لاتینی، دو یێن فارسی ژی ل گهل، ئەز فێری نڤیسینا كوردی یا لاتینی و ئارامی و ههروهسا زمانێ فارسی ژی ببووم. ههروهسا ئەز چوومه ئەزموونا زانینگههێ من قازانج كر و قهیدا خوه ل زانینگهها ئانادۆلو یا ڤهكری د پشکا جڤاكناسیێ دا خواند و ئەو ژی خلاس كر. د ههمان دهمێ دا من ژ 25 هزار رووپهلان زێدهتر كتێبێن ترانسكریبهكری، كار و خهباتێن ب سهرێ خوه، نامه و رۆژانه –ب زمانێ تركی 6 جلد یێ كوردی 12 جلد- نڤیسیبوون.
خواندنا من یا ل زیندانێ ب پرانی ل سهر دیرۆك و دهبیاتێ بوون، ژ ئەدهبیاتا ههمی دنیایێ، بلزاک، دۆستۆیهڤسك، ستیفان زوهگ، چارلس دیكنس و هتد. من كتێب دخواندن، د بابهتێن جڤاكناسی و مێتینگههكاری یا ملهتان و بهرخوهدانا ل دژی مێتینگههكاران، كتێبێن وهكی فرانتز فانۆن، ئالبهرت مێمی، پاولۆ فرێرێ، عهلی شهریعهتی، ئیسماعیل بهشكجی، فكرهت باشكایا، ئەلیاس جانهتی و گهلهكێن وهكی وان من دخواندن. ههروهسا كتێبێن دهروونناسی، گهشهدان و واتهیا ژیانێ، یێن كهسێن وهكی، فروید، ڤیگتۆر ئە. فرانكل، ئەرچ فرۆم، دۆگان جوجهلئۆگلو، ریچارد س. کۆڤهی و یێن وهكی وانا من خواندبوون. ئانکو ب كورتاسی ئەز دشێم بێژم كو زیندانا من هند یا ب خێر و بهرهكهت بوو من نهدخوهست دهركهڤمه ژ دهرڤه. هەگهر ئیرۆ ئەز بشێم د ئابۆریێ دا، د جڤاكناسی و ئەدهبیاتێ دا كارهكی بكهم، ههمی بهرههمێ خواندنا وێ دهمێ یه.
تو وهك ڤهكۆلهر دهستخهتێ ئێكێ كو ته كار ل سهر كری یان مفا ژێ وهرگرتی كیژك بوو و چ باندۆر ل سهر ته كر؟
دهستخهتێ كو ئەول جار من كار ل سهر كری، دهستخهتهكی مهزن و ژ گهلهك غهزهل و ههلبهست تێ دا ههبوون، دهستخهتهكی زهینهل عابدین ئامێدی بوو. ئەو ژی د زیندانێ دا گههشته دهستێ من، ژ بهر كو دهما من كتێبا پێزانێ ئالیخان و سهعید دێرهشی ترانسكریبه كری و تهمام كری، من خواست كو ڤهكۆلینهكێ بكم، گهلۆ كا ژ بلی ڤان ههلبهستێن وان جامێران بهلاڤكرین، تشتهك دی دێ ب دهست من بكهڤیت یان نه؟ ژ بۆ ڤێ چهندێ من نامهیهك ژ بۆ زهینهل عابدین زنارێ كو ل سوێدێ بوو، ژ بۆ سلێمانێ نووبهارێ، ژ بۆ كۆڤارا رهوشهن، ژ بۆ ئەنستیتویا كوردی یا پاریسێ و مهدیا كتابهڤی یا ل ئستهنبۆلێ هنارتن. برادهرهكی من یێ ب ناڤێ جهمل گوندۆگان ههبوو، خانما وی ل ئەورۆپا ل سوێدێ بوو. لاتینیزهكریا دیوانا كورمانجی یا عهبدولڕهقیب یوسف ل گهل شێخێ سهنعان یا ئەوێ خانما روسی كو مهمۆ یهتكین لاتینزهكربوو، ب هاریكاریا وی جهمل گوندۆگانی گههشتنه دهستێ من. نموونه ژ گهنجینهیا چاندا قهدهغەكری یا زهینهل عابدین ئامێدی ژی هات. د وێرێ دا هندهك ههلبهستێن كو سهعید دێرهشی نهدیتبوون، د ڤێ كتێبێ دا ههبوون. تام د وان ههیامان دا، رۆژەكێ زهرفهكه زهر یێ مهزن گههشته من كو فۆتۆكۆپیا كهشكۆلا مهنزوماتان یا زهینهل عابدین ئامێدی بوو. تێ دا ب دههان مهنزوومه، ههلبهست، غهزهل و قهسیده ههبوون. شعرێن عهلی حهریری، مهلایێ باتهی، مهلایێ جزیری، حهزین و گهلهك كهسێن دن ههبوون. وێ گاڤێ كهلهجانا من زێده بوو و من زانی كا خزینهیا كلاسیكێ كوردی ل كیدهرێ یه. مهسهلا د وێ كهشكۆلێ دا شێخ سهنعانهكی تمام ژی ههبوو. ئەو شعرێن د وێ كۆپیێ دا، ههمی من بۆ خوه ب لاتینی نڤیسین و ژ بلی كتێبێن كو من ژ ڤێرێ بربوون، ئەو بوونه بنگههێ كار و خهباتێن من ههتا ئەز دهركهڤتیم.
مهزنترین ئاستهنگ و ئاریشه ل پێشیا كۆمكرن و پاراستنا دهستخهتێن كهڤن كو كهتنه د پێشیا ته دا وهك ڤهكۆلهر چ بوون؟
ڤێجا دهما ئەز ژ حهپسێ پشتی حهپسێ من وهزیفهیا مهجبووری یا لهشكریێ ژی خلاس كر، ڤێجا ئەز ب دوو دهستخهتان كهڤتم. چ مهلا و مالمهلا و بنهمالێن كو من گۆمانا تشتهكی وهكی دهستخهت ل سهر ههبت، ب ههر ئاوایێ ههبا من خوه دگههاندێ. مهسهلا پشتی دهركهڤتنا من ئەز چوومه ئستهنبۆلێ و قهدهرهك دهستخهتێن ل كۆڤارا نووبهار بهرههڤبوویی دانه من. ههروهسا ئەز چوومه ئامهدێ نك زهینهل عابدین ئامێدی، گهلهك كهیفا خوه ب من ئینا و گهلهك تشت دانه من. ژ خوه ئەڤ زهینهل عابدین ئامێدیه، مهخزهنا دهستخهتان بوو، چ تشتێ ل دهڤهرێ پهیدا كری، دئینا ژ نووڤه ب دهستێ خوه دنڤیسی و وهكی كتێب فۆتۆكۆپی دكر و ل هندهك كتێبفرۆشیێن مهلا دفرۆتن. ئانکو ئەو خێرا خوهدێ بوو ژ بۆ ڤهكۆلهران، من نڤیسكه دوور و درێژ ل سهر وی نڤیسی بوو و ل نووبهارێ هاتبوو بهلاڤ كرن.
