گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دیدار: سکێرتێرێ نڤیسینێ
دكتۆر رهشید فندى، ئێكه ژ نڤیسهرێن پێشهنگ ب زارێ كرمانجییێ ههر ل دهستپێكا سالێن حهفتێیان دنڤیسیت و ههتا نوكه یێ بهردهوام. د گهلهك بواران دا نڤیسین و پهرتووك ههنه، چهندین بهرپرسیارییهتى وهرگرتینه، ل دۆر ئهحهمدێ خانى و حاجى قادرێ كۆیى، چهندین سالان مژارا سهرهكی یا نڤیسینا وى بوویه ههتا دووماهییێ كرییه پهرتووكهك. لهوا مه وهكو كۆڤارا (مهتین) ب فهر دیت ڤێ دانوستاندنێ د گهل دا بكهین.
– رەشید فندی كییە؟
– ئەز مرۆڤەكێ كوردم، خودێ حەزژێكرنا زانستی و زانینێ و ئەدەبی یا كرییە د دلێ من و ئاقلێ من دا، ئەڤ تشتە یێ ل بەر من شرین كرین، نە دۆلار و دینار، نە رەز و پەز، نە كۆچك و تەلار، ب تنێ زانست و ئەدەب. خودێ شییانا خواندن و نڤیسینێ یا دایە من.
– هەتا نوكە تە چەند بەرهەم چاپكرینە و چەند د بەرهەڤن بۆ چاپێ؟
– یێت چاپكری یێ ژ (40) پەرتووكا دەرباز بووینه، یێت بەرهەڤ بۆ چاپێ ژی هندەكن، ئانەكۆ هەمی دێ بنە (50) پەرتووك، لێ گرنگی و بها نە د هژمارێ دایە، بەلكۆ د بهایێ وان پەرتووكا دایە و گرنگییا وان و ناڤەرۆك و سەنگا وان . یێت هەین گەلەك ژ وێ هژمارێ پتر یێت چاپكرین، لێ بلا هزرەك ل سەنگا وان بێتە كرن و گرنگییا وان بۆ مللەتێ كورد و مرۆڤایەتییێ.
– دەسپێكا نڤیسینێ یا هەر نڤیسەرەكی ی وان ب هۆزانێ و چیرۆكێ دەست پێ دكەت، پاشی بەر ب بیاڤێن دیتر ڤە دچیت، هەتا تایبەتمەندییەكێ وەردگریت، تۆ وەك نڤیسەرەكێ خودان ئەزموون، تە ب چ ژانڕێ ئەدەبی دەست پێ كر؟
– من ب چیرۆكێ دەست پێكر، ئێكەمین چیرۆكا من (ئلیاسێ ژار) ل هژمار (2) ل گۆڤارا (چیا) بەلاڤ بوو، ئەو گۆڤارا ل سالا 1970 – 1971ێ دەردكەفت، هەروەسا بەرهەمێ من یێ دویێ گوتارەكێ رەخنەیی زمانڤانی بوو ل سالا 1971ێ ل هەفتیناما (هاوكاری) بەلاڤ بوو، ئەوا ب كوردی ل بەغدا دەردكەفت. ئەو هەردو گوتارێت ناڤبری ل گەل ئێكێ دی بوونە ئەگەرا وەرگرتنا من ل ئێكەتییا نڤیسەرێت كورد، وی دەمی دڤیا هەر نڤیسەرەكی سێ تشتێت چاپكری هەبانە وەك مەرج بۆ ئەندامبوونێ ل ئێكەتییا نڤیسەرێت كورد.
