گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
مژارا هەیڤا چریا ئێكێ یا ساڵا 2023ێ
مەتین
مژارا خانی، مژارەكا ڤەكری یا هەیڤانەیە، ژ لایێ ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەهاندنێ دهێتە برێڤەبرن، هەر جار دۆسێیەكا گەرم یا رۆژەڤێ، گەنگەشە و بنكۆل دكەت.
ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەهاندنێ، ژ بۆ درێژە و بەردەوامیدان ب چالاکییێن رەوشەنبیری، سەکۆیەک ب سەرپەرشتییا بەرێز ئیحسان ئامێدی، بەرپرسێ ناڤەندا خانی ب ناڤێ (مژارا خانی) دامەزراند و هەر ئێک ژ (پرۆفیسور د. ئیبراهیم ئەحمەد سمۆ و دکتۆر فازل عومەر و شەمال ئاکرەیی) هاتنە ئەرکدارکرن، داکو ئەڤی پرۆژەیێ هەیڤانە ئەنجام بدەن.
ل رۆژا چارشەمبی رێككەفتی 18ێ چریا ئێكێ یا 2023ێ، ژ بۆ ئێکەم مژارا ڤی سەکۆیێ هەیڤانە، (١٠) دەهـ کەسێن بژاردە ژ شرۆڤەکارێن سیاسی و ئەکادیمیستان مێهڤان کربوون، داکو ل دۆر مژارا گەرما رۆژەڤێ «كارتێكرنا شەڕێ حەماس و ئیسرائیلێ ل سەر رۆژهەلا ناڤین، نەمازە كوردستانێ» دیتن و بۆچوونێن خۆ خویا بکەن.
ل دەستپێکا روونشتنێ، ئیحسان ئامێدی، بەحسی (مژارا خانی) کر و گرنگییا بابەتێ هاتییە دەستنیشانکرن رۆهنکر. ل دویڤ دا، پرۆفیسور د. ئیبراهیم ئەحمەد سمۆ مژار برێڤەبر و دەلیڤە دا پشکداربووییان داکو ل گۆری تێگەهشتن و لێکدانەڤەیێن خۆ؛ مژارێ زەنگین بکەن.
رێزدار تێلی ئەمین، شرۆڤەکارێ سیاسی د بۆچوونا خۆ دا دیاركر كو: «ھەبوونا نەیارێن ئیسرائیلێ و ھەڤپەیمانا وێ ئەمریكا، ب تایبەت ملیشیاتێن شیعە ل دەردۆرێن كوردستانێ و ل عێراقێ و ھەبوونا چەكەكێ بھێز د دەستێن وان دا، كو رەنگە گەلەك ژ لەشكەرێ عێراقێ بھێزتر بن ل بەرامبەر ھەبوونا ھندەك بەرژەوەندیێن رۆژئاڤایی ل كوردستانێ، نەخاسمە بنگەهـ و بارەگایێن ئەمریكی، دێ كاریگەرییەكا مەزن كەتە سەر وێ چەندێ، كو ب ھەر قەبارەیەكی بیت شەڕ بەرفرەهـ ببیت و دەڤەر ببیتە پشكەك ژ ڤی شەڕی».
ناڤبری ئەو چەند ژی دیاركر ، کو: «تۆمەتبارانكرنا كوردستانێ ژ ئالیێ لایەنێن شیعە ڤە، كو كوردستان یا بوویە مەیدانا بنگەھ و بارەگایێن ئیسرائیل و مۆسادێ و ب دەلیڤە وەرگرتنا ڤێ بیانۆیێ دێ وە كەت، كو كوردستان ببیتە پشكەك ژ ڤی شەڕی و رەنگە ئیران و ملیشیاتێن شیعە ل عێراقێ د حالەتێ بەرفرەھبوونا شەڕێ حەماس – ئیسرائیلێ دا، پەنایێ ببەنە بەر لێدانا ھەرێمێ ل سەر بنیاتێ وێ بیانۆیێ. ب دیتنا من؛ پشتی ئیسرائیل كەتیە شەڕێ ژناڤبرنا ب ئێكجاری یا حەماسێ و د حالەتێ ھاتنا دۆرا لێدانا حزبولڵا و حەشدێ دێ پتر دەڤەرێ ئالۆز كەتن».
سەبارەت ب ھەلبوونا شەڕێ ئیسرائیل و ئیرانێ، ناڤبری گۆت، «ب چ ئاوایان من ئەو دیتن نینە، كو جارەكێ شەڕەك د ناڤبەرا ھەردو لایەنان دا ب ھێتە كرن، ژبەركو؛ ھەردو ئالی خودان مەزنترین و كویرترین ستراتیژیەتێن خۆ نە ل دەڤەرێ و پەیوەندیێن وان د گەلەك ئاستان دا د خورتن و گوپیتكێ دا نە ب تایبەت ئەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینە سیاسەتا ئابۆری یا ئیرانێ؛ دێ بینین، كو ژ ئالیێ وێ رەڤەندا مەزن یا یەھودی یێن ئەسفەھانێ ڤە د ھێتە برێڤەبرن و پلانا كوشتنا قاسم سلێمانی، كو بەری ماوەیەكی ژ زاردەڤێ ترامپی بخۆ ھاتییە ڤەگۆھاستن گۆتبوو، کو (مە پلانا كوشتنا قاسم سلێمانی پێكڤە ل گەل ئیسرائیل دارشتبوو، بەلێ شەڤا جێبەجێكرنا پلانێ بنیامین نەتانیاھۆ خۆ ژ بەر ڤێ چەندێ ھاڤێت). لەوما ژی؛ ب دیتنا من چەكێ ئەتۆمی یێ ئیرانێ چ جاران بۆ بكارئینانێ نینە، بەلكو بۆ ترساندنێ یە، ئەو ژی نە ترساندنا ئیسرائیل و ئەمریكا، بەلكو بۆ ترساندنا سعودییێ و وەڵاتێن دی یێن سونی ب تایبەت یێن عەرەب».
ناڤبری د دویماھییا ئاخڤتنا خۆ دا گۆت، «ھیڤیدارم نە دویر و نە نێزیك كوردستان نە بیتە پشكەك ژ ڤی شەڕی، بەلێ پێدڤییە ئەم خۆ بۆ ھەمی حالەتان ئامادە بكەین، ب تایبەت د حالەتێ بەرفرەھبوونا مەیدانا شەڕی».
بەرێز د. رێناس جانۆ مامۆستایێ زانكۆیێ، ئەندامێ بەرێ یێ جڤاتا نوینەرێن عێراقێ ل سەر مژارێ گۆت: «گەلەك پرسیار و گومان ژ ڤێ ھێرشا ڤێ جارێ یا حەماسێ بۆ سەر ئیسرائیلێ دروست دبن. قەبارێ ھێرشا حەماسێ، ھەروەسا تەكتیكا وان ب ڤی شێوەیی بۆ ھێرشكرنا سەر ئیسرائیلێ، گومانێ بۆ مە ژ ھێزا ھەوالگێری و لەشكەری یا ئیسرائیلێ دروست دكەتن. دبیت ئەڤ چەندە ئاراستەیێ ئەوێ پەیمانا ھاتییە دارشتن ل سەر پارڤەكرنا رۆژھەلاتا ناڤین و گوھۆڕینا نەخشەیێ وێ ب گوھۆڕیت. ئەڤ چەندە ژی دێ د بەرژەوەندییا ئالیێ ھێرشبەر دا بیت بەروڤاژی لایەنێ دی یێ بەرەڤانیكەر. ل گۆر دیتنا من، ئەگەر ئەڤ چەندە راست بیت، (پیلانا گوھۆڕینا وێ پلانا كار ل سەر ھاتییە كرن – ئەو نەخشەیێ دارشتی یێ پارڤەكرنا رۆژھەلاتا ناڤین) دێ ھندەك ئالی د مفادار بن، ژ وان: رۆسیا، ئیران، چین، بریکسێت و ھەروەسا ئەو لایەنێن دبێژنە خۆ بەرەیێ بەرھنگاریێ (جبهة المقاومة). ژ خۆ ئەگەر ئەڤە رێككەفتنەك بیت یان سیناریۆ، كو ئەڤ ھێرشە ھاتبیتە ئەنجامدان، ئەو ھینگێ بێگۆمان دێ ھندەك ئالیێن دیتر د مفاداری ئەڤی شەڕی بن.
