گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
پێشگۆتن – ههڤگرتنا فهلسهفه و هونهری
ل جههكی بالكێش كو ههستێ هشمهندیێ دگەهته حهسرهتا ئەستهتیكێ/جوانیێ، هونهرێ فهلسهفێ و فهلسهفهیا هونهریێ دبنە یهك. ل ڤێرێ، پرسیار نه تهنێ تێن پرسین، لێ د ههمان دهمی دا تێن ههستكرن ژی؛ ل ڤێرێ، رامان نه تهنێ تێن پێشكێشكرن لێ د ههمان دهمی دا ل سهر وان كوور تێ هزركرن ژی. ههر دو تهڤگهر ل دۆرا پرسێن بنگههین و بێدهم دزڤڕن: چما ل شوونا تشتهكی تونه به، تشتهك ههیه؟ ئەم تشتێ كو ژێ را دبێژن راستی چاوا تێدگەهن؟ بهدهوی چ یه، و چما ئەو گهلهك جارنان دكاره بێش به؟
د هونهرێ فهلسهفێ دا، ئەڤ پرسانه فۆرمهكه ژ فۆرمێن دهربڕینێ یا دیتباری ئان ژی دهنگی نه، لێ بهلێ فهلسهفهیا هونهری ب پرسیاریكرنا كریارا نیشادانێ ب خوه و ڤهكۆلینا سینۆرێن د ناڤبهرا هونهر و رامانێ دا مژوول دبه.
هونەرێ فهلسهفێ – دهما كو بهێله وێنه هزركرنێ بهێز بكه
هزر بكه، تابلۆیهك ل ته دنێڕه و پستهپستێ دكه: «هزر بكه.» ئەو ب پهیڤان ناپهیڤه، لێ پهیاما خوه ب رهنگان، بێدهنگی و نیشانێن نازك دگەهینه. ئەڤ بهرههم مه ژ ژیانا رۆژانه دوور دخن و مه ڤهدخوینن كو ئەم كوور ل ناڤ بێكێلیێ واتهیێ بنێڕن – جارنان ب نهرمی، جارنان ژی ب ئاوایهكی نهرهحهتكهر، ل گۆری رهوشا دهروونی یا هونهرمهندی.
- د رۆمانا *دۆزگهری* یا كافكا دا، ژیان ب خوه دبه ڤهگۆتنهكه تهڤلههڤ: ئەز كی مه دهما كو رێزك ئێدی نه دهرباسدار بن؟ چیرۆك ل كوو دقهده، و ناسنامهیا من ل كوو و ژ كوودهست پێ دكه؟
- ب قهلوونا خوه یا ناڤدار و گۆتنا «Ceci n›est pas une pipe», René Magritte ژ بۆ پرسێن دهربارەی راستی و خهیالێ دا قادهكێ ڤهدكه – ئەو تهنێ سیبهر، ناڤ، خهونە.
سالڤادۆر دالی سەعهتان وهك پهنیر د بن تیرێژێن تاڤێ دا دههلینه، ب ڤی ئاوایی دیار دكه، كو دهم نه تێلهكه بێراوهستانە، لێ ههبوونهكه ههركبار و مهلانكۆلیكە/خهمگینە كو ههبوونا مه دهستنیشان دكه.
- فیلمێن وهكی *The Matrix* an *Inception* گهردوونێن تهڤاهی ئاڤا دكن، تهنێ ژ بۆ كو د داویێ دا ڤێ پرسێ بپرسن: «گهلۆ ئەز هشیار دبم، ئان ئەز نها د خهونا راستین دا مه؟»
فهلسهفهیا هونهری – دهما كو رامانوهر دبن ئافرینهر.
د ڤی پیڤانی دا، تێكلی بهرهڤاژی دبه. فهلسهفهزان ئێدی تهنێ خوه دسپێره پێنووسی، لێ د ههمان دهمێ دا خوه دسپێره شانۆیێ، لاش و چالاكیێ ژی. ئەو نه تهنێ دپرسه «هونهر چیه؟»، لێ ژ بۆ كو ڤێ پرسێ زندی بهێله، هونهری دافرینه.
- جوانی و سپههیتای، وهكی كو ژ ئالیێ هزرڤان و فیلۆسۆفێن مینا كانت و شۆپهنهاوهر ڤه هاتی لێكۆلینكرن، بهدهوی نه تهنێ وهكی خهملێ، لێ وهكی فۆرمهكه تێگەهشتنێ دبینه – پهنجهرهیهكه كو تێ دا تشتێن بێگۆتن ب كورتاسی خوه نیشا ددن.
- ئارتەر دانتۆ (Arthur Danto) دیار دكه كو ئوبژەیهك تهنێ وی دهمی وهكی هونهر تێ ههسباندن كو دیرۆكا هونهری ئەو د ناڤ چارچووڤهیهكه نهدیتبار دا بجهـ كربه.