– ئەرێ ڤەكۆلین ل بەرهەمێن كلاسیكان تایبەت یێن كرمانج هەتا نوكە نڤیسەرێن مە شییاینە بهایێ وان پێشچاڤ بكەن و ب دروستی ل بەرهەمێ وان ڤەكۆلن؟
– بەرهەمێت كلاسیكێت مە، گەنجینەیەكا پڕ بهایە بۆ مللەتێ كورد، كلاسیكێت مە چو ژ كلاسیكێت مللەتێت دی كێمتر نینن، لەوما فەرە بەردەوام خزمەتا وان بێتە كرن، چنكی هەتا نهۆ ژی ب درستی مە هەمی گەنجینەیێت وان نە دیتینە و خزمەت لێ نەهاتییە كرن، ژ بەر هندێ فەرە ئەم بەردەوام بین ل سەر وێ خزمەتێ، خواندنا ئەدەبێ كلاسیك هێزێ ددەتە مە بۆ تێگەهشتنا ئەدەبێ نوی، ئەدەبێ نوی بۆ نموونە شتلەكا نوویە ل باخچێ ئەدەبێ كوردی و ئەدەبێ كلاسیك ئەو ئاخا رەسەنە یا ئەدەبێ نوی لێ شین دبیت. ل ههمى دنیایێ وەسایە، هەتا نوكە د ئەدەبێ ئنگلیزی دا؛ هەر سال چەندین پەرتووكێت نوی ل سەر شاعرێ مەزن (شەكسبیر)ى دەردكەڤن وكەس نابێژیت ئەڤە یێ كەڤنە، هەروەسا د ئەدەبێ فارسی دا؛ هەر سال ڤەكۆلین ل سەر هۆزانێت سەعدی و حافزى دهێنە كرن و كەڤن نابن. ل جەم من سەیرە، جارەكێ من و شاعرەكێ هندی من ب تەمەنی ڤە ئاخفتن ل سەر (مەم و زین)ا خانی دكر، وی گۆتە من، هێشتا من مەم وزین نە خواندییە !! ڤێجا ئەم بۆ گەنجا چ بێژین؟ هندەك نەزان و نە فام دبێژن، رەشید فندی كلاسیكە و بەس!! كلاسیكا دخوینیت، نەخێر وە نینە، كلاسیك بۆ من و بۆ تە و بۆ وی هێز و ڤەژەنە بۆ مە هەمیا، كلاسیكا و یێت نوی ژی، لێ ئەوێت وەسا ب تنێ بەرهەمێ خۆ و هەڤالێت خۆ د خوینن، نە مهلایێ جزیری و نە ئهحمهدێ خانی نانیاسن، دێ هەر مینن سنوردای د بازنێ خۆ دا.
– سەنگا وە یا نڤیسینێ پتر د وارێ كلاسیكان دایە ،چ تشتێ نوی وە ژێ دایە دیاركرن، ئانكۆ شاعرێن كلاسیك شییاینە ببنە شاعرێن پێشەنگ بۆ سەردەمێ خۆ؟
– بەلێ بێ گومان، من چەندین كتێب ب هەردو زمانێت كوردی و عەرەبی یێ ل سەر هۆزانڤانێت كلاسیك چێكرین و بارا پتر ژ وان پەرتووكا نەماینە ل پەرتووكخانا و خەلك داخواز دكەت، بێگومانە ئەو شاعر یێت بووینە گەنجینە بۆ مللەتێ خۆ، تا پلەیەكێ ئێكێ وەكی سەرۆك كۆمارێ توركیا (ئەردوغان) هندەك شعرێت ئەحمەدێ خانی یێت وەرگێرای بۆ سەر زمانێ تركی د ئاهەنگەكێ دا بخوینیت و شانازییێ پێ دكەت، كو یێ ل سەر ئاخا توركیا مری، هەر چەندە ئەو حەز ژ كوردا ناكەت، لێ ناڤدارییا ئهحمهدێ خانی وەكر؛ ئێكێ وەكی ئەردوغانى هۆزانێت خانی ژ بەر كەت. ئەگەر خانی بۆ ئەردوغانى پێشەنگ بیت، چەوا بۆ مە نابیتە پێشەنگ؟
هەر چەوا بیت ل دۆر شعرێ، هەمی شعر ئێكە و هەمی جۆرێت وێ خزمەتا ئێك ئارمانج دكەن، سەر دەمەكێ درێژ ب درێژییا چەند چەرخەكا، شعرا كلاسیك د هاتە نڤیسین ، دەمێ ل سالێت حەفتێیا ژ چەرخێ بۆری هۆزانا نوی دەركەت، وەك تەرزەكێ نوی ژ هۆزانێ، گەلەكا دگۆت ئەڤە هەر هۆزان نینە، هەتا ل دەستپێكا ڤی چەرخی هۆزانا نویخاز دەركەت و خەلكی تان و تڤهنگ د دانانێ، نوكە ئەو ژی یا دچیت و هندەك جۆرێت نوی هاتن وەكی (هایكۆ). هەمی ژی هۆزانن و یا گرنگ ئەوە خزمەتا كاروانێ ئەدەبی بكەن. ب كورتی دێ بێژم هەمی جۆرێت هۆزانێ هەر هۆزانن.