ئەرێ ئەو چ پرۆژەیێ پێشتر رێككەفتن ل سەر ھاتییە كرن؛ پرۆژێ دابەشكرنا پێنج وەڵاتێن عەرەبی بۆ چاردە وەڵاتێن سەربخۆ یێن جودا جودا، كو پرۆژەیێ گرێدایی رۆژھەلاتا ناڤینە و پێشتر ل ساڵێن 1930ێ ژ ئالیێ فەیلەسوف بێرنارد لویس ڤە ھاتییە داڕشتن ب بنیاتگرتن ل سەر وێ چەندێ ئەمریكا وەكو نوینەرێ دەستھەلاتا جیھانێ پشكا خۆ ژ رۆژھەلاتا ناڤین وەربگریت. ئەڤ پرۆژەیە بۆ جارا ئێكێ ل ساڵا 1983ێ ب شێوەیەكێ نەھێنی ژ ئالیێ بێرجنسكی ڤە ل كۆنگرێسێ ئەمریكا ھاتییە بەحس كرن، پشتی ھینگێ ل سالا 1991ێ جۆرج بۆش بەحس لێ كرییە، دیسان ل ساڵا 2001ێ ئۆلبڕایتی و دویماھیك كەس ژی جۆ بایدنێ سەرۆكێ نھا یێ ئەمریكا بوو ل ساڵا 2006ێ، بەحس ل ڤی پرۆژەی كری. ھەژی ئاماژە پێدانێ یە توركیا پتر ھەر ئالیەكێ دی یێ سیاسی ل رۆژھەلاتا ناڤین؛ دلگرانی ئەڤی پرۆژەی ببوو ل سەر وێ چەندێ، كو پشكەكا گرنگ یا باكۆرێ كوردستانێ د گەل باشۆرێ كوردستانێ ھاتبوونە دەستنیشانكرن د ڤی پرۆژەیی دا، بەلێ نوكه ئەڤ پرۆژە و ب تایبەت پشتی رویدانێن سووریێ گوھۆڕین ب سەر دا ھاتینە ل سەر وێ چەندێ، كو رۆژئاڤایێ كوردستانێ (باكۆرێ سووریێ بوویە پشكەكا گرێدایی ب باشۆرێ كوردستانێ ڤە و وەكو ئێك وەڵاتێ سەربخۆ ھاتییە دەستنیشانكرن ل جھێ باكۆرێ كوردستانێ)».
ناڤبری وەكۆ مامۆستایێ زانكۆیێ و سیاسەتمەدارەك، بەحس ل سەر بژاردەیێن بەر سینگێ حكومەتا ھەرێما كوردستانێ کر ژ رویێ دەربڕینا ھەلویستێ خۆ یێ فەرمی ڤە و گۆت:
«بژاردەیا ئێكێ ئەوە، کو ژبەركو كورد و كوردستان ل دەڤەرێ نە كارێكتەرێن گەلەك سەرەكی و بھێزێن سیاسی نە، لەوما ژی بژاردەیا ژ ھەمییان بەرعاقلتر بێدەنگی و بێلایەنییە. بژاردەیا دویێ، ل سەر بنیاتێ وێ چەندێ یە، كو مە ل گەل دۆزا فەلەستینێ ھندەك خالێن ھەڤپشك ھەنە ل رۆژھەلاتا ناڤین، چونکی ھەردو مللەت د مەزلۆم و بندەستن، داخازییێن ھەردویان ژی دەولەت و سەربخۆیی یە. بژاردەیا سێیێ، ئەوە ئەم ل گەل سیاسەتا ئیسرائیلێ بین، ئەڤە ژی ل سەر وێ چەندێ و ئەگەر ڕاست ژی نەبیت، بەلێ گەلەك جاران كورد و كوردستان ب وێ چەندێ ھاتینە تۆمەتباركرن، كو ئەم ل گەل بەرەیێ رۆژئاڤایی و ئیسرائیلێ نە، هەر ژ بەر ڤێ چەندێ ژی. گەلەك جاران كوردستان و پایتەختێ وێ كەتییە بەر ھێرشیێن ئیرانی و ملیشیاتێن شیعی. بژاردهیا چارێ و یا ژ ھەمیان گرنگتر ب دیتنا من، ئەوە ئەم تەكتیكا بەلاڤكرنا ھەلویستێ خۆ بۆ ھەمی ئالییان بكاربینین، ئانكو رێك ب ھەمی ئالییان بھێتە دان، كو دەربڕینێ ژ ھەلویستێ خۆ بكەن كا چەوا د نھا دا كوردستان ل سەر ڤێ چەندێ بوویە دو بەرە، بەرەیەك یێ ل گەل وێ چەندێ دۆزا فەلەستینێ یا ڕەوایە و یێ دی ژی یێ ل سەر وێ ھزرێ یه، كو نەخێر فەلەستین و گەلێ وێ چ جاران ل گەل ھەلویستێن نەتەوەیی – سیاسی یێن كوردی نە بوویە، لەوما ژی ئەم یێن ل گەل ھەلویستێ ئیسرائیلێ و رۆژئاڤایێ، ھەلبەت ئەڤە وەكو جادە و نێڕینا وی. بەلێ ل سەر ئاستێ سەركردایەتیێ، پێشنیاز دكەم ھەلویستەكێ ئێكگرتی یێ سیاسی، كو دەرئەنجامێ دارشتنا پەیامەكێ توكمە و سیاسی بیت بۆ راگرتنا بەلانسا بێ لایەنیێ».
ل دویماهییا ئاخڤتنا خۆ، جانۆ پێشنیار کر، کو: «خرڤەبوونەکا بەرفرەهـ یا سیاسی بهێتە کرن و دبێت ئەڤ روینشتنە ب سەرۆکاتیای سەرۆکێ هەرێمی بیت. و تێدا هەڤ هەلویستیێ دگەل حکۆمەتا فیدرال دابرێژن».
بەرێز رەمەزان نەسرەدین کێڤلی، بەرپرسێ کۆمەڵەیا ئەکادیمیێن سیاسی ل دهۆکێ، د پێنج سیناریۆیان دا بەحسی مژارێ کر و ب ڤێ رەنگی:
«سیناریۆیا ئێکێ: بەردەوامبوونا شەڕ و ناکۆکییان بێی گەهشتنا چارەسەری یێن ئاشتییانە، ئەڤە دێ بیتە هۆکارێ بلندبوونا ئاستێ ناکۆکى و کارێن توند و تیژى ل سەر وان دەڤەرێن ناکۆکى ل سەر هەین. ب دیتنا مە، ئەڤە سیناریۆیەکا بهێزە، بەلێ جۆرێ ناکۆکیێ، جاران شەڕێن راستەخۆنە و جار ژى هندەک کارێن هەڤدژن ب رێکێن مۆشەکبارانکرن و کارێن دى.
سیناریۆیا دویێ: پێکولێن ئاشتیێ، لڤێرە رۆلێ بژیڤانییا نێڤدەولەتى دڤێت یێ بهێز بیت ب رێکا دانوستاندنێن راستەوخۆ د ناڤبەرا هەردو ئالییان دا، بەلێ ل ڤێ قووناغێ ئەڤ چەندە یا ب زەحمەتە تایبەت ئەو دربێ بزاڤا حەماس وەشاندى یە ئیسرائیلێ، کاریگەریێن خو یێن مەزن هەبووینە ل سەر پێگەهێ ئیسرائیلێ ل دەڤەرێ.
سیناریۆیا سێیێ: بلندبوونا ئاستێ ناکۆکیێن هەرێمایەتى، دبیت ئەڤ ناکۆکییە ببن هۆکارێ رەنگڤەدانێن خراب یێن هەرێمایەتى ل رۆژهەلاتا ناڤەراست و گەلەک وەڵاتێن دی ژى تویشى ئەڤێ چەندێ ببن و رەوش ئالۆزتر لێ بهێت و مایتێکرنێن هەرێمایەتى و نێڤدولەتى دروست ببن، ب تایبەتی ئەگەر شەڕێ پیادە هاتە راگەهاندن و ئەمریکا پشكداربوو.
