گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ئەدیب و نڤیسکار و شاعرێ کورد کۆنێ رەش؛ ناڤەکی دیار و ئاشکرایە د ناڤ قادا ئەدەبیاتا کوردی دا ل هەر چار پارچەیێن کوردستانێ. ئەو ژ مالباتەکا کوردپەروەرە و هەمی ژیانا خوە بۆ خزمەتا دۆزا کوردی تەرخانکریە، گرنگی دایە ئەدەب و فۆلکلۆر و دیرۆکا کوردان و لێکۆلین د ڤی واری دا ئەنجام داینە. ئەو ناڤەکی گەش و بریسقەدارە ل ئاسمانێ ئەدەبیاتا کوردی و روحەکا کوردستانی و وەلاتپارێزی د جانێ وی دایە و ل هەمی کوردستانێ کەسەکی خوەشتڤی یە. کۆنێ رەش ژ سالێن نۆتان وەرە تێکەلی و سەرەدانێن وی بۆ هەرێما کوردستانێ د بەردەوامن و هەردەم ل فەستیڤال و بوون و هەلکەڤتێن ل هەرێمێ دئێنەکرن پشکداریێ تێدا دکت… ئەو بۆ هەژمارێ مێڤانێ مە بوو و مە ئەڤ هەڤپەیڤینە ل گەل وی کرییە..
دەستپێکا تە ل گەل شعرێ و ئەدەبیاتان کەنگی و چاوا بوو؟ و تو ب کێ داخبار بوویی؟
ژ مێژ ڤه من حهز زمانێ دایكا خوه كریه.. د دهستپێكا خۆرتانیا خوه ده، من هن جاران ب زمانێ عەرهبی هس و هەستێن خوه داڤێتن سهر كاخهتێ.. لێ پشتی كو من دهنگێ شۆرهشا بارزانی بهیست و چاڤ ب نڤیسكارێن كورد وهك: (جهگهرخوین، ئوسمان سهبری، حهسهن هشیار و رهوشهن بهدرخان) كهت و من ئەو ژ نیزیك ڤه، ناس كرن، ئەشقا زمانێ كوردی ب من ره گورتر بوو.. نهخاسم پشتی كو من كۆڤارا (هاوار، رۆناهی، رۆژا نوو و ستێر) خواندن و ژیانا خوهدیێن وان (میر جهلادهت بهدرخان و د. كامیران بهدرخان) ژ نێزیك ڤه ناس كر.. د ئەنجام ده، بێ پلان، كهتم مهیدانا زمان و نڤیساندنا ب زمانێ كوردی ده.. د سالا 1982ان ده، ب هاتنا (پرۆفیسۆر جهلیلێ جهلیل) و یێن د پهی ره ژ ئەرمهنستانێ، ئەز ژ وان فێری دانههڤا زارگۆتنا كوردی بووم. ب گوهداریا سترانێن (شڤان پهروهر) ره و كهرنهڤالا گوهاستنا تهرمێ سهیدایێ جهگهرخوین سالا 1984ان، پتر ئاسۆیێ حهزكرنا زمان و رهوشهنبیریا كوردی ب من مهزن بوو.. د ئەنجام ده من و ههڤالهكی خوه كۆڤارا (گورزهك گول) د سهرێ سالا 1989ان ده وهشاند.. ئەڤ چالاكیێن من ل هاوایێ ئەمنیهتێن رێژیمێ نهدهاتن.. گهلهك جاران ئەز ب ڤهخواندنێن خوه، برن و ئانینان دترساندم.. و ژ من ره دگۆتن؛ چما ته ناڤێ خوه ب ناڤێ (كۆنێ رهش) گوهارتیه.. ژ بۆ كو ئەم ته ناس نهكن نه؟؟! چما تو ب زمانێ عەرهبی نانڤیسی و تو ب كوردی دنڤیسی..؟ ئان تو ژ زمانێ عەرهبی نه رازیی؟!
