گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دیدار: وەڵات توفیق
ھۆزانڤان موئهيهد تەیب، ل ساڵا 1957ێ ل باژێرێ دهۆكێ ژ دایكبوویە. خواندنا خۆ ژی هەر ل دهۆكێ تەمامكرییە، ژ بلی ساڵا دویماهیێ ژ ئامادەیێ، كو ل هەولێرێ بدویماھیك ئینایە. ئەو ل ساڵا 1978ێ چوویە بەغدا و ل كولیژا یاسا و سیاسەت هاتییە وەرگرتن. وی ل بەغدا د بەر خواندنێ ڕا ل حەفتینامەیا هاوكاری كاركرییە و ل رادیۆیا كوردی یا بەغدا پرۆگرامەك پێشكێشكرییە ب ناڤێ “هەر سترانەكێ چیرۆكەك هەیە.” وی هەر ل بەغدا هەلبەست د هاوكاری و بەیان و نووسەری كورد دا بەلاڤ كرینە. ئەو ل ساڵا 1982ێ چوویە ناڤ رێزێن شۆڕەشێ و ل ئیزگێ شۆڕەشێ هەلبەستێن خۆ تۆمار كرینە. ل ساڵا 1983ێ چوویە سوێدێ و وەك پەنابەر ل وێرێ ژیایە هەتا 1996ێ. پاشی ب ئێكجاری ڤەگەریایە كوردستانێ. ناڤبری ل سوێد، ڕۆژنامەڤان و مامۆستاتیێ زمانێ كوردی بوو. پشتی ڤەگەریایە كوردستانێ، ئەو ئێكبوو ژ دامەزرێنەرێن سەتەلاییتا كوردستانێ و بەرپرسێ پرۆگرامێن كرمانجی و نڤیسینگەها دهۆكێ بوو هەتا ساڵا 2002ێ. ل ساڵا 2002ێ دەزگەهێ سپیریێز یێ چاپ و بەڵاڤكرنێ ل دھۆكێ دامەزراندییە و هەتا نوكە ڕێڤەبەرێ وێ یە. ل ساڵا 2007ێ د بیتە ئەندامێ كارا یێ ئەكادیمیا كوردی و ل ساڵا 2010ێ ژی وەك ئەندامێ پەرلەمانێ عێراقێ هاتییە هەلبژارتن هەتا 2014ێ. ئەو پەیڤدارێ هەڤپەیمانییا كوردستانێ بوو. وی سەرنڤیسەرییا چەندین كۆڤارا كرییە و هەتا نوكە دەھ كۆمێن هەلبەستان چاپكرینە.
وهكو هۆزانڤانهكێ خودان سهربوڕ، هۆزانا نوكه ژ لایێ گهنجان ڤه دهێته نڤیسین، تو چهوا دبینى؟
ئەڤرۆ هەژمارەكا مەزن ژ گەنجان ژ هەردو رەگەزان هەلبەستێ دنڤیسن. هەلبەت هایێ من ژ هەمیا نینە و ئەز نەشێم هۆسا سەرپێ هەلسەنگاندنەكێ بۆ هەلبەستا وان بكەم، بەلێ بەردەوام چاڤێن من ب دەقێن جوان دكەڤن. من گۆمان ژی نینە دێ ژ ناڤ وان شاعرێن گەلەك باش دەركەڤن. هیڤییا سەركەفتنێ بۆ هەمیان دخوازم.
گهلهك خواندهڤان دبێژن، هۆزانا نوكه وهكى یا ساڵێن حهفتییان و حهشتییان تاما خۆ نهمایه؟
ئەو شاعرێن ل سالێن حەفتییا و هەشتێیان هەلبەست دنڤیسین هێشتا د بەردەوامن. هەكە تو پرسیارێ ژ من بكەی كو ئەز ئێك بووم ژ وان بەرسڤا من ئەوە، كو ئەز ئەو هەلبەستێن نوكە دنڤیسم گەلەك ژ هەلبەستێن بەرێ گەهشتیترن ژ بەر ل گەل بوورینا دەمی تێگەهشتنا من بۆ هونەرێ هەلبەستێ كویرتر لێ هاتییە. ژ بەر هندێ ژی ئەڤ حوكمە، حوكمەكێ بێ بنگەھ و ڤەكۆلینە و پتر میزاجی یە. ل سالێن حەفتێیێ و ھەشتێی ژ بەر وێ ستەما زۆرا خەلكێ مە ژ دەستێن بەعسیان ددیت، هەستێ نەتەوەیی بهێزتر بوو و شعرێ دەربڕین ژ وێ هەستێ دكر ژ بەر هندێ خەلكێ مە پێشوازییەكا گەرم لێ دكر. یێن ل دویڤ وان هەلبەستان دگەڕیان وەك هەژمار گەلەك پتر بوون. ئەز دشێم بێژم ئەو پتر جەماوەرێ كوردینیێ بوو ژ وەرگرێن شعرێ. بەلێ ب دیتنا من نوكە ژی شعرێ وەرگرێن خۆ هەنە و هونەرێ شعرێ زیندی یە و دێ هەر زیندی مینیت.