– د گەلەك وارێن ئەدەبی دا هوین كار دكەن، وەكو نڤیسینا چیرۆكێ، ڤەكۆلینێن ئەدەبی، فەرهەنگسازی و زمان… ئەرێ چەند یا گرنگە نڤیسەر هەمە لایەن بیت د نڤیسینێ دا؟
– ژ بلی وان وارێت تە گۆتین، ئەز ل وارێ وەرگێرانێ ژی كار دكەم د ناڤبەرا زمانێ كوردی ب ( هەردو شێوە زارا) و عەرەبی و فارسی، هەروەسا جار جارا ل وارێ دیرۆكێ ژی كار دكەم، وان وارا هەمیان پەیوەندی ب دروست یا نڤیسینێ ڤە هەی و ب جوان نڤیسینێ ڤە، ئەوێ زمانێ وی یێ كوردی یێ دروست نە بیت، دێ هۆزانا وی شەلا پەلا هێت و یێ رێزمانا وی یا سەقەت بیت، دارشتنا هزر و بیرا ژی دێ سەقەت هێت، نڤیسین یان وەرگێران بۆ هندەك زمانان كارەكێ فەرە دا مللەتێت بیانی ژی تشتەكی ژ تۆرە و ئەدەبێ كوردی بزانن.
– ئەڤە ژ دەسپێكا سالێن هەفتێیان تۆ د نڤیسی، ئەرێ تۆ ژ نڤیسینێ بێزار نهبووی؟
– باوەر بكە سەیدایێ ئیسماعیل، ئەز نوكە ژ سالێت حەفتێیان؛ ڕژدتر و خورتترم بۆ نڤیسینێ، ئەز هەست دكەم ژ نوی هێزا من یا نڤیسینێ یا كۆم بووی و خورت بووی، دەستێ من و زمانێ من ژ جاران رەهوانترە.
– نڤیسین ل سالێن بەری سەرهلدانا 1991ێ و نڤیسینا نوكە، كی ژ وان پتر یا (جددی) بوو و زێدەتر نڤیسەری خۆ د وەستاند؟
– بێگومانە بەری سەرهلدانا 1991ێ ئەم ل گەل مللەتێ خۆ د شۆڕەشێ دا بووین، مللەتێ مە د هاتە كیمیاباران كرن و ئەنفال كرن و زیندانی كرن و سێدارەدان، نڤیسینێت وی سەردەمی هەمی دەربڕین بوون ژ ئێش و ئازارێت مللەتی و چەندین نڤیسەر وی سەردەمی هاتنە گرتن و ئەشكەنجەدان و سێدارەدان سەرا مللەتێ خۆ یان ژی هاتنە ترساندن و گەف لێكرن، ئەو قووناغا بەری سەرهلدانێ قووناغەكا زێڕینە د دیرۆكا راستەقینەیا مللەتی كورد دا و جوانترین بابەتێت ئەدەبی وی سەردەمی یێت هاتینە نڤیسین.
– نوكە هەبوونا چەندین زانكۆیا و پەیمانگەها ل كوردستانێ و تایبەت ژی ل دهۆكێ، زێدەباری هەبوونا ئەكادیمیا كوردی، ئەرێ ئەڤ هەمی سازییە، شیاینە چارەیێن پێدڤی بۆ ئاریشەیێن زمانێ كوردی نەمازە رێنڤیسێ دانن؟
– نەخێر نە شیاینە و ل سەر ڤی دەستوداری نەشێن ژی، چنكی هەتا نوكە ژی وان سازییا ب جددی ئەو كار نە كریە ئەركێ خۆ، جارێ ل دۆر زانكۆیا وەكی دهێتە گۆتن كریارا خواندنێ و فێركرنێ گەلەك یا خاڤ و سستە، زێدەباری ڤەكۆلین و ل دویڤچوونا بابەتەكێ گرنگ یێ وەسا، هەروەسا ئەكادیمیا كوردی ژی هەتا نوكە وەكی ئامیرەكێ ژ كار كەفتی بوو و یا چالاك نەبوو، هیڤیدارم ئەو دەستەیا ڤێ دووماهییێ بۆ هاتییە دانان، بشێت وێ بۆشایێ پڕ كەت و گیانەكێ نوی بدەتە ئەكادیمیایێ.