- جوزێف بویس (Joseph Beuys) كلیتا دهرگهههكی ل خوه ب گورهكی را د ئودهیهكێ دا دگره؛ ئەڤ دیدارا نەئاسایی دبه سهدهما هزرهكه كوور ل سهر چۆل، شارستان، ئەمریكا و لاوازیا مرۆڤی.
هارمۆنی و لناڤههڤكهتن
ئهفسوونا راستهقینه ل وان خالان دهردكهڤه هۆلێ كو سینۆرێن د ناڤبهرا هونهر و فهلسهفهیێ دا ژ ناڤ رادكن.
ئهم مارینا ئابرامۆڤچ (Marina Abramović) وهكه میناك: د پهرفۆرمانسا خوه یا ب ناڤێ «Rhythm 0» (1974) دا، بگرن، ئەو ل بهر ماسهیهكه كو 72 ئوبژە ل سهرێ وێ ههنه – ژ گولێ ههتا دهمانچهیهكێ – رادوهسته و دیار دكه: «هوون دكارن چ بخوازن ل من بكن.» ب ڤی ئاوای، ئەو دبه بهرههمهكه هونهری یا زندی، نیشانهكه پرسێ یا ژ گۆشت و خوینێ چێكری. گهلۆ ئەڤە هونهرهكی فهلسهفی یه، ژ بهر كو ب تهمایێن وهكی هێز، باوهری و توندوتیژیێ را مژوول دبه؟ ئان ئەو یا فهلسهفهیا هونهری یه، ژ بهر كو ئەو ب ئاوایهكی رهخنهیی ل سهر شهرت و مهرجێن پهرفۆرمانسێ، رۆلێ تهماشهڤان و سینۆرێن ئەتیكی دفكره؟ ئەو ههر دو ژی یه – و دبه كو هێژ زێدهتر ژی به.
ل داویێ:
د داویێ دا، ههم هونەرێ فهلسهفێ ههم ژی فهلسهفهیا هونهری، مه ڤهدخوینن كو ئەم نه تهنێ جیهانێ ب ئاوایهكی رهوشهنبیری تێدگەهن، لێ ههروهها وێ ب ئاوایهكی نوو دجهربینن: ب چاڤێن ڤهكری، ب كهنهكی نهرم و ب وێرهكیا كو ئەم گۆمان بكن و حهیران بمینن. ئەو تێگەهشتنا مه یا ل سهر هونهر و سهرپێهاتیا مرۆڤی دهولهمهند دكن و مه گێولخوهش دكن كو ئەم ل سهر تهڤلههڤیا ژیانێ لێكۆلینێ بكن.
ژێدەر:
- Franz Kafka – Der Prozess
Zitat: „Ich kann nicht mehr. Ich kann nicht mehr leben. Ich bin ein Mensch, ich bin ein Mensch.“ (Kafka, S. 278). Hinweis: Diese Stelle thematisiert die existenzielle Verwirrung und das Gefühl des Ausgeliefertseins, was zentrale Themen in Kafkas Werk sind.
- René Magritte – Die Treachery of Images
Zitat: „Ceci n’est pas une pipe.“ (Magritte, S. 15). Hinweis: Dieses Zitat verdeutlicht die Beziehung zwischen Realität und Darstellung und fordert den Betrachter auf, über die Natur der Wahrnehmung nachzudenken.
- Salvador Dalí – Die Geheimnisse der Zeit
Zitat: „Die Zeit ist das Einzige, was wir haben und das Einzige, was wir nicht kontrollieren können.“ (Dalí, S. 99). Hinweis: Dalís Arbeiten, insbesondere die schmelzenden Uhren, reflektieren die Fluidität der Zeit und laden zur philosophischen Auseinandersetzung ein.
- Arthur Danto – Art and Philosophy
Zitat: „Ein Objekt wird erst dann Kunst, wenn es in einen historischen Rahmen eingeordnet wird.“ (Danto, S. 45). Hinweis: Dantos Konzept der Kunstgeschichte als Rahmen ist entscheidend, um zu verstehen, wie Kunst funktioniert und wahrgenommen wird.
- Joseph Beuys – Das Erbe der Kunst.
Zitat: „Kunst ist nicht das Ergebnis eines Zufalls, sondern das Produkt eines Dialogs zwischen Menschen und Natur.“ (Beuys, S. 77). Hinweis: Beuys’ Ansatz zur Kunst als sozialem Prozess spiegelt sich in seinen Performances wider und fordert zur Reflexion über Zivilisation und Natur auf.
- Marina Abramović – The Artist Is Present
Zitat: „Wenn der Zuschauer das Werk betritt, wird er Teil der Performance.“ (Abramović, S. 102). Hinweis: Dieses Zitat von Abramović aus ihrer reflexiven Betrachtung der Performancekunst stellt die Beziehung zwischen Künstler und Publikum in den Mittelpunkt.