فۆرمێ نوكه یێ هۆزان پێ دهێته نڤیسین، ئهم دشێین بێژین بهرهڤ جیهانیبوونێڤە دچیت؟
هەلبەست د هەمی زمانان دا لۆكالترین هونەرێ نڤیسینێ یە. لێ ئەگەر ب شێوەیەكێ باش و ژ لایێ وەرگێرەكێ شارەزا بێتە وەرگێران، بێ گومان دێ خەلكەكێ دی ژی چێژێ ژێ بینن، ب تایبەتی یێن كو شعردۆست بن دێ چێژ ژێ هێتە وەرگرتن، لێ ل سەر ئاستەكێ بەرتەنگ. ژ بەر كو؛ هەلبەست یا ب ساناهی نینە بێتە وەرگێران و هەر مللەتەك پتر چێژێ ژ هەلبەستا ب زمانێ خۆ وەردگریت. بەروڤاژی چیرۆك و رۆمان ب ساناهیتر بەلاڤ دبیت.
دهزگهها سپیرێز خزمهتهكا مهزن كرییه، ئهگهرێن وێ چنه وهكو سالێن چوویى بهرههمێ وێ كێم بوویه؟
وەك ئەم هەمی دزانین كتێب و كۆڤارێن ب زمانێ كوردی ب تایبەتی ب كرمانجی، خاندەڤانێ وێ یێ كێمە ژ لایێ هەژمارێ ڤە ژ بەر هندێ پارێ چاپا خۆ دەرنائێخیت. د رەوشەكا هۆسا دا دڤیا هاریكارییا دارایی بۆ بھێتە كرن و ئەگەر ئەو هاریكاری نەهێتەكرن بەردەوامی نابیت. دەزگەها سپیرێز ژی وەسا دەما هاریكاری هەبوو مە كتێب چاپ دكرن، كۆڤار دەردئێخستن. ئەو هاریكاری نەمایە یان گەلەكا كێمە ژ بەر هندێ ژی بەرهەمێ مە كێمتر لێ هاتییە. ئەگەر نە نوكە هەژمارا نڤیسەرێن ب كرمانجی دنڤیسن گەلەك پترن ژ دەما سپیرێز دەست ب وەشانێن خۆ كری.
ب دیتنا ته كرمانجى بۆ دهڤهرا مه، نڤیسین ب پیتێن لاتینى چێتره، یان بۆ ڤێ قووناغێ ههر پیتێن عهرهبی باشترن؟
ب دیتنا من ئەلفابێیا لاتینی باشترە ژ بەر كو؛ ژ بلی كرمانجێن بەهدینان هەمی كرمانجێن دی ڤێ ئەلفابێیێ ب كار دئینن. ئەگەر ئەم ب لاتینی چاپ بكەین دێ ب ساناهیتر گەهتە خواندەڤانێن كرمانج ل پارچەیێن دی یێن كوردستانێ و ئەز دبێژم زوی یان درەنگ دێ دەرباسی وێ ئەلفابێیێ بین. لێ كەنگی؟ ڤێ بڕیارەك دڤێت.
د ژیانا خۆدا، ھەوه گهلهك قووناغ دهرباز كرن، قوتابی و گههشتنا ناڤ رێزێن شۆڕهشێ و ل دهرڤهى وهڵاتى، زڤڕینهڤه بۆ كوردستانێ و چهندین بهرپرسیارى، كیشك قووناغێ پتر كارتێكرن ل ته كرییه؟
هەمی قووناغێن ژیانا من گرنگ بووینە بۆ من وەك هەلبەستڤان. ل قووناغا ناڤنجیێ زمانێ كوردی بوو زمانەكێ فەرمی و دەرسا كوردی هاتە د ناڤ خواندنێ دا و وێ دەرسێ ئەز بەر ب نڤێسینا هەلبەستێ ڤە برم. چوونا من بۆ هەولێرێ، كو من ل وێرێ ئامادەیی ب دویماهی ئینا ئەز ئاشنایی هەلبەستا ب كێش و سەروا بەردا و دەست ب نڤیسینا هەلبەستا ئازاد برم. چوونا من بۆ ناڤ رێزێن شۆڕەشێ و بەلاڤكرنا هەلبەستێن خۆ د ئێزگێ شۆڕەشێ دا و ژ نێزیك ناسكرنا پێشمەرگەی و خەلكێ گوندان سەربۆرەكا دەولەمەند بوو. چوونا من بۆ سوێدێ و مانا من ل وێرێ وەك پەنابەر ژ بۆ پتر ژ (14) ساڵان ژی قووناغەكا گەلەك گرنگ بوو. ڤەگەریانا من بۆ كوردستانێ ب ئێكجاری ژ هەمی قووناغێن ژیانا من گرنگترە.