سیناریۆیا چارێ: دامەزراندنا دو دەولەتان، ل بن گڤاشتێن نێڤدەولەتى و ب رێکا دانوستاندنێن گرنگ دو وەڵاتێن جیران بهێنە ئاڤاکرن ب رێکا رێكکەفتنێ و هەردو دانپێدانێ ب هەڤدو بکەن. لێ ئەڤ سیناریۆیە گەلەک یا لاوازە، ژبەرکو ناکۆکیێن مەزن هەنە ل سەر بابەتێن جوغرافى و دەڤەرێن کێشە ل سەر د ناڤبەرا هەردو ئالییان دا. نە ب تنێ ئەڤ هەردو وەڵاتە پشكدارى ناکۆکیێ نە بەلکو وەڵاتێن دی ژى مینا لوبنان و سووریا و ئوردن و مسر بەشەکن ژ کێشەیێ.
سیناریۆیا پێنچێ: گۆڕانکاریێن نە پێشبێنى کرى وەکو گوهۆڕێن جیوسیاسى یان پەیدابوونا ئالۆزیێن مەترسیدار ل دەڤەرێ ب شێوەکێ نە چاڤەڕێکرى و ئەڤ گوهۆڕین و ئالۆزى دێ ل ئایندەی ناکۆکییێن هەردو ئالیاین دیارکەن».
رەمەزان کێڤلی، ل دویماهییا ئاخڤتنا خۆ، گۆت، «لەوڕا ل ئەڤان جۆرە بابەتان دڤێت خاندنێن گشتى و فرەرەهەند بۆ بهێنەکرن ل ئاستێ ئالۆزى و ناکۆکییان هەتا جۆرێ وان بهێتە دیارکرن ل گەل دەستنیشانکرنا سیناریۆیان. ژبەرکو گەلەک لایەنێن هەرێمایەتى و ناڤدەولەتى تێکەلىیێن راستەوخو ل گەل ئەڤان ئالۆزییان هەیە».
رێزدار ماجد ئەحمەد، راوێژکار ل دەزگەهێ سەتەلایتا کوردستان، ل سەر ڤێ پرسێ گۆت: «بزاڤا حەماس ب وێ تەكتیكا خۆ یا پارتیزانی یا ل دژی ئیسرائیلێ شییا دەنگڤەدانەكا مەزن د جیھانا عەرەبی – ئیسلامی دا پەیدا بكەت و شییایە سەركەفتنەكا مەزن ل ھەمبەری ئیسرائیلێ بدەست بێخیت. ھەر چەندە حەماسێ شییا خۆ ب ڤێ سەركەفتنێ كراسەكێ ئیسلامیتر ل بەر ڤێ پرسێ بكەت، بەلێ ب دیتنا من، ئەڤ ھێرشە بۆ بارگرانییەكا دیتر یا ل سەر ھەمی بارگرانیێن ل سەر فەلەستینێ هەیی و ب تایبەت ل سەر كەرتێ غەززە، ژ بەركو؛ غەززە و حەماس، نە شییانێن وان یێن ئابۆری و نە یێن سەربازی دشێن بەرسینگا ئەڤی شەڕی بگرن، ئێكجار ئەگەر ھات و شەڕی دۆم كێشا. ئەگەر ھندەك تەڤگەرێن ئیسلامێ ڤێ ھێرشێ ب 11ی سێبتەمبەرەكا دی ب ناڤ ببەن، پێدڤییە وێ چەندێ ژی ل بەر چاڤ وەربگرن، كو رەنگە ھەڤپەیمانییەكا دی یا نێڤدەولەتی دروست ببیت ھەر وەكی كا چەوا ل 2001ێ و پشتی ھێرشا ئەلقاعیدە ھەڤپەیمانی دروست بوویی و ئەفغانستان و ژیوارێ وێ یێ سیاسی – لەشكەری دەربازی قووناغەكا دی كر. جوداھییا ئەنجامدانا ڤێ مانۆرا سەربازی، ئەوە د سەردەمێ سۆشیال میدیایێ ھاتییە كرن. راستە د نھا دا شۆڕەشا پیشەسازی د قووناغا خۆ یا چارێ دا یە و پێشكەفتنا تەكنۆلۆژیا و سەردەمێ وێ یێ زیرەك د گۆپیتكا خۆ دایە، بەلێ ڤێ مانۆرا حەماسێ ئەڤ تیۆرە ئێخستە بن نیشانا پرسیارێ و حەماس ب ڤێ تەكتیكێ سەلماند، كو ب تنێ ھێزا سەربازی و دەستھەڵاتا ئابۆری ب تنێ ژێدەرێ زامنكرنا ئاساییشێ نینە! لەوما ژی بۆ دەولەتێن زلھێز، تەڤگەرێن تە ڕازی، چ تیرۆرست بن یان لیبڕال یان ژی ڕادیكال بن دشێن ئاساییشا ڤان زلھێزان بێخنە بن مەترسییێ. لێ ئەوا من دڤێت تەكەزێ ل سەر بكەم، بابەتێ ئاوارەبوون و چەوانیا سەرھلدانا ڤێ پرسێ یە، كو پلانا ئەوارەكرنا ئاكنجێیێن غەززە پلانەكا گرنگ و ھەڤپشك یا ئیدارا ئەمریكا یە ل گەل ئیسرائیلێ، كو ئەڤە بۆ ماوەیێ چەرخەكێ یە پێڤە د مژویل و كار ل سەر دكەن.»
ناڤھاتی ل سەر ئەگەرێن سەرەكێ یێن ئاوارەكرنا خەلكێ غەززە گوت: «غەززە دویماھیك ئاستەنگە ل بەرامبەر ئیسرائیلێ بۆ بزاڤێن وێ ل سەر دانانا كەنالەكێ بھێز یێ ئاڤێ، كو ركابەرایەتییا كەنالێ سوێس بكەتن، ئەڤە ژی بۆ وێ چەندێ یە، كو ئیسرائیل بشێت ب رێكا دەریا ناڤین كۆنترولا بازرگانییا جیھانێ بكەتن. لەوما ژی ئەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینێ، دێ بینین دەمێ د دەستپێكا ئۆپەراسیۆنێن توفانا ئەقسایێ دا ناتەنیاھۆیی گۆت: (رۆژھەلاتا ناڤین یا د دەرازینكا گوھۆڕینێن خۆ یێن ریشەیی دا). پرۆژهیێ میكانزما چەوانییا بجھكرنا ئاوارەیان بۆ سینا، رێككەفتنەك بوو د ناڤبەرا ھیلاری كلنتۆن و ئیخوان موسلمین دا ل 2013ێ ل بەرامبەر گەھشتن ب دەستھەڵاتێ، بەلێ ئەڤێ چەندێ سەرنەگرت و ژناڤچوو، لەوما ژی؛ دەمێ دەستھەڵاتا ئیخوانان ل مسر و تونسێ ھاتینە ب دویماھیك ئینان، جھەكێ دی بۆ ئاكنجیكرنا خەلكێ غەززە، كو ئەو ژی دەڤەرا رۆژئاڤایێ عێراقێ بوو ل پارێزگەھا ئەنبار هاتە دەست نیشانکرن».
ناڤبری د درێژیا ئاخفتنا خۆ دا ئەو چەندە ژی دیاركر: «بۆ جێبەجێكرنا پرۆژهیێ خۆ یێ ڤەكرنا كەنالێ ستراتیژی ئیسرائیلێ تەنانەت گرێبەستا خۆ ل گەل كۆمپانیایەكا چینی ئیمزا كریە. ئەڤە سەرەڕای وێ چەندێ ئیسرائیل دكەڤیتە سەر رێكا ئارمویشی و جۆگرافیا وێ ژی یا بكێرھاتییە بۆ پەرەپێدانا بازرگانییا خۆ یا نێڤدەولەتی، ھەر ئەڤ چەندە دێ بیتە ئەگەرێ پەیداكرنا ھەڤڕكییەكا تۆند ل گەل مسرێ، لەوما ژی یا د بەردەوامییا دیتنا رێكە چارەیەكێ دا ب تایبەت بۆ ب دەستڤەئینانا پشتەڤانییەكا نیڤدەولەتی بۆ ئاگربەستێ.»