وەکو پتریا شاعر و نڤیسەرێن کورد یێن ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ، تە ژی ب زمانێ عەرەبی دەست ب خەباتا خوە یا چاندی کرییە، ئەرێ تە چاوا و کەنگی بەرێ خوە دا خواندن و نڤیسینێ ب زمانێ کوردی؟
وهك كو من گۆتی، د باوهریا من ده كوردهواریا رهسهن، حهزكرنا زمانێ كوردی د هناڤێ مرۆڤی دە دچینه.. د ههر تشتی ده دهستپێك ب حهزكرنێ دهست پێ دكه و حهزكرنا دروست و ئاكتیڤ مێرانیه.. سهبارهتی حهزكرنا من ژ زمانێ كوردی ره دكارم ببێژم كو ژ گوندێ من دۆدا دهستپێ كریه، ئەڤ گوندێ سینۆری كو دكهڤته ل سهر سینۆرێ سووریێ و تركیێ، كهسی ژێ نه ب زمانێ عەرهبی و نه ب زمانێ تركی زانیبوو و ب دهمێ ره د ناڤ ئاگرێ ڤان ههر دو زمانان ده دهات شهوتاندن.. وها د ناڤ وێ تراژیدیا زمانی ده مهزن بووم، من خواند و ب گیانهكی كوردپهروهری هاتم خوهدی كرن.. د سالا 1973ان ده من دیوانا جهگهرخوین (كیمه ئەز)، پهیدا كر و چهند جارهكی ب جهگهرخوین ره روونشتم، هنگێ من ژی وهك تهڤایی نفشێ خوه، هن جاران ب زمانێ عەرهبی ههلبهست دنڤیساند.. لێ پشتی كو من جهگهرخوین دیت و ژێ پرسی سهیدا تو ب عەرهبی پتر دكاری حس و ههستێ خوه دهرینی ئان ب كوردی..؟ بشکوڕی و ل من ڤهگهراند و گۆت: ب كوردی.. ژ وێ هنگێ ڤه نڤیساندنا ب زمانێ كوردی نقوتی دلێ من.. د سالا 1977ان ده ژ بۆ خواندنێ چووم ئەلمانیا رۆژئاڤا، ل وێرێ ب شاهی چاڤ رۆژنامهیا (رۆژا وهلات) كهتم، ب كوردی و تركی بوو.. پشتی ڤهگهرا من د سالا 1978ان ده، من دهست ب نڤیساندنا كوردی كر، بهلێ د پلهیهك بچووك ده بوو. ب هاتنا رۆناكبیرێن كورد ره ژ سۆڤیێتا بهرێ وهك: جهلیلێ جهلیل،.ئوردیخانێ جهلیل، ئەسكهرێ بۆیك، ئەلیێ ئەڤدلرهحمان تۆسنێ رهشید.. شرینیا زمانێ كوردی و دانههڤا زارگۆتنا كوردی پتر ب من ره مهزن بوو و وێ هنگێ، د رێكا ئەسكهرێ بۆیك ره چهند جارهكی ههلبهستێن من د رۆژنامهیا (ریا تازه) ده بهلاڤ بوون.. د ئورتا سالێن 1980ی ده هن جاران بهرههمێن من د كۆڤارا (پێشهنگ) ده بهلاڤ دبوون، ئەوا كو پارتیا رهحمهتی سامی عەبدولرهحمان ل سووریێ دوهشاند.. هەتا نها من د سهر 50 كۆڤار و رۆژنامهیێن كوردستانی ده نڤیساندیه.. د وارێ نڤیساندنا گۆتاران ده ئەز ژ تیر یا موسا عەنتهر یا كو د رۆژنامهیا وهلات ده ل ستهنبۆلێ دهات وهشاندن و ژ بهخچه یێ كهمال بوركایی كو د رۆژنامهیا رۆناهی ده، ئەو ژی ل ستهنبۆلێ دهات وهشاندن فێر بوومه و وان وهك مامۆستایێن خوه د وارێ نڤیساندنا گۆتاران ده دبینم، ژ خوه كێفخوهش دبم كو شاگرتهكی میر جهلادهت بهدرخان بم.
رۆلێ میر جەلادەت بەدرخان و کۆڤارا (هاوار)ێ د پاراستنا زمان و ئەدەبێ کوردی دا ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ چ بوو؟
میر جهلادهت عالی بهدرخان، ئەڤ لهههنگێ كورد، یێ كو تهڤ ژیانا خوه ل سهر دو ئەنیێن شهر، د بهر مافێ گهلێ خوه ده خهرج كریه؛ د دهستپێكێ ده، ب سیاسهتێ مژوول بوویه و هێزا خوه د شهرێ پۆلیتیكی ده مزاختیه، پاشێ، پشتی كو تهڤ دهرفهتێن پۆلیتیكی و شۆرهشگێری ل با هاتنه گرتن، بهرێ خوه دایه ئەنیا رهوشهنبیری و رۆژنامهڤانیێ و تهڤ ژیانا خوه ژێ ره تهرخان كریه. ب سایا وی یهكهمین جاره د دیرۆكا كوردان ده كو زمانێ كوردی ب تیپێن لاتینی د ناڤ رووپهلێن كۆڤارا هاوارێ ده ل شامێ بهردهست دبه. ههژمارا پێشی ژ ڤێ كۆڤارێ د 15 گولانا 1932ان ده هاتیهچاپكرن، ههژمارا داوی (57) د 15 تهباخا 1943ان ده دهركهتیه. د سالا 1942ان ده ژی، كۆڤارهكه دن، ب ناڤێ رۆناهی ل شامێ وهشاندیه.. ههم ژی، میر جهلادهت بهدرخان خوهدیێ یهكهمین پرتووكخانهیا كوردی یه: ئەڤ كتێبخانهیا كو میر جهلادهت بهدرخان ب وهشانا كۆڤارا هاوارێ ره دامهزراندبوو و 21 پرتووك ب ناڤێ وێ چاپ و بهلاڤ كرنه. دیوانا سهیدایێ جهگهرخوین یا پێشی یهك ژ وهشانێن وێ پرتووكخانهیێ یه. ههم ژی میر جهلادهت بهدرخان یهكهمین ههلبهست د پهسنێ ئالا كوردان ده نڤیساندیه و د كۆڤارا هاوارێ، ههژمارا 5ان ده ب ناڤێ (ئالا كوردان) بهلاڤكریه.