د وێ ناڤبهینێ دا ئەز هاتمه باشوور، ژ ڤێرێ ئەم چوونه سلێمانیێ ل نك عهبدولڕهقیب یوسف، وی چهند دهستخهت و هندهك كتێبێن وی یێن چاپ بوویی وهكی بهرسیسێ عابد و ئەو دهستخهتا كهلا دمدم ل گهل هندهك تشتێن دن دانه من و گۆت؛ گهلهك تشت ل جهم من ههیه، ئەز ناگههم بنڤیسم، ههكه تو بێیه ڤێرێ و خوه ب جهـ بكهی، ئەز دێ وان ههمیان بدهمه ته، ل سهر ناڤێ من و خوه ئاماده بكه.” لێ مخابن من نهشیا ڤێ داخوازا وی قهبوول بكهم. لهورا پشتی ههشت سال و نیڤا ئەز دهركهڤتبووم و هەڤژینی پێکئینابوو. من زارۆكهك ژی ههبوو و یهك ژی د رێ دا بوو. ژ بهر هندێ ئەز نهمام لێ من هێلینهكه دهستخهتان پهیدا كربوو ئەو خوهش بوو. ههروهسا ل سلێمانیێ ل بنكهی ژین، چهند كتێبهك ب دهست من كهڤتن.
پاشێ ئەم چوونه ههولێرێ، من ل وێرێ سهیدایێ مهعرووف خهزنهدار دیت، وی ژی ههر سێ جلدێن مێژوویی وێژەیی كوردی دانه من. لێ دهستخهت نهدان، گۆت ئەز ل سهر كار دكم. ههر چهندە كو ئەو سهفهر گهلهكا ب مفا بوو ژی، من كێم تشتێن وهكی دهستخهت پهیدا كربوون.
ڤێجا ههكه ئەز بهێمه بهرسڤا پرسا ته یا كو “ئاستهنگ و ئاریشه چ بوون”؟ ئاها ئەڤه بوون. ههركهسێ تشتهك د دهستی دا ههی، ب سهد كول و كۆڤانان پهیداكری نهدخواست بدهته كهسهكی دی و دخواست ئەو ب خوه ل سهر كارهكی بكهتن.
هندهك مرۆڤ و مالێن خودان دهستخهت ژی، هزر دكرن كو ئەڤ دهستخهته پارهیهكی مهزن دكهت و حهز دكرن بۆ خوه بفرۆشن. ژ بهر كو رهه و رهالێن من یێن پاره و دهولهمهندیێ نهبوون، ههما د گۆتن نینن و بهلا مه ژ خوه ڤهدكرن.
تێكهلیێن ته ل گهل ئەدیب و رهوشهنبیرێن باشور چاوا و كهنگێ دهستپێكرن و ب تایبهت ل گهل زانایێ کورد سهیدا تهحسین ئیبراهیم دۆسكی؟
د وێ سهفهرا د ژۆری دا من گۆتی، ئەم ل دهۆكێ بووین، ل باژێرڤانییێ ل جهم محهمهد سهلیمێ مفتی، ژ بهر كو رێههڤالێ من حوسهین ئومید بوو و ئەو ژی ههتا سێ-چار ههیڤا بهری ڤێ سهفهرا مه شارهدارێ جۆلهمێرگێ بوو، خواست كو ئەم بچنه نك محهمهد سهلیمی و سلاڤهكێ بدهینێ. پشتی خوۆش و بێشێ، من دیت ئەڤه جوانهكی رهش ئەسمهر، گهلهكی لێكهاتی و ژێهاتی و خوینشرین هاته د ژۆڤه و گۆت؛ سهلامون عەلەیكوم. ههرچهندە كو سهیدایێ محهمهد سهلیم هنهكی دانعهمر ژی بوو، ب بهر وی جوانی ڤه رابوو و پێشوازیهكه خوهش لێكر. پشتی خوۆش و بێشا وان ژی قهدیا، گۆتێ؛ مێڤانێن مه خهلكێ جۆلهمێرگێ نه. خێرهاتنهك دا مه و گۆت، مرۆڤێن مه ژی یێ ل جۆلهمێرگێ ههین. من گۆتێ كی نه، گۆت فلان كهسن. من دیت كو بهحسێ مالخالێن من دكهت، دهم و دهست هاته بیرا من كو ئەو كوڕێ مهلا محهمهد شهریفی یه. من گۆتێ تو نه مهلا ئەنهسی، گۆت، بهلێ ئەزم. من گۆتێ ئەز ل تهحسین ئیبراهیم دۆسكی دگهرم، تو د نیاسی. گۆت؛ ئەرێ وهلاهـ ئەز دنیاسم و زاڤایێ منە. ب ڤی ئاوایی من سهیدایێ تهحسین ئیبراهیم دۆسكی نیاسی و ئەڤه 21 سال دهرباز بوون، ههچكو ئەم ژ نوو ههڤناس دبین وهسا ب ههیهجان و كهلهجانن. ڤێجا وی بهرههمێن خوه یێن ههتا هنگێ چاپ بووی، ل گهل گهلهك كۆڤار و كتێبێن دی دانه من. ههروهسا دیسا ئەم چووینه كتێبخانا ئەحمهد زهرۆ، كتێبخانه دهولهمهندتر ببوو. من قهدهرهك دی كتێب بۆ خوه برن. وی ئادرهسا سپیرێزێ دا من، ههكەر ئەز خهلهت نهبم، ل سهندیكا كرێكاران ل جهم هۆلا محەمەد عارفێ جزیری بوو. مه ل وێرێ سهیدایێ موئهییهد تهییب دیت و ههڤناس بوون. و3 ژی قهدهرهكی كتێبان دانه من.. ئێكهتیا نڤیسكارێن دهۆكێ، ل پێشیا پارێزگەها ڤێ گاڤێ ل جهم رهستورانتا لۆمانا بوو. رۆژەكێ ئەم چووینه وێرێ ژی، مه ل وێرێ گهلهك كهس دیتن، لێ بهس حهسهن سلێڤانهیی تێته بیرا من. من ئەڤ سهفهره ل گهل ڤان ناسبووینان وهكی سهفهرنامهیهكێ د كۆڤارا نووبهار دا بهلاڤ كر د ههژمارهكه سالا 2004ێ دا. ئانکو ناسبووینا من ل گهل رهوشهنبیرێن دهۆكێ وهها دهستپێكر و وهسا ژی بهردهوام كر ههتا ڤی دهمی گهلهك خوهشە ژی ل گهل ههمیان.