رێزدار د. ھەوار نێروەیی، پرۆفیسورێ هاریکار و مامۆستایێ زانكۆیێ ل سەر ڤێ مژارێ گۆت: «ئەگەر ئەم ل گۆر زانستێ سیاسی رەوشا نھا یا شەڕێ ئیسرائیلێ و بەرەیێ دی یێ بەرھەلستكار (حەماس – فەلەستین – موسلمان) یان ب ھەر ناڤەكێ دی بیت بەحس بکەین و ڤەكۆلینان ل سەر بکەین، دێ یا دیار بیت، كو فۆرمێ ڤی شەڕی دكەڤیتە د ناڤ چارچۆڤێ تیۆرا بەڵانسا ھێزێ دا، كو فۆرمەكێ گەلەك دیارە د قوتابخانا سیاسی یا ریالیزمێ دا. ئەڤ تیۆرە پتر باڵا خۆ د دانیتە سەر ھەیبەت شكاندنێ ژ ئالیێ كارەكتەرێ بەرامبەر یێ سیاسی – چەكداری یێ نە دەولەت ب پشتگەرمی ل سەر داڕشتنەكا پلانكری یا توكمە ب ئەنجامدانا ب ئۆپەراسیۆنان».
د. ھەوار نێروەی د بەردەوامییا ئاخڤتنا خۆ دا؛ دیاركر: «ئەم دبینین نوكە ژ بلی وێ چەندێ، فرە جەمسەری د سیاسەتا دەرڤە یا جیھانێ دا ھاتییە مەیدانێ، بەلێ پێدڤییە ئەم وێ چەندێ ژی ژبیرنەكەین، كو ژ بلی زلھێز و برێڤەبەرێن سیاسەتا دەرڤە یا جیھانی، ئێدی رۆلێ وەڵاتێن زلھێز یێن ھەرێمی و كاریگەرییا وان ژی دیار دبیت، نە خاسمە ئەگەر ئەم بەحسا دو دەولەتێن ھەرێمی یێن ھەژمۆنخوازێن وەكی ئیران و توركیا بكەین، ئانكو د رویدانێن ھەری نوی یێن رۆژھەلاتا ناڤین دا، رۆل و دەستێ دەرەكی یێ وەڵاتێن جیھانێ و ھەرێمی ژی دیار دبیت، كو ھەر ئێك ب ئەجندایا سیاسەتا خۆ یا شەڕی، سەرەدەریێ ل گەل دیفاكتۆیێ دكەتن، بۆ نموونە؛ رۆسیا و كریزا ئوكراینا، رۆسیا ھەول د دەتن ب دەستێوەردانەكێ چ یا راستەوخۆ و چ یا نە راستەخۆ مایتێكرنێ د شەڕێ ئیسرائیل و حەماسێ بكەتن بۆ وێ چەندێ ب رێكەكا نە راستەوخۆ ركابەرایەتییا بەرەیێ رۆژئاڤایی و ئەورۆپا دا بكەتن، ئەھا ب ڤی شێوەیی رەوش و كریزا ھەیی ل فەلەستینێ د بیتە كریزەكا نیڤدەولەتی.»
د پشكەكا دی یا گۆتنا خۆ دا ناڤبری گۆت: «ل گۆر تیۆرا ھێزێن لاواز و رۆلێ وان د تێكبرنا بەڵانسێ دا، دو ھێزێن پارتیزانی یان ئێك ھێزا پارتیزانی و بكارئینانا وێ ژ ئالیێ دبلۆماسییەتا شەڕی یا وەڵاتەكی ل بەرامبەر بەرژوەندێن وەڵاتەكێ دی، كو ئەڤە د كەڤیتە چارچۆڤێ تیۆرا خۆ رزگاركرنێ دا، ئانكو كا دێ چەوا و ب چ ئاوایی ئالیێ ھێرش ل سەر دھێتە کرن خۆ رزگار كەتن ژ وێ رەوشا بۆ ژ ئالیێ بەرامبەر بۆ ئافراندی.»
د. ھەوار نێروەی ئەو چەندە ژی دیاركر: «ئەگەر ئەم تێبینی بكەین دێ بینین، كو ژ دەستپێكا رویدانێن ئیسرائیل و فەلەستینێ دا ھەتا ساڵا 1988ێ ئەڤ ناكۆكییە ب ناڤێ شەڕێ ’ئيسرائيل – جیھانا عەرەبی یان جیھانا ئیسلامی‘ یە بەلێ پشتی ھینگێ و ب تایبەت ژ ناڤچوونا سۆڤیەتێ و ھەرفاندنا دیوارێ بەرلینێ ئێدی ھێدی ھێدی ئەڤ شەڕە شۆر بوویە و نھا ب ناڤێ شەڕێ ئیسرائیل و حەماسێ دھێتە بناڤ كرن.»
ل سەر پەیوەندییا شەڕی و كاریگەرییا وێ ل سەر دەڤەرێ ب شێوەیەكێ گشتی و كوردستانێ ب تایبەت، ناڤبری گۆت: «ئەگەر ئەم بەرێخۆ بدەینە ھویركاری و وان شلقێن سیاسی یین ب دەڤەرێ كەتین و بووینە ئەگەرێ گوھۆڕینا نەخشەیێ سیاسی ل رۆژھەلاتا ناڤین دێ تێبینی كەین، كو؛ شلقا ئێكێ (1916 – 1923)ێ، یا دویێ (1939 – 1945)ێ و یا سێیێ ل ساڵێن 1970یان و ڤەكێشانا داگیركەران ژ ھندەك وەڵاتان و گەھشتنا ھندەك قەوارەیان ب سەربخۆبوونێ، ھەمان ئەگەر ھەبوون ئەوێن د نھا دا تووشی دەڤەرێ بووین، ھەر بگرە ژ: قەیرانێن سیاسی، ئابۆری، پرسێن ئەتنیكی و فرە جەمسەری و دەستێوەردانێن دەرەكی، لەوما ژی ئەم دشێن بێژین دەڤەر بەر ب گوھۆرینێن ریشەیی یێن بنەرەتی یە، بۆ كوردستانێ ژی رێكخستنا سیاسەتا نافخۆیی گەلەك یا گرنگە بۆ ڤێ قووناغێ و ھەر چ پێشھاتەكا دی یا سیاسی ل دەڤەرێ».
رێزدار مەلا ئەنوەر كانیباسكی شارەزایێ ئایینی و ئێك ژ مێھڤانێن دی یێن مژارا خانی بوو، ل سەر مژارێ ب ڤی شێوەیی دەستپێكر و گۆت: «گەلەك گرنگە د پرسێن ب ڤی شێوەیی دا و ب تایبەت ئەگەر كێشەیێ گرێدانەك ب زاتێ مرۆڤی ڤە ھەبیت یان كاریگەرییا خۆ ل سەر مرۆڤی و جڤاكێ مرۆڤی ھەبیت، چونکی مرۆڤ ئارمانجا ئیسلامێ یە، لەوڕا پێدڤییە شرۆڤەكار یان ژی ھەر ئێكێ دی، رویێ ھزری یان ژی ئالیێ ھزری بكەتە گرنگترین بنیاتێ خۆ یێ ڤەكۆلین و شرۆڤەكرنێ. ژ ئەگەرێ وێ چەندێ، كو جڤاكێ مە پڕانی ئیسلام ئایینە، لەوڕا ژی كێم یان زێدە كاریگەرییا شەڕێ ئسرائیلێ ل گەل حەماسێ بوویە جھێ دانوستاندنێن بەردەوام و ب تایبەت ل سەر ئاستێ جاددێ. ب مخابنی ڤە د نھا دا جڤاكێ مە ل كوردستانێ ب تایبەت ژی موسلمانێن مە بۆ دو بەرەیان ھاتینە دابەشكرن. بەرەیێ لایەنگرێن حەماسێ و بەرەیێ دژبەر ئانكۆ یێ ئیسرائیلێ یان ژی بێژین بەرەیێ دبێژیت: ’من شۆلە ژێ نینە.‘ بەلێ یا گرنگ ئەوە ب مخابنی ڤە د نھا دا پڕانییا پرسێن سیاسی دھێنە پەچنین ب كراسەكێ ئایینی، ئانكو وەكو پیلێن شەترەنجێ ل سەر دەپێ یاریكرنێ شەڕ پێ دھێتە كرن».
