گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
بەرهەڤکرن: سولین شكاك
مۆزەخانە ماڵا دانەنیاسینا کهلتۆرێ مللەتانە، یا پڕە ژ سامانێ دیرۆکێ. ھەر ساڵ ل ڕۆژا 18ێ ھەیڤا گولانێ؛ رۆژا جیهانی یا مۆزەخانەیانە د International museum day، ئەڤ ڕۆژە دەلیڤەیەکا گرنگ و گونجاییە ژ بۆ ھەمی لایەنێن پهیوهندیدار، داکو پتر گرنگییێ ب مۆزەخانەیان بدەن، چنکو مۆزەخانە جھێ پاراستنا میراتێ مێژوویی، زانستی، ھونەری و کەلتۆرینە. سەرەدانکرنا مۆزەخانەیان دبیتە ئەگەرێ باشتر تێگەھەشتنا مێژو و ھونەرێ ھەر ملەتەکی ب رێیا دیتنا ئەوان کەل و پەل و ئاسەوارێن دناڤ مۆزەخانەیێ دا.
كەڤنترین مۆزەخانە ل جیهانێ
ل گوڕەی پترییا ژێدەران، کەڤنترین مۆزەخانە ل جیهانێ، کو ل ساڵا 350ێ بەری زایینی ژ لایێ شوینهوارناسێ بریتانی (لێئوناردو وولی Leonardo Woolley) ھاتە ئاشکەرا کرن، دەمێ د کۆشکا بابل دا لێگەڕیان ئەنجام ددا. ئەوی گەلەک کەلوپەلێن سەیر و بالکێش پەیدا کرن، کو پەیوەندی ب جهـ و دەمێن گەلەک جودا ڤە ھەبوون، بەلێ پترییا وان کەلوپەلان پەیوەندی ب ناوچەیا میزۆپۆتامیا ڤە ھەبوون. د ئەنجام دا (وولی) ب ڤی شێوازی ئێکەمین و کەڤنترین مۆزەخانە ئاشکەرا کر و ل وێ باوەرییێ دا بوو، کو ئەڤ مۆزەخانەیە ل سەر دەستێ شاھزادە خانما بابلی (نانا Ennigaldi-Nana) کچا (نابۆدینۆس)ی، کو دووماھیک پاشایێ شاھنشینا بابل بوو ھاتییە دروستکرن. کەلوپەلێن ئەڤێ مۆزەخانەیێ، گرێدایی ساڵێن 2100 تا 600ێ بەری زایینێ نە. ھندەک ژ ئەوان کەلوپەلان وەکی پەیکەرێ ئێک ژ شاھێن دەستپێکێ پاشایێ (ئۆر) ب نێزیکی ڤە ل ساڵا 2025ێ بەری زاینێ حوکمڕانی دکر و چەندین نڤیسینێن بزماری ژی ھاتینە دیتن.
مەزنترین و بناڤودەنگترین مۆزەخانە
د جیھانێ دا
مۆزەخانەیا لووڤر Louvre Museum ب مەزنترین مۆزەخانەیا جیھانێ دھێتە نیاسین، کو دکەڤیتە سەنتەرێ باژێرێ پاریس ل وەلاتێ فەرەنسا. ل سەر فەرمانا (فیلیپێ دویێ) ھاتە دروستکرن د کۆشکا لووڤر دا، ئانکو بەری مۆزەخانەیێ ئەو جھە کۆشکا لووڤر بوو. ل ساڵا 1793ێ ئەڤێ مۆزەخانەیێ دەرگەھێ خۆ بۆ ھەمی خەلکێ جیھانێ ڤەکر، بهلێ د وی دهمی دا کەلوپەلێن مۆزەخانێ ب تنێ 537 پارچه بوون، بەلێ نھا ھژمارا وان ژ (38000) کەلوپەلان پێک دھێت و ب ناڤودەنگترین ئاسەوارێن مێژویی و ھونەری د ئەڤێ مۆزەخانەیێ دا ھاتینە ھەلگرتن و پاراستن، وەک: تابلۆیا مونالیزا (لێئوناردۆ داڤینچی) و ئاسەوارێن کەڤنێن وەڵاتێ مسرێ و چەندین کەلوپەل و ئاسەوار و تابلۆیێن جودا.
ب ڤێ ههلكهفتێ، وهكو گۆڤارا مهتین مه ب فهر دیت دویڤچوونهكێ ل دۆر مۆزهخانهیێن باژێرێ دهۆكێ بكهین، كا چ كهلوپهلان ب خۆڤه دگرن، بۆچى ههتا نوكه ههمى نهبووینه مۆزهخانهیهكا مهزن یا نیشتمانى و گهلهك پرسێن دیتر. ل دۆر گرنگییا مۆزەخانەیان، چەند پرسیارەک ھاتنە ئاراستە کرن بۆ ھندەک ژ بەرپرسێن مۆزەخانەیێن دھۆکێ.