تە بزاڤەکا مەزن ل سەر دیرۆک و خەباتا مالباتا بەدرخانیان (ب تایبەت میر جەلادەت و رەوشەن خان)ێ کرییە، ئەڤ خەمخۆری و حەزا مەزن بۆ ڤێ مالباتێ چاوا د ناخێ تە دا چێبوو و سەدەم چ بوون تە ئەو هلبژارتن؟
نزانم ژ كهنگی ڤهیه، من ناڤێ جزیرا بۆتان، میرێ بۆتان و برجا بهلهك بهیستیه.. ژ بچووكانیێ ڤه، ئەڤ ناڤ د مالا مه ده دهاتن گۆتن.. ژ بهر كو ئەم ب كۆكا خوه ل بۆتان ڤهدگهرن.. ئەرێ.. د وێ بچووكانیێ ده من ب ئەشق ل چیرۆكێن میرهكێن بۆتان گوهداری دكر و ب رێزگرتنهك مهزن، چیرۆكێن میرێن بۆتان د هش و خهیالا من ده دهاتن تۆماركرن.. من كهس ژ وان مهزنتر نهددیت و وها میرهكێن بۆتان د چاڤێن من ده مهزن مان و ب من ره مهزن بوون.. حسرهتا ناسكرنا نهفهرهكی ژ مالباتا میرێ بۆتان ژ من ره خهون و خهیال بوو.. هەتا من رهوشهن بهدرخان ل هاڤینا 1989ێ ناسكری.. یا دن، دهما كو مرۆڤ ناڤێ جزیرا بۆتان سەح دكه، پێره پێره ناڤێ میر بهدرخان و زارۆكێن وی تێنه بیرا مرۆڤ و ههروها برجا بهلهك، مهم و زین، مهلایێ جزیری، مهدرهسهیا سۆر، ئەحمهدێ خانی و بهكۆیێ عەوان.. هووناندنهكه خورت ڤان ناڤان و كوردهواریێ ب ههڤ ڤه گرێدده.. د باوهریا من ده، هەگهر بهدرخانی و میر مقداد مهدحهت بهدرخان، نه خوهدیێن بانگا نهتهوی یا كوردی یا دویێ بن، لێ ههر ئەو خوهدیێن بانگا نهتهوی یا كوردی یا سێیێ نە.. وهك كو دیارە ئەحمهدێ خانی خوهدیێ بانگا نهتهوی یا یهكهمینە و حاجی قادرێ كۆیی خوهدیێ بانگا دویێ یە. حاجی قادرێ كۆیی ئەڤێ كو ل ستهنبۆلێ مامۆستایێ هن بهدرخانیان بوو و نه دووره كو د بن باندۆرا وان ده، فێر و سهروهختی كوردهواریا نهتهوی بووبه.. ڤان یهكان ب تهڤایی ئەز ب وان ڤه گرێدام و ئەز ب گوهدانا وان زۆر كێفخوشم..
ل دەمێ کۆمکرنا بەرهەم و بیرهاتنێن بنەمالا بەدرخانیان، چ ئاستەنگ یان تشتێن بالکێش تو تووشی وان بووی کو هەتا نوکە نەهاتینە بەلاڤکرن؟
ئاستهنگێن كو ههبوون چوونا شامێ ل جهم ئاپۆ ئوسمان سهبری بوو و چوونا باژارێ بانیاسێ ل جهم میرزاده رهوشهن بهدرخان بوو.. من ئاگاهیێن خوه ژ وان دستاندن.. پشتی كو من دنڤیساندن جارهكه دن دچووم نك رهوشهن بهدرخان تشتێن كو من دنڤیساندن ژێره دخواندن.. ئەگهر شاشی ههبانا ژ من ره راست دكر.. بهلێ بهدرخانی وهك دهریایهكه كوور و بێ بنی نه، گهلهك تشتێن وان یێن نهدیار ههنه كو هێژ نههاتنه دیتن، خهپارتن و بهلاڤكرن… ژ بهرههمێن من ل دۆر بهدرخانیان ئەڤ پرتووكن:
– سهرپێهاتیێن میران (1) بهیرووت 1991.
– میر جهلادهت بهدرخان، ب عەرهبی، شام 1992، ب كوردی ستۆكهۆلم، 1997.