مەلا ئەنوەر ل سەر كاریگەرییا ڤی شەڕی ل سەر كوردان و كوردستانێ گۆت: «ئەز د ڤی پەنەلی دا ئامادەبوویمە بۆ وێ چەندێ ژ رویێ ھزری ڤە شرۆڤەیێ ب دەمە بابەتی، بەلێ شرۆڤەیەكا دادپەروەرانە و نە ل سەر بنیاتێ كەربڤەبوونا ئالییەكی، دیتنێن خۆ پێشكێش بكەم، كو تشتەكێ كرێت و قەدەغەكرییە د قورئانا پیرۆز دا. پێدڤییە ل كوردستانێ ئەم پرەنسپێن ھەڤدو قەبویلكرنێ بدانینە بەرى ھەر تشتەكی و قورئانا پیرۆز و ئایەتێن وێ یێن پیرۆز بكەینە پیڤەرێ ھەلسەنگاندن و شرۆڤەكرنا رویدانان، ژبەركو پرس گەلەك ژ دانوستاندنێن جادێ مەزنترە، ئەڤە سەرەڕای وێ چەندێ، كو جاددە و دەنگێ وێ نھا ل سەر ئاستێ ھەمی دنیایێ د شێت گوھۆڕینێن سیاسی دروست بكەتن».
ناڤبری د درێژیا ئاخڤتنا خۆ دا گۆت: «وەكو كەس، من گەلەك باوەری ب تیۆرا داڕشتنا پیلانان و دروستكرنا سیناریۆیان ھەیە، كو د نھا دا ژ رویێ سیاسی ڤە ل سەر ئاستێ جیھانێ ھەمیێ گەلەك كار پێ دھێتە كرن. ل گۆڕی قورئانا پیرۆز، دڤێت ئەم ب سێ گۆشەیا هزری ل بابەتی بنێڕین: (١) پێدڤییە ئەم د (منصف) بین (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ) سورەتا ئەلمائیدە ئایەتا (8)
(٢) دادپەروەری: (وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۖ وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) سورەت ئەلمائیدە ئایەتا(152)
(٣) یاسایە : (فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا ) سورەتا ئەلنیسا ئایەتا (59)».
رێزدار عەبدۆلڵا سالح سیاسەتمەدار و ئەندامێ بەرێ یێ جڤاتا نوینەرێن عێراقێ ل سەر ڤێ چەندێ گۆت: «ل گۆر دیتنا من، ھیچ یاسایەك نە شێت پرسا فەلەستین و ئیسرائیلێ یان حەماس و ئیسرائیلێ چارەسەر بكەتن، بەلكو چارەسەری یا گرێدایی ب وان رێككەفتنێن سیاسی یە یێن د ناڤبەرا ئالیێن سیاسی دا دھێنە كرن و باشترین نموونە ژی رێككەفتنا نێڤدەولەتی یا ساڵا 1967ێ یە ئەوا تێدا ھاتی: ’دو دەولەتێن سەربخۆ بۆ جوھییان و فەلەستینییان بھێنە دامەزراندن و باژێرێ قودسێ ببیتە پایتەختێ ھەردوییان (قودسا رۆژھەلات و یا رۆژئاڤا)،‘ و ھەتا ڕادەیەكی ئەڤ پرۆژە جھێ قەبویل كرنێ بوو».
ل سەر وێ چەندێ ئەرێ ھێرشا حەماسێ ژ نیشكانڤە بوو یان ژی تەكتیكا ھەوالگێری بوو، ناڤبری گۆت: «بۆ بەرسڤدانا ڤێ پرسیارێ، پێدڤییە ئەم پیچەكێ بەرێخۆ بدەینە ڕەوشا ئیسرائیلێ و جادەیا وێ، كو بەری ساڵەكێ ڕەوشەكا ئاوارتە ل ئیسرائیلێ ھاتبوو راگەھاندن، ژبەركو؛ پڕانییا خەلكێ ئیسرائیلێ داڕژیابوونه سەر جادەیان ب دژی وان چاكسازیێن حكومەتا نەتانیاھۆی د دەستھەڵاتا دادوەری دا كرین و دەستھەڵاتا وێ كێم كری، ل سەر ڤێ چەندێ تەنانەت لەشكەر و پۆلیس ژی ڕژیابوونە سەر جادەیان ل بەرامبەری دژایەتیكرنا بڕیارێن حكومەتێ، ئەھا حەماسێ د ڕەوشەكا ب ڤی شێوەیی دا ھێرشا خۆ كر، لەوما ژی؛ ب دیتنا من نە دویر و نە نێزیك نە دەولەتا ئیسرائیل و نە ژی رێكخستنێن وێ یێن ھەوالگێرێ و لەشكەری ئاگەھ ژ ڤێ ھەبوونا پلانا ھێرشكرنێ ھەبوو ژ ئالیێ حەماسێ و بەرەیێ بەرھەنگاریێ، بەلكو ژ نیشكانڤە بوو، كو ژ ئالیێ رایەدارێن ئیسرائیلێ بخۆ ڤە دانپێدانا ڤێ چەندێ ھاتیە كرن. لەوما ژی ئەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینێ، دێ بینین گەلەك یا نە نۆرمال بوو دەمێ دەولەتا ئیسرائیلێ گەفێن بكارئینانا چەكێ ئەتۆمی كر، ئەو رویدانە ئانكو گەفا بكارئینانا چەكێ ئەتۆمی ژ لایێ ئیسرائیلێ ڤە بیرا مرۆڤی ل تەنگاڤیا وێ دئینیت دەمێ ل ساڵا 1973ێ تووش بوویی ژ دەرئەنجامێ شەڕێ شەش رۆژی (حرب الایام الستة) ئەوێ ھندەك وەڵاتێن عەرەبی یێن موسلمان ب دژی وێ راگەھاندی، لەوما؛ پشكدارییا وەزیرێ ژ دەرڤە یێ ئەمریكا د كۆمبوونا جڤاتا شەڕی یا ئیسرائیلێ دا، كو بۆ جارا ئێكێ یە ئێكێ نە ئیسرائیلییەک پشكداری كۆمبوونەكا وان یا نەھێنی دبیت، ھەروەسا گەھشتنا جۆ بایدنی بۆ ئیسرائیلێ نیشانا وێ چەندێ یە، كو ھەر ئەمریكا حەز دكەت زوی مەرەما ئیسرائیلێ و ئارمانجێن وێ یێن ڤی شەڕی بزانیت (كارڤەدانا ئیسرائیلێ پشتی ھێرشا حەماسێ) كا چنە و چەوایە؟»
عەبدۆلڵا سالحی، ئەو چەندە ژی دیاركر و گۆت: «ب دیتنا من، ئەڤ شەڕە نە ئەو شەڕە یێ نەخشێ رۆژھەلاتا ناڤین بگوھۆڕیت، بەلكو ئارمانجێن ئیسرائیلێ ژ ھێرشێن ھۆڤانە بۆ وێ چەندێ یە، كو (الضفة الغربية) و كەرتێ غەزە ژ عەرەبان پاقژ بكەتن و بەر ب باشۆری بدەتە ڕێ، كو ئەو ژی سنورێن ئوردن و مسرێ نە، گرۆڤە ل سەر ڤێ چەندێ ژی سەرۆكێ مسرێ، ھەروەسا شاھێ ئوردنێ رەتكرن وێ پێلا پێشبینیكری یا كۆچبەران وەربگرن.
د دویماھییا ئاخڤتنا خۆ دا بەرێز عەبدۆلڵا سالحی گۆت: «وەكی بەری نھا من گۆتی، ئەڤە نە شەڕێ پارچەكرنا رۆژھەلاتا ناڤینە و نابیتە ئەو شەڕە لەوما ژی؛ بۆ كوردان ئەگەر شەڕێ پارڤەكرنێ ژی بیت، دو ئاستەنگێن گەلەك مەزن یێن ل پێشبەری سەركردایەتییا كوردی بۆ خۆ ئامادەكرنا پێشھاتان، یا ئێكێ؛ لاوازی و بێ سەروبەرییا ناڤمالییا كوردی، یا دویێ؛ ھەبوون و بەردەوامبوونا كۆمارا توركیا یا بھێز ل دەڤەرێ نە بتنێ ل رۆژھەلاتا ناڤین بەلكو ل سەرانسەری جیھانێ رێكێ ب كوردان نادەتن بگەھنە ئارمانجێن خۆ یێن نەتەوەیی و سەربخۆیی یێ، ژ زاردەڤێ رایەدارێن توركیا بخۆ ھاتییە، كو؛ ’ئەم ل مەریخێ ژی رێكێ ب كوردان نادەین بۆ دەولەتبوونێ».