لێ پهیوهندیا ل گهل تهحسین جودایه، ژ بهر كو ههر تشتێ ئەز دخوازم بكهم وی یا كری یێن كێم مایی ژی ئەم ب ههڤڕا تهمام دكهین. ئارمانجا مه ئەوە كو ئەم ههمی بهرههمێ كلاسیكێ كوردی بهرههڤ بكهین و بێخینه بهر دهستێ ڤهكۆلهر، ئاكادیمی و خواندهڤانان. ڤێ شۆلێ حهسوودی و بهخیلی پێنهڤێت. لهورا ئەم گیاندارن، مومكینە د ههر دهقیقهیهكێ دا ئەم بمرین. ڤێجا ههڤكاریا دروست و دۆستانه مرۆڤ زووتر و چێتر ب پێشڤه دبهت. تهحسین ژیانا خوه تهرخان كریه ژ بۆ دینێ خوه و زمانێ خوه. تشتێن وی د دهربارهیی ئەدهبیاتێ دا نڤیسین، پرانیا وان من ترانسكریبه كرنه و داینه چاپكرن. گهلهك تشت، وهكی دیوانا شێخ ئەحمهدێ فهقیر، دوانێن بنهمالا شێخ موشهڕهفێ خونووكی، دیوانا خهریبی، دیوانا شهوقیێ خانی و هندهك دن خهباتێن مه یێن ههڤپار ههنه. تهحسین ژ بۆ من هن مرۆڤهكی بهركهڤتیه كو من نامهیا خوه یا ماستهرێ ل سهر وی چێكر كو كار و خهباتێن وی چێتر بزانم و وی ژی باشتر بنیاسم. ل بهر دلێ من ئەم یهك روحێن دو قالبین….
ب دیتنا ته بۆ چ شاعێرێن كلاسیك هێشتا د گرنگن بۆ نڤیسهر و خواندهڤانێن ئەدهبی و ههتا نفشێ داهاتێ ژی؟ دهستخهتێن كهڤن چ رۆلێ د پاراستنێ مێژوو و ناسنامهیا كوردی دا دگێرن؟
ب دیتنا من سێ بنگههێن گرنگ یێن زمانی ههنه و ئەو ژی ئەڤهنه. یا ئێکێ، زمانێ رۆژانه یێ كهسێن ژ بلی وی زمانێ پێ دئاخڤیت چو زمانێن دی نهزانیت. وهكی كهسێن نهخواندی، كۆچهرێن دووری باژاران و كهسوكارێن عهشیرهت و ژ خهیری زمانێ خوه چو زمان دی نهزانن، ئاخڤتن و بلێڤكرنا وان، چهندا كو ل چاڤی تێرم و زاراڤ و تێگههان ڤه لاواز ژی بیت، ههروهسا زاراڤ و لههجهواری ژی بتن ئاخڤتن و زمانێ راست و دروست ئەوە. ئانکو بنگهههكه گرنگ یا زمانی ئەڤهیه؛ ئاخڤتنا كهسێن نهبشاڤتی. یا دویێ؛ كهلهپۆرە. ئانکو ژ چیرۆك و چیرڤانۆك، مامك و مهتهلۆك، حهیرانۆك و خوهشگۆتنۆك، ستران و لاڤژ، زێمار و بهیت و داستانێن ب دهڤكی دهێنه گۆتن، ههتا رێنجبهری، گوندیاتی، تهرش و كهوال و پهز خودانكرن و ههر چهشت عورف و عەدهتێن كهڤن دكهڤنه بن ڤی كهلهپۆری و ئەڤه ژی رهگهزێ بنگههین یێ زمانی یه. یا سێ ژی، ئەدهبیاتا كهڤنە ئانکو كلاسیك. ئەڤه ژی ههمی چهشیت لێتراتورێ وهردگریته ناڤ خوه. ژ ههلبهستێ بگره ههتا كتێبێن فهرههنگ و رێزمان و وهرگهر و دینی و جڤاكی، ئەڤه ژی رهگهزێ گرنگیێ سێیهمینە ژ بۆ زمانهكی.
ڤێجا ڤێگاڤێ، ژ بهر كو كوردستان د ناڤبهینا چار دهولهتێن كۆلۆنیالست ڤه هاتیه پارڤهكرن و داگیركرن، و ههر یهك ژ ئالیێ خوه ڤه بزاڤا بشاڤتنا كوردان دكهتن، كهسێن ژ غهیری زمانێ كوردی پێڤه چو زمانان نهزانن گهلهك گهلهك د كێمن، ژ بۆ بهرههڤكاریا كهلهپۆری ژی ههر یهك ژ مه ب بهرێ خوه ڤه كار دكهت و د ڤی بابهتی دا سەرەدانکەرەکی باشه، ههم ل باكور ههمی وهشانخانه كتێبێن كهلهپۆری چاپ دكن و ههم ژی ل باشوور. ژخوه ئەنستتویا كهلهپۆرێ كوردی یا ل دهۆكێ، ب راستی ژی جهێ دلخوهشیێ یه. ب سهدان كتێبێن فۆلكلۆری یێن چاپ كرین. ل ئەوروپا و قافقاسیایێ كهسێن وهكی جهلیلێ جهلیل، تێموورێ خهلیل، حهجیێ جندی؛ ل رۆژئاڤا كهسهكی وهكی سالحێ حهیدۆ كارێن بێ ههمپا كرنه.
بهس كلاسیكێ ئەدهبیاتا كوردی یێ نڤیسكی، ئانکو بهرههمێ شێخ و مهلایان بسپۆریهك پێدڤێتن، دڤێت ب گهلهمپهری ژ ئەدهبیاتێ و ئەدهبیاتا دهوروبهرێ ئاگههدار بی، ههروهسا بشێی دهستخهتان ژی بخوینی. لهورا ههر دهستخهتهك ب دهستێ كهسهكی دن هاتیه نڤیسن و گهلهك ژ وان سهختن ژ بۆ خواندنێ. راستە گهلهك كهس ب ڤی كاری رابووینه و رادبن ژی، لێ ئەز هێژ نهگههشتمه وێ باوەریێ كو ههمی پهیدا ببیت.