– كۆمهلا خۆیبوون و بوویهرێن رۆژانه یێن شۆرهشا ئاراراتێ، ئەربیل، 2000، ب زمانێ عەرهبی یه.
– شاگرتێ بهدرخانم، ههلبهستێن زارۆكان، بهیرووت، 1996.
– باژارێ جزیرا بۆتان و هونهرا میر بهدرخان، ستانبۆل، 2013.
– مالباتا بهدرخانیان (گهشتا بهرخوهدان و ئێشێ)، قامشلۆ/ 2016، ب زمانێ عەرهبی یه.
رۆژئاڤایێ کوردستانێ کانیکا هونەرێ رەسەنێ کوردی یە و چەند هونەرمەندێن مەزن د ڤی واری دا خزمەتەکا بەرچاڤ پێشکێشکرینە، مینا (سەعید گاباری، محمەمەد عزیز شاکر، محەمەد شێخۆ) و گەلەکێن دی، تێکلیێن تە ل گەل وان ل چ ئاست دا بوون؟
بێگومان رۆلا سترانبێژ و دهنگبێژان د ههستێ نهتهوی و زمانێ كوردی ده ل رۆژاڤایا.. تهڤی قهدهغهبوونا زمانێ كوردی ژ رهخ دهستهلاتێ ڤه، تهڤی ئاستهنگ و پرۆبلهمێن كو د ناڤ جڤاكا خهلكێن بهریێ مێردینێ ده ههبوون؛ ژ بهربهریێ، شهرێ ئێلتیێ، شهرێ نهتهوێن جیران و خوهپاراستنێ، خهلكێن بهریێ ل گۆر خوهرستیا بهریا خوه، ئاموورێن موزیكێ وهك دهف، زڕنه، كهماچه، تهمبوورێ و بلوور ژ خوه ره بژارتن، ل گۆر دهنگێن زمانێ خوه ئاواز ئافراندن و ل بهر دهنگێ ژهنێن وان كول و خهم، كەیف و شاهیا خوه ئانینه زمان و گۆڤهندا رهقس و سهمهیێ گهراندنه..
ئەرێ ژ مێژ ڤه مۆزیك، ستران و سهمایێ رۆلێ خوه د جڤاكا خهلكێن رۆژئاڤایێ كوردستانێ ده لستیه و ئاكاما وان د دهروونا خهلكێن وێ ده هاتیه كۆلان. هەتا پلهیهكێ كو خهلكێن رۆژئاڤا نكارن دووری ستران و مۆزیكێ بژین! ب واتهیهكه دن، وهك كو مرۆڤێ كورد حهز ژ خاكا وهلاتێ خوه كوردستانێ كرییه، وها ژی حهز مۆزیك و سترانێ كریه و د ئەنجام ده رێزگرتن ژ سترانبێژان ره هاتیه گرتن. ئەوێن كو موزیك ب لڤا دهستێ وان هاتیه ژهناندن و گۆتن ژ گهوریا وان هاتیه دهر و ههردو ب ههڤ ره هاتنه هوناندن. سێ جۆرهیێن وان كهسێن كو چیرۆك و ستران د ناڤ خهلكێن رۆژئاڤایێ كوردستانێ ده دگۆتن و زمانێ مه پاراستن ههبوون: چیرۆكبێژ، سترانبێژ و دهنگبێژ.
تێكلیێن من د ئاستهك بلند ده پتر ب محهمهد شێخۆ و سهعید یووسوف ره ههبوون پتر ژ یێن مایی.. ژ سالا 1965 وەرە محهمهد شێخۆ ناس دكم و دۆستانیا مه ب ههڤ ره ههبوو.. مه د ئەینی قوتابخانێ ده دخواند.. هنگێ محهمهد شێخۆ نوو دابوو سهر رێكا هونهریێ.. و وها ته كو د 9ێ ئادارا 1989ان ده كۆچا داوی كر.. بهلێ دۆستانیا من ب سەعید یووسف ل سالا 1978ان ڤهدگهره، دهما كو د شاهیا من ده ب دهنگ و سترانێن خوه شاهی خوهش و گهش كر.. بهلێ پهوهندیێن من ب سهعید گاباری و مهحموود عەزیز و یێن مایی ره ژی ههبوون، لێ نه وهك محهمهد شێخۆ و سهعید یووسف..
فۆلکلۆر پشکەکا گرنگە ژ ناسنامەیا مللەتی، تو دبینی کو مە شیایە د ڤان سالان دا فۆلکلۆرێ خوە ژ بەرزەبوونێ بپارێزن، ب تایبەتی د سەردەمێ تەکنۆلۆژیایێ دا؟
رۆژا ئیرۆ، ههر كو كالهمێرهكی مه دمره، ههر كو كوردهك دووری زمانێ خوه دكهڤه كوردستانا مه تێ گوڤاشتن و بچووك دبه، ژ بهر كو دیرۆكا مه د فۆلكلۆرێ مه ده یه. گۆتنا ژۆرگه ئامادۆ نڤیسكارهكی برازیلی دوباره دكم كو ژ بۆ گهلێ خوه وها گۆتیه: (ههر كو كالهمێرهكی مه دمره، پرتووكخانهیهك مه پێ ره دشهوته..).