بەرێز عەلی عەونی وەكو سیاسەتمەدارەك، كو پشكداری مژارا خانی ببوو، ل سەر ڤێ مژارێ گۆت: «ئەوا ئەم ھەست پێ دكەین ئاڤسبوونا جیھانێ یە و د نھا دا د قووناغا خۆ ژ سەر نوی رێكخستنێ یە، لەوما ژی ب دیتنا من، یاسایێن نێڤدەولەتی ب دروستی كارێ خۆ ناكەن و ئێدی كەس ب كەسێ نینە، گرۆڤە ل سەر ڤێ دابەشبوونا لیبیا یە بۆ دو حكومەتێن دیفاكتۆ، دابەشبوونا سودانێ بۆ سێ حكومەتان و سووریێ ژی دو بۆ سێ حكومەت، نوكە د مەیدانێ دا نە. ھەروەسا عێراق، كو ب مسۆگەری دێ پشكا خۆ یا پارڤەكرنێ دەتن و رەنگە ئەڤە ژی د شانسێ كوردان دا بیت بۆ قووناغێن داھاتی. ھەكو راستە عێراقی ل گەل دۆزا فەلەستینێ نە، بلا جھێ نە رازیبوونا خۆ بكەنە فەلەستین نەكو جادا فەلەستین ل نیڤا بەغدا».
د بەردەوامییا ئاخڤتنا خۆ دا رێزدار عەلی عەونی گۆت: «ئەڤ شەڕێن ھەرێمی نابنە پشكەك ژ شەڕێن نێڤدەولەتی، شەڕێ نھا یێ دژوار و د رێ دا شەڕێ تەكنۆلوژیایێ یە د ناڤبەرا ئەمریكا و چینێ دا، كو شەڕێ داتایا و كۆنترۆلكرنا رێكا دیجیتاڵ یا ئارمویشی یە ب گەهاندنا هێلا ڤایبەر ئۆپتیک، جیھانێ تێرا خۆ وزەیا یەدەك و نەفت ھەلگرتییە و ب دیتنا من ئێدی ب پێدڤی نابن شەڕی سەرا بكەن».
ل سەر حكومەتا ھەرێمی و چەوانییا خواندنا وێ بۆ رەوشێ، ناڤھاتی گۆت: « قابلە ئەو گوھۆڕینێن مە د سەری دا بەحس كرین، گاریگەریێ ل سەر كوردستانێ ژی بكەن. ھەرێما كوردستانێ و لاوازییا وێ ژ رویێ نەبوونا ئێكرێزی و ئێكدەنگییا سیاسی، نەبوونا رێكخستنەكا باش، ھەروەسا لاوازییا ھوشیارییا نەتەوەیی بووینە، ئەگەرێن دروستبوونا گەلەك نەھامەتییان، لەوما ژی بەری پێشھاتان، پێدڤییە ئەم وەكی وی زەلامێ رێڤینگ چانتكێ خۆ ئامادە بكەین و ل وێستگەھا شەمەندەفرێ د ئامادەباشیێ دا بین بۆ گەھشتن بەر ب چارەنڤیسێ مە خوین بۆ دای».
د دویماھیكا ئاخڤتنا خۆ دا عەلی عەونی گۆت: «ئەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینێ، دێ باش دیار بیت، كو چ سیمایێن دەولەت و دەولەتسازیێ ل گەلەك ژ وان وەڵاتان نینە یێن دبێژنە خۆ دەولەت و ئەگەر خەلكەكێ نە ل ئاست خۆ ب دەولەت بدانن، لەوما ژی بلا ئەم وەكو كورد گەلەك حەز ژ لۆمەكرنا خۆ نە كەین».
بەرێز محەمەد عامر، مامۆستایێ زانکۆیی و شرۆڤەکاری سیاسی، د پشکدارییا خۆ دا گۆت: «بەرى شەڕێ حەماس و ئیسرائیلێ ب هەیڤەکێ؛ کوومبوونەکێ وەزیرێ دەرڤەیێ ئیرانێ و سەرکردێن حوزبوالله و سەرکردیێن حەماس، ل لوبنان، گەهاندبوونه ئێک. ژ لایەکێ دیڤە ژ کاردەرێخستنا تەکنولوجییا چاڤدێرییا پێشکەفتى یا ئیسرائیلێ ل ڕۆژا شەڕى، ٧ێ چریا ئێکێ، گومانێن جدى پەیدا کرن، کو هێز و شیانێن ئەقلیمى ئاگەهـی و پشكدارى د ڤى شەڕێ دا هەیە.
ئەڤ گومان و هۆکارێن دى ژى هەنە، کو شەڕێ حەماس و ئسیرائیل نە شەڕێ ئیسلام و جوهییایە و نەشەڕێ فەلەستینى و ئسرائیلییایە ژى، چونکى نە حەماس نوینەراتییا فەلەستینییا دکەت نەژى شێوەیێ حەماس بکار تینت شێوەیەک ڕەوایە بۆ مللەتێن بندەست ئەوێن خەباتێ بۆ ئازادییا خوە دکەن: ناکۆکیێن حەماس ل گەل دەستەلاتا فەلەستینى نەڤەشارتینە، ڕەڤاندن و کوشتنا مەدەنییان نە شێوەیێ دروستە بۆ مللەتێن خەباتێ دکەت، داکو ب ئازادى و سەرخوەبوونێ بگەهیت.
ئەگەر ب بێلایەنى بەرێ خوە بدەین ڤێ پرسێ، پرسا فەلەستین و ئسرائیل، دێ بینین بەلێ فەلەستینییان ماف ل سەر دەولەتا خوە هەیە، بەلێ جوهییان و ئیسرائلێ ژى ماف ل سەر ژیانێ هەیە و لەوان ژى هەلویستێ گەلەک وەڵاتێن عەرەبى و ئیسلامى، ئەگەر نەبێژم یێ پڕانییا وان ئەوە، کو تەنها چارە مافێ دەولەتبوونێ یە: دەولەتەک بۆ ئسرائیلییان و یەک ژى بۆ فەلەستینییان».
ل دۆر هەلویستێ کوردى ل بەرامبەرى شەڕێ حەماس و ئسرائیل، محەمەد عامری گۆت: «بێگومان هندەک کورد هەنە، ژبەر ئینتمائا وان یا سیاسى بۆ حزبێن دبێژن خوە ئیسلامى، خوە ب برایێن فیکرى یێن حەماس دبینن و برایێن یەک دینى، واتە دینێ ئیسلامێ لەوان ئەڤ لایەنە داخوازا پشتەڤانییا حەماس دکن، بێی، کو بۆ وان گرنگ بیت، ئایا ب ڕاست ئەڤ شەڕە؛ شەڕێ ئیسلام و جوهییایە، یان ژى فەلەستینى و ئسرائیلێ. هەروەسا شێوێ کارێ حەماس و کوشتن و رەڤاندنا سڤیلان و ب کارئینانا ڕەڤاندییان وەکو مەرتال د شەڕی دا، نە بوویە جهێ بەحس و خەما وان و ل سەر ڤى تشتى ناڕاوەستن.
کوردێن دى هەنە، هێرشا چەکدارێن حەماس ب وان دەموچاڤێن گرتى و ڕەڤاندنا ژن و مێرێن ئیسرائیلى بەر ب کەرتێ غەزا بیرا شنگالێ و رەڤاندنا ژن و زارۆکێن کوردان ل بیرا وان ئینا، و د جهـ دا دلسۆزى و دلئێشى بۆ ئسرائیل دان دیار کرن، بێی، کو هزرەکێ ل بومبارانێن چاڤگرتى یێن لەشکەرێ ئسرائیلێ ل سەر کەسێن مەدەنى ل کەرتێ غەزا ل بەر چاڤ وەربگرن».
سەبارەت ب کارتێکرنا ڤى شەڕى ل سەر هەرێما کوردستانێ، ڤی مامۆستایی زانکۆیێ دیارکر، کو «بێگومان یەک ژ پرنسیپێن هەرێما کوردستانێ ل سەر هاتى ئاڤاکرن، سەرەرایى تێبینییان ل سەر جیبەجێکرنا ڤى پرهنسیپى، پرهنسیپێ ئازادییا دەربڕینێ یە ژ هزر و بۆچوونێن خوە. د چارچۆڤێ ئازادییا رەئى و دەربڕینێ دا، ب تایبەت ل سەر سۆشیال میدییا، جۆرەک ناکۆکییا کوردى تێت دیتن و دەرزا د ناڤ کوردان دا مەزنتر بوویە. ب تایبەت د ناڤبەرا لایەنگرێن حزبێن دبێژن خوە حزبێن ئیسلامى و کوردێن دى، ئەوێن ب عەلمانى تێن ل قەلەمدان. بێگومان ئەڤێ دەرزێ دێ کارتێکرنا خوە هەبیت ل سەر وێ دەرزا ب خوە هەیى د ناڤبەرا حزبێن کوردستانێ دا؛ حزبێن دەستەڵاتدار و حزبێن خوە ب ئۆپۆزۆسیون دزانن، ب تایبەت ژبەرکو ئەو حزبێن خوە ب ئیسلامى دزانن نوکە د بەرەیێ ئۆپۆزسیۆنێدانە».