– بۆ چەندین سالا هوین وەكو بەرپرسەك ل ئەكادیمیا كوردی بوون، ئەرێ وەكو پێدڤی بۆ زمان و رەوشەنبیرییا كوردی، ئەكادیمیێ شییا رۆلێ خۆ بدروستی بگێریت؟
– نەخێر ئەكادیمیا كوردی وەكی پێدڤی نەشییا كارەكێ زمانڤانی یێ باش بكەت، چنكی ئاستەنگا هەرە مەزن ئەوبوو مە دو زارێت سەرەكی یێت هەین، ی سەری و یا خوارێ، نوینەرێت كرمانجییا خوارێ دگۆت، مە ستاندارد یێ هەی و پێدڤی ناكەت چو گوهۆڕینا لێ بكەین، مە ژی د گۆت: نەخێر كرمانجییا ژووری ژی هەمی سالۆخێت ستانداردی یێت تێدا هەین، ئەم 10 سالا ماینە ب وێ جررەنیخێ ڤە و بێ ئەنجام بوو، نە هەر ئاریشا زمانێ ستاندارد، بەلكو وان رێنڤیسا لاتینی ژی قەبوول نەدكر و دگۆت هەمی نڤیسینێت مە یێت بەرێ و یێت نوكە ب ڤان تیپانن و ئەم قەبوول ناكەین ببنە لاتینی، ل داوییێ مە هەمیا گۆت: وەسا باشە جارێ مە دو ستاندارد هەبن وبلا هەردو برێڤە بچن، هەتا دیرۆك هەردویان دكەتە ئێك. بەلێ ژ لایێ رەوشەنبیری ڤە، مە ل ئەكادیمییێ كارێت باش كرن، وەكی گرێدانا سمینارێت رەوشەنبیری و ئەدەبی و دیرۆكی و كۆمكرنا گەلەك پەرتووكێت دەگمەن و كرینا هژمارەكا مەزن ژ دەستنڤیسا، هەروەسا چاپكرنا چەندین پەرتووكا و نامێت دكتۆرایێ و ماجستێرێ و دانانا پەرتووكخانەیەكا باش بۆ ئەكادیمیایێ. ب كورتی دبێژم: خزمەتا رەوشەنبیری؛ یا باش بوو، لێ بابەتێ زمانێ ستاندارد یێ د جهـ دا مای.
– گەلەك نڤیسەر بەحسێ زمانێ كوردی یێ ستاندارد دكەن، ئەرێ نوكە مە زمانەكێ ستاندارد یێ كوردی هەیە؟ هەكە نەبیت دێ چەوا دروست بیت؟
– نەخێر هەتا نوكە مە چو زمانێت كوردی یێت ستاندارد نینن، هەر وەكی من گۆتی بەلكی دیرۆك بۆ مە دروست بكەت.
– تۆ ب زمانێ كوردی و عەرەبی د نڤیسی، ئەرێ چەند یا گرنگە بۆ مە ل باشۆرێ كوردستانێ ، كو ب زمانێ عەرەبی بنڤیسین چ دانان یان وەرگێران بیت؟
– زمانێ عەرەبی بۆ مە گەلەك یێ فەرە، چنكی دو پارچێت كوردستانێ یێ د ناڤ دو دەولەتێت عەرەبی دا، عەرەبی زمانەكێ بەربەلاڤە و زمانێ ئایینێ ئیسلامێ یە، كو بارا پتر ژ كوردان ئیسلامن، ئەز نە ل گەل لاوازكرنا زمانێ عەرەبی مە ل كوردستانێ، هەر وەكی نوكە دهێتە لاواز كرن، من چەندین جارا ب نڤیسین ل رۆژنامە و گۆڤارا ژی هەر یێ وە گۆتی.