سهبارهتی مه كوردان ژی، ههر كو كالهمێرهكی مه دمره، پشکەک ژ فۆلكلۆرێ مه پێ ره دمره! ههر كو كوردهك دووری زمانێ خوه دكهڤه كوردستانا مه بچووك دبه..! ژ بهر كو چاند و وێژهیا مه قهدهغه بوو، پرانیا وێژهیا مه یا دهڤكی نههاتیه نڤیساندن. گهلهك ژ بوویهرێن مه یێن دیرۆكی، ژ شین و شاهیێن مه هاتنه وندا كرن، ب خێرا دهنگبێژ و چیرۆكبێژان هن هاتنه پاراستن. دهنگبێژێن مه وهك پرتووكخانهیهكه گهرۆك بوون د ناڤ گهل ده.
زمان و فۆلكلۆر بنگههێن ههری گرنگن ژ ئاڤاكرنا كهسایهتیا مه ره وهك كورد كو ئەم زمانێ خوه یێ شێرین، پێمایێ خوه یێ زهنگین و زارگۆتنا خوه یا دێرین د سهر گوهان ره باڤێژن، ئەم ئێ چلۆ وهلاتێ خوه ئاڤا بكن؟! ما ئەم چیرۆكا مهمێ ئالان و سیابهند و خهجێ ژ مولك و مالێ كێ بههژمێرن؟! ما كو ئەم خوه ب گۆتنێن جزیری، خانی، نالی و كۆیی پهسن نهدن، ئەم دێ خوه ب گۆتنێن كێ پهسن بدن..؟!!!
داوی، دكارم ببێژم كو فۆلكلۆرێ مه ب ئاڤا چهمێ دجله و فهرات ره ههركییه، ب چیایێ تۆرۆس، زاگرۆس، جوودی، ئاگری و بارزان ره بلند بوویه.. و د ئەنجام ده پشکەکی مهزن ژ دیرۆكا مه د رووپهلێن وێ ده هاتیه پاراستن، فۆلكلۆرێ مه كانیهك بێ داوی یه.
فۆلكلۆر و ئەدهبیتا مه، مینا كهلههكه كاڤل و وێرانە، دژمنێن كوردهواری و مرۆڤاهیێ دو كهڤرێن وێ ساخلهم ل سهر ههڤ نههشتنه و ههر كهڤرێن وێ ددزن و دكن ژ مولك و مالێن خوه… بهلێ، ههر بنگهه و لهنگهرێن ڤێ كهلها دێرین د جهێ خوه ده مانه. كهڤر و بهرێن وێ، یێن ههرفی تهڤ ل دۆرێ و د هوندرێ بهدهن و سوورا وێ ده بهلاوهلانه.. كاڤلێ ڤێ كهلهێ ل سهر خاكا كوردستانێ خوهش بهلوی و دیاره.. ل هێڤیا وهلاتیێن خوهیه كو د هاوارا وێ ده بێن و جارهكه دن ڤێ كهلها دێرین ڤهژینن و نوو بكن.. ئەڤه رهوشا كولتورا مه.. ژ 50 سالی ڤه، هن ب هن وهلاتیێن ڤێ كهلهێ لێ ب خوهدی دهردكهڤن، ههر یهك ژ رهخێ خوه ڤه ههول دده كو پشکداریێ د نووژهنیا وێ ده بكه.. بێگومان ئەز ژی یهك ژ وان وهلاتیا مه.. چاڤێن ب كهلهێ كهتینه، دهرباسی ناڤ كاڤلێن وێ بوومه. ئەز ژی وهك ههڤالێن خوه بزاڤێ دکم كو ژ بهرێ ڤه، هیم و لاتێن ڤێ كهلها هلوهشیایی ل جهێ وان ڤهگهرینم و تشتهكی كاڤل ب دووڤ خوه ده نههێلم.. ئەڤە رهوشا ئەدهبیاتا مه یا دهڤكییە.
تو هەم شاعر هەم ڤەکۆلەری؛ شعر چەند هاریکار بوویە بۆ دەربڕینا وێ حەسرەتا دیرۆکی یا د ناخێ تە دا؟
ئهز ب نڤیسینێن خوه یێن دیرۆكی ههول ددم كو هیم و لاتێن كهلها زمانێ كوردی ل جهێ وێ ڤهگهرینم.. ب هوناندنا ههلبهستان ره دخوازم كوچ و بهرێن دهری و پهنجهرهیان ل جهێ وان دانم و ب دانینا گۆتارێن تێڤهل ره نیگار و نهقشێن كهلهێ شایك و حلوی دكم..