ل بەراهیێ، مە ژ د. بێکەس جەمال حەسەن بریفكانى، رێڤەبەرێ شوینهوارێن دهۆکێ پرسی، کا بیرۆکەیا دروستکرنا مۆزەخانەیا دھۆکێ یا نیشتمانی چاوا دروستبوویە؟
د بەرسڤێ دا بهرێزى گۆت كو «بیرۆکەیا دروستکرنا مۆزەخانێ ل ساڵا 1989ێ بوو، ل وی سەردەمی دا حەفت مۆزەخانە ل ھەمی عێراقێ پێکڤە ھاتنە دروستکرن. بۆ کۆمکرنا پارچەیێن شوینهواری ل ناڤ مۆزەخانەیێ دا بۆ پیشاندانا شارستانییەتا پارێزگەھا دھۆکێ».
د. بێکەسی بەحسی میکانیزما کۆمکرنا کەلوپەلێن مۆزەخانێ ژی کر و گۆت: «میکانزما کۆمکرنا پارچەیێن شوینهواری ب سێ رێکانە: یا ئێکێ ژ دەرئەنجامێن هەلکولینێن شوینهواری یێن دهێنەکرن ل گرێن شوینهواری و جهێن جۆرا و جۆر یێن شوینهواری، کو ب شێوەیهکێ زانستی کار ل ڤان گران دهێنە کرن و چین چینە دهێنە کۆمکرن و ڤەکولین ل سەر دهێنە کرن بۆ دیارکرنا مێژوویا وان و ئەگەرێ دروستبوونا ڤان پارچەیێن شوینهواری، پاشى دهێنە نمایشکرن ل هۆلێن مۆزەخانێ. رێکا دویێ یا کۆمکرنێ ئەوە، کو گەلەک جاران خەلکێ دەڤەرێ وەک دلسۆزی ئەو پارچەیێن دهێنە دیتن ژ لایێ وان ڤه، وەک دیاری ددەنە مۆزهخانێ و پاداشت ژ لایێ رێڤەبەرییا شوینهواران وەک خەلات ب وان کەسان دهێتە دان و ب ناڤێن وان کەسان دهێنە دوکیۆمێنتکرن و پاشى دهێنە نمایشکرن. رێکا سێیێ ئەون یێن کو ژ لایێ دەزگەهێن ئێمناهی دهێنە گرتن و دهێنە رادەستکرن پشتی رێکارێن یاسایی ب دویماهیک دهێن و ل دویڤ دا دهێنە عمبار کرن. پاشى ڤەکولین ل سەر دهێتە کرن و ل دویماهییێ ژی دهێنە نمایشکرن».
سەبارەت هژمارا پارچەیێن شوینهواری یێن د مۆزەخانا نیشتمانی یا دهۆکێ دا، رێڤەبەرێ شوینهوارێن دهۆکێ گۆت، کو «هەتا نها پتر ژ 6000 پارچەیێن شوینهواری تێدا ھاتینە کۆمکرن و پاراستن».
ل سەر پرسیارەکا مە، بۆ زانینا پشکێن مۆزەخانەیا نیشتمانی یا دهۆکێ، د. بێکەسی دیارکر، کو «مۆزەخانەیا دهۆک یا نیشتمانی ژ سێ هۆلێن سەرەکی پێک دهێت و بیست چەرخێن مێژوویی بخۆڤە دگریت، هەر ل چەرخێ بەردینی یێ ناڤەراست تا دویماهییا سەردەمێ ئوسمانی، ئەو پارچە ل دویڤ سەردەم و جۆرێن پارچەیان دهێنە نمایشکرن».
مۆزەخانا دهۆکێ یا نیشتمانى، پەرتوکخانەیەکێ ژی ل خۆ دگریت، ل دۆر ڤێ پەرتوکخانەیێ، د، بێکەسی گۆت، کو «پەرتوکخانەیەک د ناڤ مۆزەخانەیێ دا هەیە، .بەشەکێ وێ پێکدهێت ل وان ئەنجامێن هەلکولینێن شوینهواری چ وەک راپورت یان ئەو پەرتووکێن هاتینە دروستکرن دەرئەنجامێ هەلکولینێن شوینهواری، دیسان پەرتووکێن مێژوویێ، کو ڤەکولینان سەر مێژوویا دەڤەرێ و وهڵاتێ میزوپۆتامیا، کو هەرێما کوردستانێ و دهۆک بەشەکێ سەرەکی یێ وی وەڵاتی بوویە. هەروەسا جۆرێن دی یێن پەرتووکان هەنە، وەک یێن گرێدایی ب جوگرافیا و ئێنساکلۆپێدیا و گەلەک جۆرێن دی یێن پەرتوکان، کو وەک دیاری بۆ مۆزەخانەیێ دهێن.