دهمێ تو دهستخهتهكی كهڤن دخوینی یان ڤهكۆلینێ ل سهر دكی، چ تشت پتر سهرنجا ته دكێشت؛ زمان، ناڤهرۆك، شێواز یان دیرۆكا دهستخهتی؟
ههلبهت بهری ههر تشتهكی زمان و دیرۆكا دهستخهتی، ئەز ئەول جار ب زمانێ كوردی ڤه مژوولم. لهورا هندی كهڤنتر بیت ل بهر دلێ من قیمهتا وی زێدهترە. مهسهلهن ههتا ڤێگاڤێ كهڤنترین دهستخهتێ ب دهست مه ههمیان كهڤتی مهم و زینا ئەحمهدێ خانی یا 1731ێ یه كو ژ ناڤ كۆلهكسیۆنا (کۆمکرنا) ئەلهكساندهر ژابا دهركهڤتیه، لێ مخابن ههتا نها مه دهستخهتێ نڤیسەری ب خوه ئانکو مهم و زینا ئەحمهدێ خانی ب خوه نڤیسی نهدیتیه. ههروهسا یا مهلایێ جزیری ژی و یا فهقیێ تهیران و مهلایێ باتهیی ژی. ژ دهستخهتێن كهڤنترین كو ههتا نها مه پهیدا كری یا دهستخهتێ نڤیسەری ب خوه دیوانا شێخ ئەحمهدێ فهقیرێ شاوری یه. ئەو ژی د سالا 1822ێ دا هاتیه نڤیسین. ل جهم نهڤیچچركێ وی مهلا نهسرهددینێ گوندشێخ پهیدا كر و ل گهل گهلهك دهستخهتێن دی یێن شێخ ئەحمهدی.
شێواز و ناڤهرۆك ژی گرنگن، لێ نه هندی زمان و دیرۆكێ. ههكهر رۆژەكێ هات مه دهستخهتهكی هزار سالی یان زێدهتر دیت، وی دهمی ئەم دێ بزانن كو زمانێ كوردی، د ڤێ دهڤهرا رۆژهلاتا ناڤین دا پشتی عهرهبی زمانهكی نڤیسكی یێ كهڤنترینە. بهس مخابن كو ههتا نها مه تشتهكی وهسا پهیدا نهكریه. ئەو برادهرێن كو دیرۆكا ئەدهبیاتا مه دبهنه دو-سێ هزار سالێن كهڤن و ژ بۆ مه ههلبهستڤانا پهیدا دكهن، نیهتێن خوه یێن باش(!) نیشا مه ددهن، لێ دنیا نه وهسایه. مخابن مه تشتهكی وهسا نینە.
ب دیتنا تە، مەترسیا هندابوونا دەستخەت و بەلگەنامێن ئەدەبی و دیرۆکی یێن کەڤن چەندە؟ و بۆچی پێدڤیە ئەڤ دەستخەتە بێنە پاراستن و دیجیتالکرن؟
ب دیتن و تهخمینا من ژ یێن كو ههتا نها مه پهیداكری گهلهك و گهلهك زێدهترە. لهورا ئەم دبینن كو د سالێن 1600ێ زایینی دا ههلبهستڤانهكی وهكی مهلایێ جزیری دهركهتیه و گههشتیه لۆتكهیا زمانێ كوردی؛ ههم ب ڤههۆناندنێ و ههم ژی ب ناڤهرۆكا ههلبهستا خوه. دهنگ و ئاوازێ وی، ئاههنگ و لێكئینانا ههلبهستا وی، گهلهك بهرز و بالایه، مهسهلا ڤێ بهیتا وی بینه بیرا خوه ئەوا دبێژیت؛
“نازكهك من سهحهرێ دی ب جهمالا خوه نه وهك
حوور و ولدان و پهری بوو نه بهشهر بوو نه مهلهك
وهر تهماشایێ شههیدێن خوه كه جارهك تو بنێ
ئهحسهنهلاهو تهبارهك ژ دو چههڤێن د بهلهك
سونبولێن تهر ل گولان پال ب مهستی ددهرن
سۆسنێن تازه له نهسرینوهرهقان بوونه ههلهك
نازكا من ب مهستی د چهمهن هاتی خهرام
ژ حهسهد چوونه خوسووفێ مهه و مهرێ د فهلهك”
و ههتا داویێ دچیتن. تو ڤێ ئاههنگێ، ڤێ ئاوازێ، ڤێ لێكینانێ، تهشبیه و مهجاز و هونهرێن تێ دا دبینی؟ ئانکو ئینسانهك چاوا دشێت وێ هزرێ بكهتن كو دهما نازكا وی ب مهستی د ناڤ چیمهنان دا خوه ههژاند و گهریا، ژ دیتنا حهسوودیا وێ تاڤ و ههیڤێن ئەسمانی ئانکو یێن فهلهكێ ب ههڤرا بغهیرن، بهرزهببن. ئەز باوهر دكم كو گهلهك ئنسانێن پشتی ڤێ بهیتێ بخوینن، دێ بێژن ما چیه، ههلبهت چونابیت، ژ بهر كو گۆتنهكه عهرهبی دبێژە “كل شئ بعد معلوم، سهل”. لێ بهلنگازێن وهكی مه ههمی عومرێ خوه ب شعر و ههلبهست و دانبهرههڤكرنا وان ڤه دهرباز كری، دزانت كا ئەڤ بهیته چ موحتهشهمە، چهندا بهرز و بلندە.
ڤێجا ڤێ میناكێ بۆ چ ددهم، ژ بۆ ڤێ پرسیارێ، گهلۆ ما مومكینە كو مرۆڤهكی وهكی مهلایێ جزیری ب ڤێ ئحتشامێ(مجد) دهركهڤت و پێشڤهكهرێن وی نهبن، یان بهكراندهك نهبیت؟
ژ بهر هندێ ئەز دبێژم گهلهك شاعێر و نڤیسكارێن مه د بهرزهنه. ژ خوه تالانهكه مهزن د سهر كتێبخانهیا كوردان دا هاتیه، د یێن بهری سالێن هزارا میلادی دا بهلكی نهپخاندنهك ههبت، لێ پشتی هزارێ ب دههان تالان و سۆتن د سهر كتێبخانهیا مه دا هاتنه. مهسهلا وێ هزرێ بكه، ئیمپراتۆریا سهلاحهددینێ ئەیۆبی، چهند كتێب و كتێبخانه ههبووینه. مرۆڤهك د وی زهمانی دا هێ د سالا 1257ێ زایینی دا رابوویه ب ناڤێ “تاريخ دولة الأكراد” كتێب نڤیسیه، ڤان سالان دهركهڤته مهیدانێ. یان ئەوا ب ناڤێ “فرج الكروب في أخبار بني أيوب” كو ههفت بەرگە و هێژ د ناڤ مه دا بهلاڤ ژی نهبوویه.