رەوشا زمان و ئەدەب و رەوشەنبیریا کوردی ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ چاوا دبینی؟
ئەز باوهر دکم جارهكه دن ته پرس ژ من كربوو.. ل دۆرێن 15 سالان ڤه رهوشا وێژهیا كوردی ل ناڤ مه كوردێن رۆژئاڤا دهرباسی قووناغهكێ نوو بوویه، قووناغهكه ب ئاكامتر، هێزتر و ناڤتێدانتر و رێك ل بهر نڤیسكارێن جدی هات ڤهكرن..
د سالا 2012ان ده ب ئاڤاكرنا رێڤهبهریا خوهسهر ره، خواندن و نڤیساندنا ب زمانێ كوردی ژ قهدهغهبوونێ دهرباسی سهربهستیێ بوو.
1 – د دهستپێكا سالا 2012ان ده، ب ئارمانجا پهیداكرنا مامۆستایێن زمانێ كوردی، كۆرسێن فێركرنا زمان د دبستانان ده دهستپێ كر، ڤێ یهكێ دۆر دو سالان درێژ كر.
د سالێن 2012-2013-2014ان ههژمارهك باش ژ مامۆستایێن فێركرنا زمانێ كوردی پهیدا بوون و بهرنامهیهك ژ بۆ خواندنا زمانێ كوردی ژ بۆ سێ ئاستان هات ئامادهكرن.
2 – ژ بهر كو خهلكێن رێڤهبهریا خوهسهر ژ سێ پێكهاتهیان كورد، عەرهب و سریان پێك تێ، كارێ پهروهردهكرنێ ژی ب سێ زمانان: كوردی و عەرهبی و سریانی هات كرن.
ناڤێ (کۆنێ رەش) هێمایە بۆ ڕەشمالا کوردی یا رەسەن، ئەڤ ناڤە چ پەیوەندی ل گەل روحا تە و بەرهەمێن تە هەیە؟ یان چما تە ئەڤ ناڤە ل خوە کریە؟
د وان سالێن كو زمانێ كوردی قەدەغە بوو و ترسا ژ ئەمنیهتا دهولهتێ مهزن بوو، ژ نهچاری من ناڤێ (كۆنێ رهش) ژ خوه ره بژارت.. ئەڤ ناڤێ كو كالكێ من ل جیرانێ خوه ئەحمهدێ پتێ كربوو.. ب واتهیا سهخیبوون، مێرانی و دلفرههبوونێ. ئەحمهدێ پتێ، مرۆڤهكی فهقیر، جۆمهرد و سهخی بوو، دهریێ وی ههر دهم ڤهكری بوو.. ههم ژی، ژ زمانێ كوردی پێڤه چو زمانێن دن نەدزانی. مرۆڤهكی ب جلکێن كوردی یێن ئورژینال گرێدایی بوو؛ كوم و كۆلۆزهكی رهش ل سهرێ وی بوو. گهلهك چیرۆكێن كوردی یێن فۆلكلۆری دزانین.. بژارتنا من ژ ناڤێ وی ره ب گهلهك واتهیایه؛ ژ رهخهكی ڤه، رهشاهیا كو وێ دهمێ كۆنێ خوه د سهر وهلاتێ مه ره ڤهگرتبوو. ژ رهخهكی دن ڤه، كۆن ههر دهم ڤهگرتیه.. مرۆڤان ژ سهرما و گهرمێ دپارێزه.. رێوی، برچی و ههژار خوه لێ دگرن، د بن سیا وێ ده خوه ژ گهرمێ و سهرمایێ دپارێزن..
من گهلهك تشت و مشت د بن سیا كۆنێ خوه ده دیتنه..
پەیوهندیێن ته ل گەل چاپهمهنیا باشوورێ كوردستانێ د چ ئاست دانە؟
پشتی سهرهلدانا مهلیۆنی د سالا 1991ێ ده ل باشوورێ كوردستانێ، من خوه وهك نهفهرهكی ژ خهلكێن زاخۆ و دهۆكێ دیت..! پەیوەندیێن من یێن رهوشهنبیری ب نڤیسكار و چاپهمهنیا وان ره چێبوون و هەتا رۆژا ئیرۆ ئەو پەیوەندی د بهردهوامن.. د وان سالان ده نڤیساندنا ب زمانێ كوردی د ناڤ مه كوردێن رۆژئاڤا ده قەدەغە بوو. تهڤی وێ قەدەغەبوونێ، من ب دزی دوهشاند. بهلێ پشتی كو چاڤێن من ب چاپهمهنیا كوردێن باشوورێ كوردستانێ كهتین، پتر حهزكرنا زمان و رهوشهنبیریا كوردی ل نک من ده شێرین و گهش بوو.. وها، من دهۆك وهك پهیتهختێ رهوشهنبیریا كوردی/ كورمانجی ناس كر، نهخاسم كو شێوهزارێ مه و وان یهك بوو.. بهلێ پرۆبلهم ئالفابێ بوو.. مخابن كو هێ ژی ئەو پرۆبلهم لداره..!