سەبارەت پرسیارەکا كۆڤارا مەتین ل دۆر یاسایا شوینهواران و چ باشە بهێتەکرن داکو شوینهوارێن مە د پاراستى بن، د. بێکەس وەکی شارەزایەکێ د بیاڤێ شوینهوارناسیێ دا، گۆت: «ل دویڤ یاسایا شوینهواران، هەر مۆزەخانەیەکا هەبیت دڤێت ژ لایێ رێڤەبەرییێن شوینهواران بهێنە ب رێڤەبرن ژ بۆ پاراستنا وان پارچەیان ب شێوەیهکێ زانستی، چونکی هەر پارچەیەکا شوینهواری سەرەدەرییەکا تایبەت پێ دڤێت، مینا گوزان و بەران و پارچەیێن ئاسنی یان پەرتووکێن کەڤن، ژ بەر ڤێ چەندێ؛ دڤێت کەسانێن پسپور یێن شوینهوارناسی کارێ ب رێڤەبرنا مۆزهرخانێ راببن. ئەم د نها دا ل وێ قووناغێ داینە داتابێسکرنا هەمی پارچەیێن شوینهواری یێن ل مۆزەخانەیێن دی یێن پارێزگەها دهۆکێ دا کار ل سەر دکەین، تاکو ل ئایندە د ناڤ ئێک مۆزەخانەیێ دا بهێنە پاراستن سەر ب رێڤەبەرییا شوینهوار و کەلەپوورێن دهۆکێ ڤە بن و جهـ هاتییە دیار کرن، کو ل ئایندە مۆزەخانەیەکا شارستانی و مەزن بهێتە دروست کرن، هەمی پارچەیێن شوینهواری و کەلەپووری ل ئێک جهـ بهێنە پاراستن و نمایشکرن.
ژ ئالییەکێ دی، بەیان نایف بەرپرسا (مۆزەخانەیا قەچاخ) ل دهۆکێ ل سەر گرنگییا هەبوونا مۆزەخانەیان، ب ڤی رەنگی بۆ مەتین پەیڤی: «هەر مرۆڤەکی حەزەک یان چەند حەز هەنە، ئێک ژ حەزێن من و هەڤژینێ خۆ قادر قەچاخ پاراستنا کەلتۆرى یە و کەلتۆر ژی شەنگستێ دیرۆکێ یە وەک ئەرکەکێ مروڤایەتی و نیشتمانپەروەری و ژ بۆ کۆمکرن و پاراستنا کەلتۆرێ کوردەواری، مە هەست ب بەرپرسیارییا دیرۆکی کر و بۆ مە ئەڤ هزرە دروست بوو، کو پشکەک ژ کەرهستێن کەلتۆری کۆم بکەین و بپارێزین و نیڤەکا خانیێ خۆ بۆ تەرخان بکەین و مۆزەخانەکێ دانین».
ناڤبریێ دیارکر ژی، کو «ل ساڵا 2009 ئەڤ مۆزەخانەیە هاتییە ڤەکرن و خەلکێ مە و یێن بیانی ژی سەرەدانا وێ دکەن و ب کەلتۆرێ باب کالان شەیدا دمینن».
بەرپرسا مۆزەخانا قەچاخ سەبارەت ب دەولەمەندییا کوردستانێ ژ ئالییێ کەلتۆری ڤە گۆت: «کوردستان گەنجینەیا کەلوپەل و کەرستەیێن مۆزەخانەیانە، ئهگەر گرنگییێ پێ بدەین و مەژی یێ مۆزەخانەیان بۆ کوردان دروست ببیت، چنکو وهڵاتێ کوردان پشکەکا سەرەکییە ژ شارستانییەتا میزوپۆتامیا، سەرەرای ئاقارێن کوردستانێ ل هندەک ماڵان ژی کەلوپەل هەنە و بهاریکاریا خەلکێ خەمخورێ کەلتۆری، بێ بەرامبەر شیایین ڤان کەلوپەلان کۆم بکەین و خەلکەک بەردەوام هاریکارە».