– نڤیسینا كوردی ب چەندین پیتان د هێتە نڤیسین، لاتینی و ئارامی و سلاڤی، هەكە ل رەوشەنبیرییا كوردی یا كەڤن بنێڕین، پترییا وێ ب پیتێن ئارامی هاتییە نڤیسین، ئەرێ هەكە نوكە ئەو پیت بێتە گوهۆڕین بۆ لاتینییێ، كو باشترین پیتن بۆ زمانێ كوردی، ئهرێ ل ئەدەبیاتا كلاسیك ئاریشە پەیدا نابن؟
– بەلێ بێگومانە دێ ئاریشە پەیدا بن، چنكی هەمی كەلتۆرێ مە ب تیپێت ئارامی (عەرەبی) یێ هاتییە نڤیسین، لێ ب دیتنا من پیتێت لاتینی ژ هەمی پیتا گونجایترن بۆ دەنگێت كوردی، ئەم ژ بیر نەكەین ژی، كوردێت باكۆر و رۆژئاڤا و كوردێت كۆمارێت سۆڤیێتا بەرێ هەمی ب لاتینی د نڤیسن.
– ڤەقەتیانا نفشێ نوی ژ رەوشەنبیرییا كوردی، ب دیتنا تە نە كێماسییە بۆ وان، كو پێزانین و سەر هەلییەك ل دۆر زمان و كەلتۆرێ خۆ نهبیت؟
– ب هزرا من نە بەس كێماسییە، بەلكۆ كارەساتە، نفشێ نوی تشتێ فەر و پێدڤی ژ زمان و ئەدەب و كەلتۆر و دیرۆكا خۆ نەزانن.
بیۆگرافییا د. رهشید فندی
– سالا 1948ێ هاتییە دنیایێ.
– خواندنا سەرەتایی ل قوتابخانا (دهوك الاولی) ب دووماهی ئینایه، كو ئێكەمین قوتابخانە بوو ل دهۆكێ، بارا پتر ژ وان سالا یێ ئێكێ بوویه ل سەر پۆلا خۆ.
– قووناغا ناڤنجی چوویە (دواناڤنجیا دهۆك) و هەر سێ سالێت ناڤنجیێ یێ ئێكی بوویه ل سەر پۆلا خۆ.
– پاشی چوویە خانەیا مامۆستایان ل هەولێرێ (دار المعلمین)، هەر سێ سالا یێ ئێكێ بوویه ل سەر پۆلا خۆ، ب تێكرایێ (91%) دەركەتییه و بوویە مامۆستایێ سەرەتایی ل گەلەك جها ل هەولێرێ و دهۆكێ.
– خواندنا ئامادەیی یا ئێڤاری ل پشكا زانستی ل مویسل تەمام كرییه.
– پشتی چەند سالێت مامۆستاییا سەرەتایی، چوویە زانكۆیا سلێمانییێ/ پشكا زیندەوەرزانی، دو سالا ل زانكۆیا سلێمانییێ و دویا ل زانكۆیا مووسل، كولیژ ب دووماهی ئینا و بوویە مامۆستایێ زیندەوەرزانییێ ل (ئامادەییێن كاوە و برایەتی)، پاشی بوویە رێڤەبەرێ دواناڤنجیا مەمێ ئالان، پاشی رێڤەبەرێ پەیمانگەها هونەرێن جوان ل دهۆكێ و پاشی بۆ دەمێ 10 سالا ل ئەكادیمیا كوردی و ل وێرێ خانەنشین بوویه.
– ماجستێر و دكتۆرا ژی ل دهۆكێ تەڤاڤ كرن.
لایێ ئەدەبی :
– سالا 1971ێ بوویە ئەندام ل ئێكەتییا نڤیسەرێت كورد، پشتی سێ گوتار پێشكێشكرین؛ هاتنە پەسەند كرن بۆ ئەندامەتییێ.
– ل كۆنفرانسێ دامەزراندنێ ل رۆژا 12/8/1971ێ وەك ئەندامێ دەستەكا رێڤەبرنێ هاتە هەلبژارتن.
– ل كۆنفرانسێ سالا 1973ێ بوویە سكرتێرێ كارگێری یێ تایێ دهۆكێ یێ نڤیسەران.