ههروهسا د شهرهفنامێ دا ناڤێ چهند عالم و شاعێر و زانایان دهرباز دبت كو ڤێگاڤێ ئێك رێزك ژی د دهستێ مه دا نینە. مهسهلا پشتی نڤیسینا شهرهفنامێ، كوڕێ شهرهفخانی میر ئەبدال خان بهگێ، كتێبخانهیەکا هند مهزن ههیه كو ب گۆتنا ئەولیا چهلهبی، پشتی تالانكرنا مهلهك ئەحمهد بهگێ والیێ دیاربهكرێ، دهه رۆژان حهمامێن بدلیسێ ب وان كتێبان هاتنه گهرم كرن و هندهك ژی ژ وان كتێبان ئەولیا چهلهبی بۆ خوه برنه، كا حساب بكه چهند كتێب تێدا ههبوونه. دیسان كتێبخانا میرێن جزیرێ، یا میرێن ههكاریێ، یا بازیدێ كو زهمانهكێ ئەحمهدێ خانی رێڤهبهرێ وێ بوویه و ب دههان جهێن وهها. ژ بهر هندێ تشتێ ژ ههمیێ گرنگتر ئەوە كو ههر دهستخهتێ هاته پهیدا كرن وهكی مرۆڤ ل چاڤێ خوه هشیار بپارێزت و دجیتالیزه بكهت و ل كتێبخانهیێن دنیایێ بهلاڤ بكهت. ههر دهستخهتهك وهلهو كی رێزكهك بیتن، تاپۆیه، تاپۆیا وهلاتێ مهیه ژ باپیرێن مه مایی…
ئەرێ ههتا نوكه چ دهستخهتێن بهرزهبوویی یان نهنیاسی یێن شاعێرێن مه یێن كلاسیك ژ نك مال و خێزان یان كهسایهتیان گههشتینه دهستێن ته؟ یان ههتا نوكه هندهك دهستخهت ل نك خهلكێ ماینه ڤهشارتی و نههاتینه دیتن؟
بهلێ… گهلهك ژی تێن. مهسهلا ڤان سالان كتێبهكه وهسا مه پهیدا كر كو ژ بۆ دیرۆكا دهڤهرا ههكاری و بههدینان بێ ههمپایه؛ میرنامهیا ههكاریان 10700 بهیتە، مهسنهویهكه دیرۆكی یه، نازیرهیهكه(بەرانبەرەکە) ژ بۆ شههنامهیا فردهوسی، ژ ئالیێ تهمهرخانێ یازجی، ئانكو كاتبێ میر عيمادهددین بهگێ ڤه هاتیه نڤیسین و ئەو ب خوه د ناڤ بوویهرێن كو نڤیسینه دا بوویه. ئەڤ كتێبه ل گۆر باوەریا من باشترین كتێبا دیرۆكیه كو ههتا نها مه پهیدا كری. راستە كو زمانێ وێ فارسی یه، لێ نڤیسكارێ وێ كوردە و ل سهر بوویهرێن دهمێ خوه، بهحسێ شهش میرێن خوه دكهتن. ههروهسا پهیوهندیا وان یا ل گهل ئیران و ئوسمانیان، شهر و شۆڕێن خوهبخوهیی و ل گهل میر و ئاغایێن دهڤهرێ و ههتا داویێ… ئەڤ كتێبه، ب زمانێ فارسی، كوردی یا لاتینی و ڤێ داویا ب هاریكاریا تهحسین ئیبراهیم دۆسكی ب تیپێن ئارامی ژی هاتیه چاپ كرن و بهلاڤ كرن.
دیسان سێ-چار دیوان و دیوانچه و كهشكۆلێن نوو پهیدا ب دهست مه كهڤتنه كو نها كارێ هندهكان تهمام بوویه، دێ هێنه چاپ كرن. ئەز د ڤی كاری دا ب تهنێ نینم، ژ بلی تهحسین گهلهك ههڤال و ئاكادیمیێن مه ژی هاریكاریا ڤی كاری دكن و ههر یهك ژ بهرێ خوه ڤه كار و خهباتهكێ دكهتن و ئەز ههمیان ل وشهنخانهیا پهیوهندێ چاپ دكم.
تو خودانێ وهشانخانا پهیوهندی یا چاپ و بهلاڤكرنێ ل باژێرێ وانێ كو ناڤودهنگیا خوه ل باكور ههیه، ههروهسا ل ڤێ دووماهیێ ته تایهكی وێ ل باژێرێ دهۆكێ ژی ڤهكریه، مهرهما ته ژ ڤێ یهكێ چ یه؟
راستە، من ب ناڤێ پهیوهندێ وهشانخانهیهك ههیه و بنگههێ وێ باژارێ وانێ یە، ئەم د چار بابهتێن گرنگ یێن ئەدهبیات و زانینێ دا كتێبان چاپ دكهین. یا ئێکێ، من بریار دایه كو ههر تشتێ كلاسیكێ ئەدهبیاتا كوردی، وهكی؛ دیوان، دیوانچه، عهقیدهنامه، مهولیدنامه، مهنزوومات، جهنگنامه، معراجنامه و ههر بابهتهكی دی یێ بهری 1950ێ هاتیه نڤیسین پهیدا بكهم و چاپ بكهم، وهلهو كی بهس رووپهلهك ژی بیتن. ههتا نها د ڤی بابهتی دا من نێزیكی 100 كتێبان چاپكرینه. بهلێ كتێبهكه مه كو بهرههڤۆكا عهقیدهنامیێن كوردی یه، 52 هەژمارێن عەقیدهنامەیان ههنه كو ژ ئالیێ 42 كهسێن جودا جودا ڤه هاتینه نڤیسین و ئەڤه كورمانجی نه. یێن زازاكی 7 و یێن سۆرانی ژ 20 ئان زێدهتر، وانا ژی دێ بێخینه بەرگهكی دن. نها ئەم بهرههڤكاریا مهولیدنامهیان دكن كو ل چاڤی تهسبیتێن مه ههتا نها ژ 90ی زێدهتر مهولیدنامه ههنه بهس د كورمانجیا گهور دا، یێن زازاكی و سۆرانی هێژ تهمام نهبووینه.