ئەو چاپهمهنی ب رهنگهكی تۆڤ، دهات ناڤ مه كوردێن قامشلۆ. ژ وێ چاپهمهنیێ؛ خهبات، برایهتی، كوردستانی نوێ، ئتیحاد، مهتین، سهرهلدان، گازی، پهیمان، دجله، پهیڤ، لالش، گولان، نووبوون، كۆڤارا دهۆك و یێن مای. پتر ئەو چاپهمهنی د رێكا مامۆستا عومهر بۆتانی، مهحموود گهرگهری و سهلاحێ شێخ بهرپرسیارێن ئوفیسا ئالپارتی ل قامشلۆ دگەهشتنە دهستێن من و ههڤالێن من… من ژی، نڤیسینێن خوه و ههڤالێن خوه ژ پڕانیا وان كۆڤار و رۆژنامهیان ره دشاندن.. چهند نموونه ژ پەیوەندی و پشکداریێن من د وێ چاپهمهنیێ دە:
د سالا 1996ان ده، دهم كو رۆژنامهیا (پهیمان) یا ههفتانه ل دهۆكێ دهست ب وهشانێ كر، من ب بهردهوامی د ستوونا ب ناڤێ (هندك و رندك) ده، دنڤیساند.. ههم ژی من نڤیسینێن نڤیسكارێن قامشلۆ ژ مامۆستا بههجهت هرۆری سهرنڤیسكارێ ڤێ رۆژنامهیێ ره دشاندن.. وی ژی بێ تهخسیر بهلاڤ دكرن. پشتی راوهستاندنا رۆژنامهیا (پهینان) و وهشاندنا رۆژنامهیا (ئهڤرۆ)، جارهكه دن گۆتارێن من د ڤێ رۆژنامهیێ ده ژی هاتن وهشاندن، نهخاسم د رێكا د. دهرباس مستهفا ره.. سپاسدارێ وی مه.
د گولانا 1998ان ده، ب ههلكهفتنا 100 سالیا رۆژنامهگهریا كوردی، كۆڤارا (دجله)، ل دهۆكێ، ب سهرنڤیسكاریا مامۆستا (عەبدولكهریم فندی)، دهست ب وهشانێ كر. ئەڤ كۆڤار خوروو ب كوردیا لاتینی بوو.. ئەم ب دیتنا بهرههمێن خوه د ناڤ رووپهلێن وێ ده كێفخوهش دبوون.
دكارم ببێژم كو من كهدهكا مهزن د كۆڤارا (دجله) ده ههبوو.. بهرههمێن من ب گرسبوون تێ ده دهاتن بهلاڤكرن، ههر وها بهرههمێن نڤیسكارێن لاتینینڤیس ژ رۆژئاڤا.. د باوهریا من ده، ئەو یهكهمین كۆڤارا كو خوروو ب كوردیا لاتینیه كو ل باشوورێ كوردستانێ هاتیه وهشاندن. ئەم ب هێڤی نه كو جارهكه دن وها كۆڤار ل دهۆكێ بێنه وهشاندن و گوهدان ب كوردیا لاتینی پتر بێ كرن.
بیۆگرافیا نڤیسكار كۆنێ رهش:
– ل سالا 1953ێ ل گوندێ(دۆدا) کو دکەڤتە د ناڤبهرا تخویبێن رۆژئاڤا و باكوری كوردستانێ دا ژ دایکبوویە. گوندێ وی د ناڤبهرا قامشلۆ و عاموودێ دایه. ناڤێ وی یێ دروست (سهلمان ئوسمان عەبدۆ) یه. ژ ئەنجامێ كار، خهبات و كهدا وی د وارێ كوردهواریێ دا، ب ناڤێ (كۆنێ رهش) ل سهرانسهری كوردستانێ هاتیه نیاسین.
– خواندنا خوه یا سهرهتایی ل گوندێ (دۆدا) خواندییە، پاشی ل قامشلۆ و حهسهكێ بەكالۆریۆس تهمام كرییه و گهلهك بزاڤ کرینە كو خواندنا خوه یا بلند ب دووماهی بینت، هەتا كو چوویە ئەلمانیا رۆژئاڤا لێ نەبریە سهری.
– ژ مێژە ب دویڤ زمان، فۆلكلۆر و تۆرهیا گهلێ خوه دایه. د گهلهك كۆڤار، رۆژنامه و بهلاڤۆكێن كوردی دا ل ههر چار پارچهیێن كوردستانێ و ل دهرڤهیی وهلاتی بهرههمێن وی هاتنه وهشاندن و بهلاڤكرن.