ل دهمێ هوین ل بهغدا، وه بهرنامهیهك ل ئێزگێ كوردى ل بهغدا ب ناڤێ (ههر سترانهكێ چیرۆكهك ههیه) ههبوو، ههكه ناڤهرۆكا وى بهرنامهى ببا یه پهرتووكهك….؟ یان ئهو نڤیسین نهماینه لبهر دهستێ وه؟
چوونا بەغدا ئەز بەر ب رۆژنامەڤانییا كوردی برم و د بەر خواندنا زانكۆیێ ڕا من ل هاوكاری و رادیۆیا كوردی یا بەغدا كار كر. ل بەغدا من دەست ب خواندنێ كر و كتێب ب دەست خۆ ئێخستن و گەلەك نڤیسكارێن كورد ناس كرن و بەشداری چالاكیێن ئەدەبى بووم.
د وارێ زارۆكان دا، ته گهلهك بهرههم پێشكێشى زارۆكان كرینه، ئهرێ كورد وهكو نڤیسهر و دهزگههێن تایبهتمهند ب زارۆكان ڤه، شییاینه دهرحهقى زارۆكى دهركهڤن؟
د بیاڤێ ئەدەبیاتا زارۆكان دا ب زمانێ كوردی و ب تایبەتی كرمانجیێ ڤالاهییەكا مەزن هەبوو. ژ بەر هندێ ژی دەما من وەشانخانەیا سپیرێز دامەزراندی، ئێكەم تشت ل هزرا من ئەو بوو، كو وێ ڤالاهییێ پڕ كەم و مە دەست ب وەشانا كتێبێن زارۆكان كر و پاشی دەركرنا كۆڤارا (كەپر) و پرۆژەیێ هزار كتێب بۆ زارۆكان كر. مخابن ژ ئەگەرێن نەمانا هاریكاریا دارایی ئەو خەبات سست بوو، لێ ئەز دبینم گەلەك كەس و دەزگایێن دی د بەردەوامن و ئەڤە جهێ دلخۆشیێ یە. زارۆك توێژەكا گرنگە و ئەو پاشەرۆژا مە نە.
تە چەند بەرهەمێن شعری چاپ كرینە؟
من (10) كۆمێن هەلبەستان چاپ كرینە و ئەزێ بەردەوامم. دو كۆمێن هەلبەستا بۆ زارۆكان: ئاشتی و ڤیان، مە نەڤێت توند و تیژی. هەشت كۆمێن دی: ستران و بەفر و ئاگر، پلنگ دەما برسی دبن، نەبا من سوار دكەت نە ئاخ من پەیا دكەت، نە شەڤ تێرا خەونێن من دكەت نەرۆژ تێرا خەمێن من، گەمیەك ل ناڤ بیابانێ، دەستێ من بەهی قەلەمێ من شین ما، چار گەوریێن برسی د فانۆسەكا ژەنگی دا. هەلبەستێن من وەك هەلبژاردە ب ڤان زمانان ژی دەركەتینە: فارسی، تركی و عەرەبی. هەر وەسا بۆ زمانێن دی ژی وەك هەلبەست هاتینە وەرگێران ژ وان زمانێن سوێدی، فرەنسی، ئنگلیزی، ئەلمانی، ئسپانی لێ ئەو نەوەك كتێب. من بەشداری د هندەك فیستیڤالێن جیهانی دا كریە وەك هەژدەمین فێستیڤالا بەرلینێ، ستەنبۆلێ و زیۆریخ ل سویسرا. نوكە هەڤالەك كار ل سەر وەرگێڕانا هەلبەستێن من دكەت بۆ زمانێ ئنگلیزی و ل بەرە كۆمەكا هەلبەستێ، هەلبژاردە چاپ بكەت.