گهلهك دۆست و نیاس دبێژنه من؛ خالد ئەڤه كارێن بهرهداینه، تو بۆ چ خوه پێڤه دوهستینی و ئەڤقاس مهزاختیان دكهی؟ ئەز دبێژم، نهخێر وه نینە، دڤێت ههر رێزهكا د ڤان سالێن چونهكرنا كوردان دا، ب ترس و لهرز و ئێخسیری و بهندهواری هاتیه نڤیسین، نه بهس بهێنه چاپ كرن و روویێ كاخهزێ ببینن. ههكهر مومكین بیت، بلا ب هوبرا زێر بهێنه نڤیسین، لهورا هێژایی وێ نه.
یا دویێ، نامهیێن ماستهر و دكتۆرایێ، یێن ل سهر زمان، دیرۆك، چاند و ئەدهبیاتا كوردی.
یا سێیێ، بیرئانین (خطرات)، ب گۆتنا ههوه بیرهاتنێن کەسی، بهلگهنامه ل سهر كهس و كار و بزاڤ و ب گهلهمپهری ل سهر ملهتی، بیۆگرافی، ئوتۆبیۆگرافیێن عالم و زانایێن كوردان، دا كو ملهت ب رێكا مهزنێن خوه شانازیێ ب رابردوویێ خوه بكهتن.
و یا چارێ ژی ته گۆت: “مهرهما ته چ یه؟” ههڤناسینە كو تشتێن ل ڤێرێ هاتینه نڤیسین بكهمه تیپێن لاتینی و ل وێرێ چاپ بكهم. ههروهسا هندهك كتێبێن مه ژی وهرگێرمه تیپێن ئارامی و ل ڤێرێ چاپ بكهم. ئانکو مهرهما من ههڤكاری، ههڤپاری و ههڤناسینە، ژ بهر كو پرسگرێكا مه یا مهزن ئەلفبێ یه، پرانیا ههوه تیپێن لاتینی ناخوینن و كێمهك یێن ئەهلێ مهدرهسێ تێنهبت، یێن مه تیپێن ئارامی نزانن، ڤێجا دڤێت ئەم ڤێ ئاستهنگێ ژ مهیدانێ راكهین.
پشتی دهستووردان و ڤهبوونا ئەرشیفێ ئوسمانیان ل ههمبهر ڤهكۆلهران، تو وهك ڤهكۆلهر (ب حوكمێ كو تو ل باكورێ كوردستانێ دژی و دهرفهت ل بهر ته ڤهكریه) ته چ بزاڤ كریه كو لێگهریانهكێ ل دهستخهتێن ئەدهبی یێن كوردی یێن كهڤن د ناڤ وی ئەرشیڤی دا بكهی؟
بهلێ ئەز دچم و ڤهكۆلینێ دكم، گهلهك جاران ئەز و تهحسین ژی چووینه، لێ مه پهیمانهكه نهگۆتی د ناڤ خوه دا چێكریه كو ڤێگاڤێ، پچهكێ ژی ب هاریكاریا ئاكادیمیا كوردی، تەحسین و برادهرێ مه عهبدولاهـ دهمر كو سهـ-چل سالان د ئەرشیڤێن ئوسمانی دا وهك ڤهكۆلهرێ رهسمی خهبتیه، كارێ ئەرشیڤێ بكن و من ژی زێدهتر گراناهیا خوه دانایه سهر دیوان و تشتێن ب لاتینی نه چاپبوویی، ژ بهر كو تهحسین كارێ خوه كریه، ئارێ خوه مۆخلكریه و مۆخلا خوه ژی ب دیواری ڤهكریه.. ئێدی دشێت خوه ب بهلگهیان ڤه گیرۆ بكهت، لهورا وی تشتێن ب تیپێن ئارامی بهێنه چاپكرن ههما بێژە خلاس كرینە، هن تشتێن كێم مایی ژی ئاماده دكهتن. ئەزێ فهقیر هێژ یێ ب عهقیدهنامه و مهنزووماتان ڤه….
ل دویڤ پێزانینێن من، ته ل بهره گهریانهكێ ل وهلاتێن سۆڤیهتا بهرێ دا بكی، وهك لێگهریانهك ل دهستخهت و بهلگهنامهیێن كهڤن یێن كوردی، ئەرێ دێ كهنگێ دهست ب ڤێ گهریانێ كی؟
من بهرنامهیهكێ وهسا یێ ههی. لێ مخابن، ژ بهر ڤی شهرێ ئیرانێ و تهشقهلهیێن دنیایێ من هێژ نهشیایه بچم، لێ ههكەر ئەم ماینه ساخ دێ ههر چم. لهورا ئەز باوهر دكم كو ل ئەرمهنستانێ، ئازهربهیجانێ، ئوزبهكستان و تاجكستانێ دهستخهتێن كوردی دێ ههبن، ژ بهر هندێ دا چم، لێ دیاره هێژ نهبوویه نهسیب. ڤێجا ئەم بێژن، (ان شاء الله) ببه نهسیب.
پهیوهندیێن ته ل گهل نڤیسهر و ڤهكۆلهرێ مهزن یێ ترك ئیسماعیل بهشكجی ئەوێ پتریا ژیان و بهرههمێ خوه بۆ دۆزا كوردی تهرخانكری، كهنگێ دهستپێكرینه و ئهرێ ههتا نها د بهردوامن و ته بهرههمهكی وی وهرگێرایه سهر زمانێ كوردی يان نە؟
من ل بهرسڤا پرسا ته یا ئێکێ دا، بهحسێ مهلا ئەڤدلایێ تمۆقی كربوو، ئاها وی سهیدایێ مهلا ئەڤدلا رۆژەكێ گۆته من (من ئەڤ گۆتنا وی د پێشگۆتنا كتێبا كوڕێ وی مهحموود بهگ ل سهر جهنابێ وی نڤیسی دا نڤیسی بوو)؛ خوارزی ههره و ئیسماعیل بهشكجی پهیدا بكه، ئەدهبیات و دیوان و دهستخهتێن كوردی بهرههڤ بكه و چو جاران وهلاتێ خوه تهرك نهكه. ئەڤ گۆتنێن سهیدایێ من وهكی وهسیهتهكه گرنگ ههما ههر د مهژیێ من دا بوون. ههما ههر وێ سالێ، یان سالا 1991ێ من یهكهمین جار ئیسماعیل بهشكجی خۆجه د مهحكهمهیهكه وی دا دیت. نێ دیسان من ل ئەڤرازتر بهحسێ راغب زاراكۆلو كربوو. ئەو جامێر و ههڤژینا وی ئایشه خانم، وهشانگهرێن كتێبێن بهشكجی بوون. ئایشه خانم، نهگرتی دهاته دارزاندن و بهشكجی د زیندانێ دا بوو. ئەو چهند ههیڤ بوو من راغب و ئایشه خانم ناس دكرن و ناڤبهینا مه ژی گهلهك خوهش بوو. وی گۆته من، نزانم چهندی نیسانێ مهحكهمهیه، تو ژی وهره، ئەز چووم، بهشكجی دهستگرێدایی ئینانه وێرێ. هێژ دۆزگهر و دادوهر نههاتینه ژۆر، ههر كهسێ مهجال ههبا دچوونه دهستێ وی و ئەو ژی ههما دبشری. ئەز ژی چوومه دهستێ وی و من گۆتێ؛ “ناڤێ من (خالد)ە و خهلكێ ههكاریێ مه، ههر كهسێ سلاڤ ل ته كرینه.” بۆ من ژی كهنی و گۆت؛ “باش باشە… ب خێر هاتی….” ب ڤی ئاوایی ئەم ههڤناس بوون.