محەمەد عامری زێدەتر گۆت، کو «هەریما کوردستانێ پشكەکە ژ عیراقێ، و عیراق دیارە ل بن کارتێکرنەکا مەزنا ئیرانێ دایە. هێزێن چەکدارێن عیراقى، واتە هێزێن حەشدا شەعبى، کو دەستەلاتا عیراقێ ل بن کارتێکرنا وان دایە، نەتەنها پشتەڤانێن مەعنەوینە بۆ حەماسێ، بەلکو د هەر بەرفرەهبوونەکا چاڤەڕێکرى یا ڤى شەڕى دا، ئەو دێ بن پشكەک ژ چەپەرێ ئیرانێ یێ پشتەڤان بۆ حەماس و حزبولڵاهـ. ژ لایەک دیڤە هەلویستێ حەشدا شەعبى ل بەرامبەرى هەبوونا هەرێما فیدرالا کوردستانێ گەلەک دیارە و ئەگەر د شیانێن واندا بوویە، هەر ل ساڵا ٢٠١٧ێ دا ڤێ هەرێمێ ب چەک و ئالایێن خوە داگیر کەن. بەرفرەهبوونا ڤى شەڕى دێ بیت هۆکارەک بۆ حەشدێن شەعبى کو بهانا ل هەرێما کوردستانێ بگرن و ئەگەر د خوەڕا ببینن، دێ هەرێمێ جارەک دى دن ل بن بۆمبارانا مۆشەک و دڕۆنا. یەک ژ هۆکارێن گرنگێن پشتەڤانییا نێڤدەولەتى، ب تایبەت یا ئەمریکا و ئەوروپا بۆ هەرێما کوردستانێ، ئەڤ بهایێن بەرزێن هەرێمێ نە ژ پێکڤەژیانێ بگرە تا خوە دویرکرن ژ بکارئینانا شێوێن تەرۆرێ د خەباتا خوە دا. هۆکارەک دى یێ گرنگ: حەواندنا هەرێمێ بوویە ژ پەنابەرێن شەڕان. ئەڤ شەڕ، شەڕێ حەماس و ئسرائیلێ خوەیا دکەت، کو ئەڤ دەڤەراهە، دەڤەرا ڕۆژهەلاتا ناڤەڕاست، دەڤەرا ژێدەرا ئاریشا جیهانییا پەنابەرایە. واتە مان و هەبوونا هەرێمێ وەکو جزرتەیەکا ئێمن د دلێ دەڤەرا شەڕاندا پێویستە.
ل دویماهییا ئاخڤتنا خوە دا بەریز دێرشەوی سەبارەت ئەنجامێن ڤى شەڕى ل سەر ڕۆژهەلاتاناڤەڕاست و هەرێما کوردستانێ گۆت: «بۆچوونەک ئەکادیمى هەیە، کو پشتى شەڕان بۆیەرێن گرنگ پەیدا دبن و نەقشەیێن جوگرافى سیاسى تێن پێش، ڤێجا چ ل سەر ئاستێ جیهانى بیت، یان ژى یێ هەرێمێ، بۆ نموونە: شەڕێ ٣٠ ساڵى و پەیمانا ڤێستفالیا، شەڕێن جیهانى یێن ئێکێ و دویێ و پەیدابوونا نەخشەیەکا سیاسى یا نوى ل جیهانێ، ل سەر ئاستێ هەرێمێ شەڕێ کەنداڤى… د ڤى شەڕێ حەماس و ئیسرائیل دا جارەک دى باسێ ڕۆژهەلاتەکا نوى دووبارە دبیت. ئەگەر چى هێزێن هەرێما کوردستانێ ل گەل ڤان ناکۆکیێن ناڤخوە د ئاستەکێ دا نینن ل ڤى دەمی دا ڕۆلەکێ گرنگ ببینن د پرۆسێسا بەرئاقلا ڕۆژهەلاتەکا ناڤەڕاست یا نوی دا، بەلێ ڕاستییەکە کو نەخشەیێن ب ڤى ڕەنگى بەرفرەهـ و ڕەهەندێن هەرێمى و ناڤدەولەتى هەیی ژ لایەن زلهێزانڤە تێن دارژاندن، ب تایبەت ئەو هێز و زلهێزێن د شەڕان دا سەرکەفتین».
رێزدار د. هەژار بەشیر سەعدۆن مامۆستایێ زانكۆیێ ل سەر مژارا خانی ب تایبەت پێگەھێ ھەرێما كوردستانێ د گوھۆڕینێن ھەرێمی دا، گۆت: « ل ساڵا 460 ل بەری زایینێ بەحس ل سەر چەوانییا راگرتنا بەلانسا ھێزا سیاسی هاتییە کرن، كو ئالیێ بھێزتر د ھاوكێشێ دا یا بڤێت دێ وێ كەتن، ھەروەسا ئالیێ لاواز و بێھێز نەچارە وێ قەبویل بكەتن یا ل سەر ھاتییە سەپاندن. دیسان مایكل ھێشتەر دبیژیت: ’دويماهيكا هەر شەڕەكی سزایەكێ ھەی،‘كەواتە؛ ئەڤ گوھۆڕینێن د نھا دا روی ب روی دەڤەرێ دبن و ئەو سیناریۆیێن پێشبەری مە دبیت د بەرژەوەندییا كوردستانێ دا بن یان بەروڤاژی، كاریگەری ل سەر دەڤەرێ دھێنە كرن و دبیت جۆت ستاندارد بیت بۆ كوردان، ئانكو؛ دبیت ئەڤ گوھۆڕینە د بەرژەوەندییا كوردان دا دبن و دبیت بەروڤاژی بن ژبەركو ھێدی ھێدی یاسایێن پشتی ساڵا 1945ێ ھاتینە دارشتن ل سەر قەدەغەكرنا بەزاندنا سنورێن وەڵاتان یێن دھێنە بنپێكرن و ئێدی عەرد یێ پیرۆزیێن خۆ ژ دەست ددەتن».
ناڤبری د بەردەوامییا ئاخڤتنا خۆ دا گۆت: «د رەوشەكا ب ڤی رەنگی دا ب تایبەت بۆ كوردستانێ دێ دو بژاردە ههبن؛ یا ئێكێ ئەڤ گێلەشۆكە د بەرژەوەندییا كوردان و نەتەوهیێن دی یێن بێ دەولەت دا بیت یان ژی بەروڤاژی. ب مخابنی ڤە د نوكە دا عێراق و د چارچۆڤێ وێ دا ھەرێما كوردستانێ نە مایە د بەرنامهیێ كارێ سیاسەتا دەرڤەی یا ئەمریكا دا، ئەڤە د دەمەكی دا كورد ل دەڤەرێ وەكو گرنگترین فاكتەرێ سیاسی ل پشتی 2003ێ یێ باشترین ھەڤالێ ئەمریكا و ھێزێن ھەڤپەیمان بوویە، دۆرپێچكرنا ھەرێما كوردستانێ ژ ئالیێ ئیرانێ و میلیشیاتێن سەر ب وێ ڤە، ھەر ژ شنگالێ ھەتا خانەقین و مەندەلی. ھەروەسا ترس و فۆبیا كۆمارا توركیا ژ ھەبوونا تەنانەت بچویكترین قەوارێ سیاسی یێ كوردی بووینە ئەگەر و بەربەستێن گەلەك مەزن و دژوار ل بەرامبەر كوردستانێ».