– ژ كهسێن پێشیێ یه د ڤێ قووناغا نوی دا ل رۆژئاڤا، پشتی ئوسمان سهبری، جهگهرخوین، قهدری جان، تیرێژ، كهلهش، رهزۆیێ ئوسێ، دلاوهر زهنگی، دهروێشێ غالب، دههام ئەبدولفهتاح و یێن كو بەرهەمێن خوە ب زمانێ كوردی نڤیسینە.
– ئەندامێ پهنا كوردە.
– ل تهباخا 2006ێ، بوویه ئێك ژ ههلبهستڤانێن (Poetas del Mundo/ www.poetasdelmundo.com) و بۆ وی رووپهلهك د ناڤ ههر هەشت ههلبەستڤانێن كوردستانێ دا هاتیه تهرخان كرن، ئەڤ جارا ئێکێیه كو ناڤێ كوردستانێ د جههكی جیهانی دا ب ههلبهستڤانێن وێ بلند دبت.
– بهرپرسێ گرۆوپێ وهقفا سارایێ یه، پشتی خودانێ وێ مامۆستا گۆران جاندان.
– چەندین خەلات ژ دەزگەهێن رەوشەنبیری و ئالییان جودا وەرگرتینە و هەروەسا پشکداری د دهان فەستیڤال و کۆنفرانسێن رەوشەنبیری و ئەدەبی ل کوردستانێ و دەرڤەدا کرییە.
بهرههمێن چاپکری:
– سهرپێهاتیێن میران (1) بهیرووت 1991.
– میر جهلادهت بهدرخان، ب عەرهبی، شام 1992، ب كوردی، ستۆكهۆلم، 1997.
– سهرهلدانا ساسۆنێ، 1925-1936، شام 1995، ب زمانێ عەرهبی. موسهدق تۆڤی وهرگێڕایه زمانێ كوردی و ل دهۆكێ چاپ بوویه.
– كۆمهلا خۆیبوون و بوویهرێن رۆژانه یێن شۆرهشا ئاراراتێ، ئەربیل، 2000، ب زمانێ عەرهبی.
– ئوسمان سهبری، 1905-1993، شام، 1997.
– دیرۆكا قامشلۆ، لێكۆلین ب زمانێ عەرهبی. ستهنبۆل، 2003، حهلهب، 2004 و سلێمانیێ، 2006، شام، 2012. قامشلۆ 2020.
– وهلاتۆ!، ههلبهست، بهیرووت، 1998.
– دهرگههێ ژین و ئەڤینێ، ههلبهست، بهیروورت، 2001.
– جوودی چیایێ مرادان، ههلبهست، وهرگێڕانا ههژار ئیبراهیم، شام، 2004.
– دارا چنارێ، ههلبهست، وهرگێڕانا عیماد ئەلحهسهن، شام 2006.
– شیهینا شهڤبوهێركێن دیل، ههلبهست، ژ وهشانێن یهكیتیا نڤیسكارێن كورد تایێ دهۆكێ، ئێلۆنا 2010.
– سیپان و ژین، ههلبهستێن زارۆكان، بهیرووت، 1993.
– شاگرتێ بهدرخانم، ههلبهستێن زارۆكان، بهیرووت، 1996.
– ههلبهستێن زارۆكان، ئامهد، 2013.
– دیرۆكا رۆژانامهگهریا كوردی ل سووریێ و لبنانێ: 1932 – 2012، لێكۆلینهك، دهۆك، 2013.
– باژارێ جزیرا بۆتان و هونهرا میر بهدرخان، ستانبۆل، 2013.
– مالباتا بهدرخانیان (گهشتا تێكۆشین و ژانان)، ب زمانێ عەرهبی، قامشلۆ 2016.
– كوردێن ئێزدی ل سووریێ، قامشلۆ 2017.
– گهرنامهیا من: گهشت و سهردان، قامشلۆ 2017 و 2021.
– ئوسمان سهبری 1905-1993: ژینهنیگاری و چهند نڤیس و ههلبهستێن نوو، چاپهكا نوی، قامشلۆ، 2017.
– گورزهك ئێش، ههلبهست، وهرگێڕانا زمانێ عەرهبی خالس موسهور، قامشلۆ، 2017.
– د. نوورهدین زازا؛ (كوردێ نهژبیركرنێ)، وان و ئانقەرە، 2019.
– بهریا مێردینێ؛ (رۆمانا ههیمێن دهرباسبووی)، رۆمان، وان و ئانقەرە، 2019.
– قامشلۆ-پۆل، ههلبهست و پهخشان، قامشلۆ، 2020.
– ئەز و جهگهرخوین: (سێ ههلبهست و سێ فهستیڤال)، قامشلۆ، 2021.
– ژیانا رهوشهنبیری ب زمانێ كوردی ل جزیرێ و سهربۆریا من یا ئەدهبی، قامشلۆ، 2022.
– ئهو خودانێ كۆڤارا “گورزهك گول” بوو.