دۆزگهر و دادوهر هاتن و مهحكهمێ دهستپێكر، مهحكهمه زێده قهرهبالخ بوو، دۆزگهری هندهك تشت گۆتن، وهكی تو ههقارهتێ ل تركان دكی، تو دخوازی ڤی وهلاتی پارچه پارچه بكی، كوردستانهكێ ئاڤا بكی و هتد. دادوهری گۆته بهشكجی؛ “د دهربارهیی ته دا دۆز ئەڤهنه كا تو چ دبێژی؟”
بهشكجی ژ خوه یێ بهژنكورتە، ڤێجا ههما ب سهر وێ كورسیێ دكهت و ب دهنگهكی نزم هێدی هێدی گۆته حاكمی؛ “ئهز ههقارهتێ ل تركا ناكهم، ئەز دبێژم كورد ل ڤی وهلاتی ههنه و دهولهت ههقێن وان نادهتێ. مهسهلهن ههر رۆژ سپێدێ، زارۆكێن كوردان دهێنه مهكتهبێ، ل مهكتهبێ ب دهنگهكی بلند دبێژن؛ ئەز تركم، راست و دروستم…. بلا ههبوونا من قوربانا ههبوونا قوربانی ههبوونا تركان ببیت…” ئاها رقپهرێسی، نژادپهرهستی ئەڤهیه. بۆ چ بچووكهكێ كورد قوربانا ههبوونا تركان ببیت. بۆ چ بۆ چ… بلا دۆزگهر ل دویڤ ڤان دهرهوان و ههقارهتان بگهره.” و هندهك گۆتنێن دن ژی كرن. دهمێ بهشكجی دئاخڤت، ئەز ل جهێ خوه دترسیام. ههتا وێ رۆژێ نه من هزر و بیرێن وهسا كربوون و نه ژی من بهستبوون. ئەز د ترسیام كو ئەو لهشكرێن دۆرێن وی گرتین، ههما لێوهرببن و بدهنه بهر قۆنتاخێن تڤهكان ههتا دكوژن. لێ چو كهسهكێ دهنگێ خوه نهكر و حاكمی گۆته كاتبه خانمێ بنڤیسه، وێ نڤیسین و ئەز ژی كهتمه ناڤ هزران… د ژیانا من دا خالا وهرچهرخێ ئەو رۆژ بوو. من خوه ب خوه گۆت؛ ههكهر یهكی ترك هنده بهرهڤانیێ ژ ههق و مافێن من بكهتن، به ئەز ب خوه بۆ چ ناكهم. ئاها ئەو رۆژ ئێك و ئەڤه دو، من ههمی ژیانا خوه ترخان كریه ژ بۆ بهرههڤكرنا چاند و ئەدهبیات و كهلهپۆرێ كوردی و یا ژ دهستێ من هاتی من تهخسیر نهكریه.
پشتی وێ مهحكهمێ بهشكجی بهردان و ئەز چوومه سهرهدانا وی، چهند سال پشتی هنگێ ئەز كهتمه زیندانێ، ژنشکان ڤە دهمێ ئەز ل زیندانا بورسایێ، ئەو ژی ئینانه وێرێ. سێ سالان زێدهتر مه ب ههڤڕا دهرباز كر، ئەم ل رازانگههێن/قۆخوشێن جودا جودا دماین، لێ ههفتیێ دو-سێ جاران مه ههڤدو ددیت و جاران ژی ئەو دهاته رازانگهها من. پشتی ئەم ههردو ژی ژ زیندانێ خلاسبووین ژی پهیوهندیێن مه خورتتر دهوام كرن. پشتی 2010ێ ب هاریكاریا كهكێ ئیبراهیم گوربوز، وهقفهک ژ بۆ وی هاته دامهزراندن و چهندین سالا بێیی كو ناڤێ من تێدا ههبیت، ئەز خزمهتكارهك بووم ل گهل وان، پاشی ههیامهكێ من وهك هاریكارێ سهرۆكێ رێڤهبهریێ خزمهتا خوه ب ئاوایهكی رهسمی ژی بهردهوام كر، نها ژی دیسان خزمهتكارهكم د رێڤهبهریێ دا و پهیوهندیێن مه بهردهوامن.
ڤێجا ژ وێ رۆژێ ههتا ڤێ دهقیقێ ژی من ئیسماعیل بهشكجی بۆ خوه وهك مامۆستایێ سهرهكی پهژراندیه و ئەز گهلهك شانازیێ ب خولامهتی و شاگرتیا وی دكهم، لهورا بهشكجی نه ب تنێ كوردینی نیشا من دایه، د ههمان دهمێ مرۆڤبوون، خواندن و نڤیسین و ڤهكۆلین و ل دووچوونا زانستی ژی نیشا من دا. ژیانا وی وهكی ژیانهكه پیرۆزە، راستە كو ئەو بێ ئۆل و باوهری یه، لێ ب چاڤی من ئەو ئەولیایهكی سهكولهرە. دلنزمی و خوهشبینیا وی، بێی داخوازی و بێهرسیا وی، رازیبوونا ب تهنێتی و تێرا خوه كرنێ نیشا من دا و ههكهر ههبن ل جهم من، من بۆ خوه ژ وی گرتینه، ب راستی ژی ئەو مامۆستایێ ژیانا منە.
دەربارەی كتێبان دا، من كتێبهكه وی وهرگهراندی یه، لێ مه چاپ نهكریه. نها پرانیا كتێبێن وی بۆ سۆرانی هاتنه وهرگهراندن، گهلهك ژ وان ب كورمانجی ژی چاپ بووینه. ل ڤێرێ ههكهر مه ب پێویستی دیت، ئەم دێ وان ب تیپێن ئارامی ژی بدهینه چاپ كرن.