رێزدار ئیحسان ئامێدی، بەرپرسی ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەهاندنێ، ل سەر ڤێ مژارێ گۆت: «جارێ ب دیتنا من، ئەم نەشێین بەحس ل چ سیناریۆیان و دارشتنا وان بكەین، ژ بەركو؛ د ڤێ ھاوكێشێ دا ئانكو د شەڕێ ئیسرائیل – فەلەستینێ دا پتر ژ دو ئالیێن سیاسی – لەشكەری د پشكدارن، واتە؛ سیناریۆ ژ ئالیێ بەرەیەكی ڤە دھێتە دارشتن نە دو بەرەیان و پتر، لەوما ژی پێدڤییە حساب بۆ ھەردو ئالیان بھێتە كرن. یا دویێ ئەوە، كو ئەم دشێن بەحس ل گریمانان و دەرئەنجام و ئاسەوارێن وان بكەین، چەوا..!!
گریمانا ئێكێ: ئەگەر ھات و ئەڤ شەڕە بەرفرەھ بوو و دەستێوەردانێن دەرەكی پەیدا بوون ب تایبەت ژی وەڵاتێن ھەرێمی یێن زلھێزێن وەكی ئیران توركیا پشكدار بوون، دێ قەبارێ زیانێن ھەرێما كوردستانێ چ بن؟ ھەروەسا دێ رۆلێ زلھێزێن جیھانێ ب تایبەت ویلایەتێن ئێكگرتی یێن ئەمریكی چ بیت ل بەرامبەری ڤێ چەندێ و سەرەدەریكرن ل گەل دۆزا كوردان ل رۆژھەلاتا ناڤین دێ ب چ ئاقار دا چیت؟ ژبەركو؛ ئەم دبینین، كو ھەرێما كوردستانێ د چارچۆڤێ عێراقێ دا نە مایە جھێ پویتە پێدانا ویلایەتێن ئێكگرتی یێن ئەمریكا و گەلەك یا پێشبینیكری یە ھەرێما كوردستانێ دوبارە ببیتە سوتەمەنییا بەرژەوەندیێن سیاسەتا ئەمریكا كا چەوا ئەڤ حالەتە پێشتر ل فێتنام، كوریا، ئەفغانستان، عێراق، ھەروەسا ل ساڵا 1975ێ ل بەرامبەر سەركردایەتیا شۆرشا ئیلونێ ھاتیە رویدان، كو ئەمریكا كارەكتەرێن نە سەرەكێ د ھاوكێشێ دا كرینە قوربانی بەرژوەندیێن دبلۆماسیەتا خۆ.
گریمامانا دویێ: بەرفرەھ نەبوونا شەڕی یە، كو ب ڕاستی ژی ئەڤ گریمانە گەلەك بەرعاقلترە ژ گریمانا ئێكێ، ژبەركو؛ دیرۆكا شەڕێ ئیسرائیل و فەلەستینێ وێ چەندێ نیشانی مە ددەت، كو ھەر جارا شەڕ دروست بووی ب ماوەیەكی، پشتی ھینگێ رێككەفتن د بەرژوەندیا ئیسرائیلێ دا ھاتیە كرن و ئاگرێ شەڕێ ھەردو ئالیێن پسمام و ئێك رەگەز (رەگەزێ سامی) ھاتیە ڤەمراندن. ھیڤیدارین ئەڤ گریمانا سیاسی و پێشبینیا مە جھێ خۆ بگریت بۆ وێ چەندێ ئەم وەكو ھەرێما كوردستانێ بشێین ئەڤا ھەی پتر بپارێزین شوین پێن خۆ قاییمتر لێ بكەین، دیتنا مە ل بن باندورا دیتنا ئەرەبی ئیسلامیە لەوان یا راست و دروست و دادپەروەرانە نابیت، ل کەڤندا جوهی پێکهاتەکێ جڤاکیێ مەزنێ ڤێ دەڤەرێ بوینە، هند بوینە مسلمان و هند ژناڤبرینە یێن مایی ژی ل ژێر گەفێ نە».
ناڤھاتی د دویماھیكا ئاخڤتنا خۆ دا گۆت: «ھەر چەندە ھەم ھیڤی و ھەم پێشبینیێن مە د جودا و تایبەتن، بەلێ ژبەركو مەحالیەت د زانستێن سیاسی دا نینن، لەوما ژی ئەم نەشێن سەد ژ سەد پشتگەرمی وان دیتن و بۆچوونێن خۆ بین ژبەركو؛ دیرۆك و سەربۆرا وێ نیشا مە ددەتن؛ ئەرێ كیژ ئالی دەستپێشخەرێن شەڕێ جیھانی یێ ئێكێ بوون و كیژ ئالی ب سەركەفتن؟ و یێ دوێ ژی ب ھەمان شێوە، رەنگە د ناڤبەرا پەیمانا سایكس بیكۆ ل ساڵا 1916ێ ھەتا 1923ێ پتر ژ دەھ رێككەفتن و پەیمانێن سیاسی ھاتبنە گرێدان و برێڤەبرن، بەلێ دویماھی جار ھندەك دەرئەنجام ھاتنە مەیدانێ، كو چ جاران د پێشبینیێن كەسێ دا نە بوون».
هەر د چارچۆڤەیی مژارێ دا، ئێک ژ بەرهەڤبوویان ژ بلی مێهڤانێن هاتینە دەستنیشانکرن، دیتن و بۆچوونین خۆ ل دۆر مژاری دیارکرن. ژ وان بهرههڤبوویان، هەلکەفت عەبدولواحد، ماموستایێ زانکۆیێ گۆت: «ئەوا، کو دیرۆکی بۆ مە ڤەگێڕای شکاندنا دیوارێ تڕسێ و رەنگە ئەم پێشبینی بکەین، کو ل ساڵێن داهاتی دا، ب قەناعەتا من، هەژمارەکا هێرشێن ڤی جۆرێ حەماسی بۆ سەر ئیسرائیلێ ئەنجام دای دوبارە ببنەڤە. رەنگە ئەڤ چەندە وەکو پلانا ستراتیژی مفا هەبوویە بۆ فلەستینی بەلێ زیانا وی چییە، کو گەلەک جاران ل ڤێ دەڤەرێ مە پرۆژەیێ ستراتیژی، یانکو پلانا بەرهەنگارییا ل پشتی کریارێ نەبوویە و دیار بوو ژی کا پشتی کریارا حەماسی ئیسرائیلی چ ب سەرێ غەززە ئینا و ئایە حەماس سیستەمەکی بەرگریی یی ب هێز هەیە و دێ شیت غەززە بپارێزیت؟ ئەرێ حەماسێ خواندنەک هویربین هەبوویە یان ژی دڤییا سڤیلان بکەتە مەرتاڵ و ئاریشە قەیرانێن ئابۆری یێن مەزن بۆ وەڵاتێ خۆ ببینیت؟ کێشەیا فلەستینی و ئیسرائیلێ، کێشەیەکا کەڤن و بەردەوامە. دڤێت ئەم ل سەر هندی کار بکەین داکو دیار بکەین ئەرێ ئەڤ کێشەیا هەلاویستی چ رەهەند هەیە؟ ئەری رەهەندەکێ سیاسی یان ئابۆری یان جوگرافی یان ئایینی یە، دڤێت ئەڤ چەندە بهێتە شرۆڤەکرن. ژ ئالییەکی دیڤە، ئەرێ ئەگەر حەماس نەما، ئەرێ پێشبینی ناهێتەکرن، کو گرۆپەکی دی یێ رادیکالتر ژ حەماسی دێ سەرهلدەت؟ لەوڕا ژی ئەو سیناریۆیا دبێژیت ڤەکری هێلانا بەردەوام یا دەرگەهی ململانێ ئامرازەکە بۆ هێلانا ململانێ یا هەرێمایەتی و نیڤدەولەتی ل ڤێ دەڤەری.»
سەبارەت ب کارتێکرنا ڤی شەڕی ل سەر هەرێما کوردستانێ، ناڤبری گۆت: «هەلبەت د ڤان جۆرێن شەڕان دا پرۆپاگندە ئێک ژ ئامرازێن هەری کاریگەرە. ل هەرێما کوردستانی و ژ بەر هەبوونا ژینگەهەکێ پاڵپشتییا حەماسێ ب رێکا هەژمارەکا ئایدۆلۆجییان د ڤی شەڕی دا ژ بەر هەبوونا گرۆپێن ئیسلاما سیاسی و ب هویری گرۆپی ئیخوانان دبینین، کو ل جهێ پاڵپشتییا ستراتیجییەتا نەتەوەیی و تایبەتمەندیێن مە و تایبەتمەندییا دۆزا مە ل بەرچاڤ وەربگرن پاڵپشتیێن ب ساناهی نە بۆ خەلکەکێ دی».