ل دۆر پشکێن مۆزەخانەیا قەچاخ، بەیان خانێ دیارکر، کو «مۆزەخانە ژ دوازدە پشکێن سەرەکی پێک دهێت: فلوکلۆر، شوینهوار، پارە و دراڤ، چەک و فوسیل، کەرهستەیێن ئەنتیک، تابلۆ و پەرتووکخانە و شانۆ و دیمەنێ سروشتی و ئامیرێن دەنگبێژا و وێنە. کەلوپەلێن مۆزەخانەیا مە ناهێنە هژمارتن ژ بەر دو ئەگەران، یا ئێکێ چنکو یێن هویر و گر تێدا هەنە، یا دویێ بەردەوام دهێن و هژمار دهێتە گوهۆڕین. ئەگەر مۆزەخانەیەکا گشتی هاتە ڤەکرن ئامادەمە ببمە پشکەکا سەرەکی ژ وێ مۆزهخانێ و ل دەڤ من ژی پشکەک بمینت چنکو مۆزەخانەیا مە تێرا هەمی پارێزگەهێن کوردستانێ هەیە.
بەرێز رەمەزان سهعید بەرپرسێ مۆزەخانەیا دھۆک یا سەر ب رێڤەبەرییا هونەرێ مللی و کەلتۆری ڤە، سهر ب رێڤهبهرییا گشتى یا رهوشهنبیرى و هونهرى ڤه ل پارێزگهها دهۆكێ، دبێژیت: هزرا دروستکرنا مۆزهخانێ ژ لاێێ چەند حەزژێکەرێن کەلتۆری ڤە هاتە دانان وەکی مامۆستایان: رێکێش ئامێدی، عهبدولعهزیز خهیات، ههردو رهحمهتیان سهعدوللا بامهڕنی و مامۆستا رفعهت رهجهب، ل ساڵا 1998ێ ب پشتەڤانییا پارێزگارێ دهۆکێ یێ وى دهمى سهیدا عهبدولعهزیز تهیب، وهكو بهرپرسێ وێ مۆزهخانێ، مامۆستا رفعهت رهجهب هاتە دامەزراندن.
سەبارەت پشکێن مۆزەخانە ب خۆڤە دگریت، بەرپرسێ مۆزەخانەیا دهۆک گۆت: «مۆزەخانەیا مە ژ ئەڤان پشکان پێکدهێت: پشکا جلكان، دەرمانێن سروشتی، کەلوپەلێن ناڤمالێ، کەلوپەلێن چاندنێ یێن بەرێ، بەرهەمێ دارتاشیێ، ئاسنگەری، بەرهەمێن دەنگبێژان، ژمارەیەکا پەرتووکێن گۆتنێن مەزنان، چیرۆک و سەرهاتی، حەیرانۆک و چەندین باتێن گرێدایی ژین و ژیارا باب و باپیرێن مە».
ل دۆر هژمارا پارچەیێن کەلتۆری ئەوێن د ناڤ مۆزەخانێ دا، سهیدا رەمەزان سعید ، دیارکر، کو «نێزیکی500 پارچەیێن کەلتۆری د ناڤ مۆزەخانەیێ دا هەنە».
رێڤەبەرێ مۆزەخانەیێ گۆت ژی، « ئەگەر مۆزەخانەیەکا گشتی ل پارێزگەها دهۆکێ هاتە ڤەکرن، ئەم رێڤەبەرییەکا فەرمینە بڕیار بۆ ریڤەبەریا گشتی یا رەوشەنبیری و هونەری دزڤڕیت، بەلێ هەبوونا مۆزەخانەیەکا نیشتمانی هیڤییا مە یە و هزرا پاراستنا کەلتۆری یا د ناڤ جڤاکێ مە دا بەلاڤ بوویی، ژبەرکو تا نها، کەلوپەل ژ لایێ خەلکی ڤە وهكو دیارى بۆ مۆزەخانەیا مە دهێن».
ژ ڤێ دویڤچوونا مه، ئاشكرا دبیت، كو خهلكهكێ خهمخوور یێ ههى و حهزژێكهرێن كهلهپوور و شوینهوارێن كوردستانێ سهرهدانا ڤان مۆزهخانهیان دكهن، ژ بلى خهلكهكێ بیانى ژى، لهوا ئهم وهكو گۆڤارا مهتین ب گرنگى دبینین، ئهڤ مۆزهخانهیه ههمى د ئێك ئاڤاهى ڤه بهێنه كۆمكرن و ب رێیهكا زانستى ئهو كهلوپهل بهێنه پاراستن، چونكى د هندهك مۆزهخانهیان ڤه، پاراستن و جهێ وان نه ل دویڤ شێوازهكێ زانستى یه، ژ بلى بهرتهنگییا جهى و شێوازێ بهرچاڤكرنێ!!.