– ل كۆنفرانسێ سالا 1974ێ وەك سەرۆك بۆ لقێ دهۆك هاتە هەلبژارتن، پاشى چوویە ناڤ شۆڕەشێ، ل وێرێ ژی هەر سەرۆكێ لقێ دهۆك و ئەندامێ دەستەیا بلند یا ئێكەتیا نڤیسەرێت كورد بوو، هەروەسا ل ئیزگێ دەنگێ كوردستانێ نڤیسەر و بێژەر بوویه.
– پشتی شكەستنا سالا 1975ێ، دووبارە پێكئینانا ئێكەتییا نڤیسەران هەر ئەندامه هەتا نوكە.
– چەندین سمینارێت ئەدەبی ل (دهۆكێ، هەولێرێ، سلێمانییێ، زاخۆ، ئامێدیێ، سێمێلێ، بەردەڕەش، ئامەدێ و بازیدێ) پێشكێشكرینه.
– دو بەرنامێت ئەدەبی ل ئیزگێ دەنگێ كوردستانێ ل ناڤ شۆڕەشێ هەبوون. دو بەرنامێت ئەدەبی ل رادیۆیا كوردی ل بەغدا، بەرنامەیهكێ ئەدەبی ل تەلەفزیۆنا كەركووكێ، بەرنامەیهكێ رەوشەنبیری ل تەلەفزیۆنا خەبات ل دهۆكێ بهرههڤ و پێشكێشكرینه.
هندهك پهرتووكێن چاپكرى:
– ب زمانێ كوردى:
– عهلى تهرهماخى ئێكهمین رێزمان نڤیس و پهخشان نڤیسێ كورده، بهغدا 1985.
– خانى و حاجى- ڤهكولینهكا ئهدهبی یه.
– گهڕیانهك د ناڤ باخچێ ئهدهبێ كوردی دا.
– هزرینهك د زمانێ كوردی دا.
– فهرههنگا زاراڤێت كارگێڕى/ عهرهبى – كوردى.
– فهرههنگا زاراڤێت ڕاگههاندنێ.
– پهیدابوونا هزرا نهتهوهییا كوردى.
– باغێ كوردا- سهرجهمێ دیوانا ئهحمهدێ نالبهند، (5) بهرگ، ب پشكدارییا چهند نڤیسهران، دهۆك 1998.
– ئهلهۆ بلند دفڕیت- ڤهكولینهك ئهدهبی یه د هۆزانا نهتهوى یا ههژار موكریانى دا.
– هندهك ژ دیتنێت هۆزانڤان ئهحمهدێ نالبهند ل دهۆكێ.
– ساڵح یۆسفى- ژیان و بهرههم.
– پهرتووكا عادات و رسوماتنامهئێ ئهكرادیه یا مهلا مهحموودێ بایهزیدى.
– كهسك و سوور و هندهك هزرێت ئهدهبی/ دهۆك 2008.
– ئێكهمین چیڕۆكا كوردى- چیڕۆكا مهم و زین یا مهلا مهحموودێ بایهزیدى، ههولێر 2010.
– مێژوویا ئێكهتیا نڤیسهرێت كورد لقێ دهۆك 1971- 1991، دهۆك 2015.
– خواندنهكا ژ ناڤدا بۆ ڕۆژناما كوردستان، دهۆك 2022.
– دیوانا مهحهمهد شههاب میرزا، دهۆك 2023.
– دیوانا حهیدهر مهتینى، دهۆك 2023.
– مێژوویا سیاسیا پارێزگههبوونا دهۆكێ، دهۆك 2022.
– ههتاڤ و سیتاڤ، (چیڕۆك)، دهۆك 2023.
– ب زمانێ عهرهبى:
– مناقشات أدبیة حول خاني- دراسة نقدیة.
– الفكر القومي الكردي بین خاني و حاجي قادر الكویي- دراسة نقدیة.
– رحلة أولیا چلبي في كوردستان عام 1065هـ- 1655م (ترجمة).
– الوسائل التعلیمیة ومعوقاتها في تدریس العلوم- دراسة تربویة، أربیل 2010.
– من ینابیع الشعر الكلاسیكي الكوردي، الجزء الأول، أربيل ؟.
– من ینابیع الشعر الكلاسیكي الكوردي، الجزء الثاني، دهوك 2024.