ههر وهكی تو ژی دزانی مامۆستا نها پچهكێ نهخوهشە، پار جهلتێ لێدابوو، رهوشا وی خراب نینە هێڤیدارم زووترین رۆژ رابته سهر پێیان و دیسان ئەز و ئەو ل ڤان دهران ب ههڤڕا بگهرن.
بیۆگرافیا خالد سادینی:
– د سالا 1966ێ ل گوندهكی سادینان یێ ب ههكاریێ ڤه گرێدایی هاتیه دنیایێ. بابێ وی مهلا بوو، باپیرێ وی ژی مهلا بوو. دبستانا سهرهتایی ل گوندێ خوه و یا ناڤهندی و ئامادەیی ژی ل ئیمام-خهتیبا ههكاریێ تمامکرییه. ژ زارۆكاتیا خوه ههتا نها گهلهك حهز ژ خواندنێ كرییه، ل گهل خواندنا خوه یا رهسمی ههیامهكا درێژ ل مهدرهسهیێن كوردی ژی خواندییه.
– پشتی دبستانا ئامادەیی، چهند سالان ل ناڤ وهشانگهری و كتێبفرۆشیێ كار كرییه، پاشێ د رۆژنامهیا ( Yenî Ülke û Azadiya Welat , Özgür Gündemê) دا كار كر، ل سهر ڤان خهباتان د سالا 1992دا یێ هاته گرتن و نهه سال و نیڤان د زندانێ دا مایە.
– د زیندانێ دا كار و خهباتێن خوه یێن خواندنێ و نڤیسینێ بهردهوام كرن و ل وێرێ د فاكولتهیا پهروهردهیا ڤهكری دا پشکا جڤاكناسیێ خواندییە، ل گهل ڤان خهباتان زمانێ فارس ژی فێربوویە.
– ژ خهباتێن وی یێن ههتا نها هاتنه چاپكرن فهقیێ تهیران و مامكێن كوردی د زیندانێ دا ئامادهكرن و هێژ ئەو ل وێرێ هاتنه چاپكرن. دهمێ د زیندانێ دا نڤیسین و گۆتار و چیرۆكێن وی ل ئازادیا وهلات و كۆڤارا نووبهار دا بهلاڤ دبوون.
– سالا 2002 یێ ژ زیندانێ دهركهڤت، هەڤژینی پێکئینا و لهشكریا تركیێ كر، پشتی لهشكریێ دهست ب بازرگانیێ كر و كتێبێن خوه یێن نڤیسی دانه چاپكرن. د ڤێ مهیدانێ دا؛ مهلا حسێنێ باتهی، حهیرانۆكێن كورمانجی، ئاقلێ ههڤپارێ مرۆڤاهیێ، (İnsanlığın ortak Aklı)، پێكهنۆكێن كوردی، چیرۆكێن گهلێری و گهلهك خهباتێن ژ تیپێن ئارامی ڤهگوهازتینه لاتینی و دانه چاپكرن. د ناڤ وان دا شەش دیوانێن تهحسین ئیبراهیم دۆسكی ئامادهكری، رێزمانا كوردی یا سادق بهائهددینێ ئامێدی و ئەنجوومهنێ ئەدیبان ژی ههبوون. ئەو كتێب ههمی ل وهشانخانهیا نووبهار دا هاتبوونه چاپكرن، ل گهل تەحسین ئیبراهم دۆسكی هندەک كتێبێن ههڤپار، وهكی دیوانێن شێخ موشهڕهفێ خونۆكی، شێخ ئەحمهدێ فهقیر، دیوانا خهریبی ژی ئامادهكرن و ل دهۆكێ ب تیپێن ئارامی هاتنه چاپكرن، ژ بلی ڤان چهند كتێبێن دی یێن ههڤپار ههنه، وهكی دیوانا شهوقیێ خانی و هتد.
– د سالا 2017 دا ل زانكۆیا ڤان ی. یلێ ل ئەنستتویا زمانێن زندی ل پشکا چاند و ئەدهبیاتا كوردی، دهست ب لیسانسا بلند كر و ب تهزا “تهحسین ئیبراهیم دۆسكی و جهێ وی د ناڤ ئەدهبیاتا كوردی دا” نامهیا خوه نڤیسی، ل سالا 2020ی دهرچوو. ژ دهمهكی مێژوهره ل سهر فۆلكلۆرێ كوردی یا دهڤكی، دیرۆكا ئەدهبیاتا كوردی و بهلگهنامهیێن دیرۆكا كوردی خهباتێ دکت. ههتا نها ژ 20 كتێبان زێدهتر نڤیسینه و داینه چاپكرنێ. ڤێ دووماهیێ بهرههمهكی دیرۆكی كو د ناڤبهرا سالێن (1633) ههتا (1640)ێ هاتیه نڤیسن ژ فارسی وهرگێرایه و چاپكرییه. ههروهسا فارسیا وێ ژی ب ڤەکۆلین ڤه دایه چاپكرن، ئەڤ بهرههمە ههمی ژ (10500) بهیتان زێدهترە ل گهل 60 رووپهلێن پهخشانێ كو جارە دیرۆكنڤیسهكی كورد یێ كو بوویه شاهدێ بوویهرێن دهمێ خوه نڤیسییه، ناڤێ كتێبێ وهكی (میرنامهیا ههكاریان) دانایه و ژ بلی كوردی یا ب تیپێن لاتینی، ب تیپێن ئارامی ژی سهیدایێ تهحسین ئیبراهیم دۆسكی ڤهگوهاستیه و ئەو ژی هاتیه چاپكرن.
– پشتی دهمهكی درێژ رۆژنامهڤانی هێلایی دیسان دهست ب نڤیسێن رۆژانه كر و د (İndependet Turkishê) دا گۆتار نڤیسین. ژ ڤان گۆتاران ههتا نها دو كتێب دهركهتنه؛ (Türkiye’de Kürt Olmak)/ئانکو د تركیێ دا كورد بوون و (Hayat Hikayeme Yansıyan Portreler) /پۆرترهیێن عهكسا خوه داینه ژیانا من.
– نها ژ ئالیهكێ ڤه رێڤهبهریا وهشهنخانهیا پهیوهند دكت و ههتا نها نێزیكی 400 كتێبێن كوردی داینه چاپكرینه و كار و خهباتێن خوه یێن نڤیسكاری و بازرگانی ب ههڤرا ددۆمینت، ههروهسا رێڤهبهرێ وهقفا ئیسمایل بهشكجی یه ژی.
محەمەد خالد سادینی خودان هەڤژینە و بابێ سێ زارۆكانە، ژیانا خوه ب بازرگانیێ ڤه دبۆرینت.
