گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دیدار: هۆشەنگ تاجر
د. ئەکرەم ئۆنەن بسپۆرێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی، کو د هەمان دەمی دا بسپۆرێ سیاسەتا دەرڤە یا رۆسیایە، د دیدارەکا تایبەت دا بۆ کۆڤارا مەتین دیار دکەت، کو رۆسیا چو دەمەکێ دۆژمناتیا کوردان نەکریە، بەلکو رۆسیا هەردەم پرسا کوردی وەکی کارتەکێ ل دژی چار دەولەتێن داگیرکەرێن کوردستانێ بکار ئینایە و نها ژی رۆسیا ل سووریێ دڤێت کورد بگەهنە مافێن خۆ، لێ د چارچۆڤێ سووریێ دا و دڤێت کورد ژی بشێن مفای ژ پێگەهێ رۆسیا وەربگرن و پێگەهێ خۆ ل دەڤەرێ بهێز بکەن.
د. ئەکرەم ئۆنەن بسپۆرێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی بۆ کۆڤارا مەتین دیار کر: « بەری هەر تشتەکێ دڤێت ئەم بزانین، کو رۆسیا چو دەمەکێ دۆژمناتیا کوردان نەکریە، بەلکو ل چەندین قۆناغان دا رۆسیا پشتەڤانیا کوردان ژی کریە، نموونا ئێکێ د سەردەمێ کۆمارا کوردستانێ دا بوویە، وی دەمی قازی محەمەد شیا مفای ژ پێگەهێ رۆسیا وەربگریت و کۆمار هاتە راگەهاندن». د. ئەکرەم ئۆنەن گۆت ژی: «راستە پاشی کۆمارا کوردستانێ ژناڤچوو، لێ ئەو یەک تنێ ژ بەر رۆسیا نەبوو، چونکی وی دەمی رێککەفتنەکا نێڤدەولەتی هاتە کرن و لەشکرێ رۆسیا ژ ئاخا ئیرانێ دەرکەفت، لێ دڤێت ئەم باش بزانین، کو قازی محەمەدی شیا ب پشتەڤانیا رۆسیا د دەمەکێ کورت دا گەلەک کارێن مەزن ل کۆمارا کوردستانێ بکەت، پێشڤەچوونێن باش د بیاڤن سیاسی، سەربازی، ئابووری، جڤاکی و کەلتوری دا دروست بوون».
بسپۆرێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی ئەو یەک ژی دیار کر: «نها ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ ژی گەلەک گوهۆڕین روی داینە، رۆسیا بەردەوام دبێژیت ئەو سەبارەت ب پرسا کوردی ل سووریێ وەکی تورکیا و ئیرانێ هزر ناکەن، ئانکۆ رۆسیا ب رەنگەکێ ئاشکرا دبێژیت، ئەو وەکی تورکیا ل دژی مافێن کوردان نینن، لێ د هەمان دەمی دا رۆسیا نەڤێت کورد ل سووریێ ببنە گەف ل سەر ئێکپارچەییا ئاخا سووریێ ژی، داخۆیانیێن بەردەوام یێن لاڤرۆڤی ل دۆر کوردان و رۆلێ ئەمریکا ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ ژی دڤێت ئەم دو خواندنێن جودا بۆ بکەین و گۆت: «یا ئێکێ رۆسیا دەمێ بەحسێ ئەمریکا ل سووریێ دکەت دخوازیت هەر دو وەلاتێن تورکیا و ئیرانێ ل دژی ئەمریکا هار بکەت و بکار بینیت، چونکی رۆسیا گەلەک باش دزانیت ئیران و تورکیا سەبارەت ب پرسا کوردی گەلەک هەستیارن، ژبەر هندێ ژی دەمێ دبێژیت ئەمریکا دڤێت دەولەتەکا کوردی ل سووریێ ئاڤا بکەت، د راستی دا دڤێت وان وەلاتان ل دژی ئەمریکا راکێشیتە مەیدانێ، چونکی ئەو ژی باش دزانن چ پرۆژێن ئەمریکا بۆ ئاڤاکرنا دەولەتەکا کوردی ل سووریێ نینن، سراتیژیا ئەمریکا ل هەمبەر کوردان ل سووریێ زەلال نینە”.
ل دۆر خالا دویێ ژی د. ئەکرەمی دیار کر: «رۆسیا دڤێت کورد د چارچۆڤێ سووریێ دا بگەهنە مافێن خۆ، رۆسیا دژبەریا مافێن کوردان ناکەت، بەلێ رۆسیا ل گەل هندێ ژی نینە ئەمریکا ل سووریێ بمینیت، د راستی دا نها شەڕەک مەزن د ناڤبەرا ئەمریکا و رۆسیا دا ل دۆر پاشەرۆژا سووریێ هەیە، بەلێ ئەو یەک رامانا هندێ نادەت دێ هەر دو وەلات شەڕەکی مەیدانی ل دژی هەڤدو کەن، بەلکو شەڕی وان شەڕێ بەرژەوەندیانە، هەر دو وەلاتێن زلهێز ئانکۆ ئەمریکا و رۆسیا گەلەک کارتان ل دژی هەڤدو بکار دئینن، دڤیت ژبیر نەکەین، کو ئەمریکا ژی وان هەمی مەزاختنان ژ قەستان ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ ناکەت، چونکی تنێ دەڤەرا ئەمریکا دشێت ل سووریێ تێدا بمینیت و بەژوەندیێن خۆ بپارێزیت رۆژئاڤایێ کوردستانێ یە، ئەو یەک ژی ب دلێ رۆسیا نینە و گۆت: «ئەز دبێژم دڤێت کوردێن رۆژئاڤایێ کوردستانێ بشێن مفای ژ رەوشا نها وەربگرن، شەڕێ بەرژوەندیان یێن هەر دو وەلاتێن زلهێز دشێت مفایێن خۆ یێن مەزن بۆ کوردان ژی هەبیت، ئەمریکا ل سووریێ پێدڤی ب کوردانە، کوردان ل سووریێ گەلەک قوربانی دان، ژ بەر هندێ ژی نابیت کورد وەکی نها بمینن، دڤێت کورد ل سووریێ بگەهنە مافێن خۆ، ژ بۆ هندێ ژی دڤێت کورد بزانن مفای ژ هەڤسەنگیێن سیاسی وەربگرن، کورد دشێن ل سووریێ مفایەکا باش ژ ناکۆکیێن هەی د ناڤبەرا رۆسیا و ئەمریکا دا وەربگرن و ببنە هێزەکا هەری کاریگەر ل سووریێ، وی دەمی شام ژی دێ یا نەچار بیت، کو داخوازیێن کوردان قەبوول بکەت».
ناڤهاتی ئەو یەک ژی دیار کر: «دڤێت کورد ئێدی خواندنەکا جوداتر ژ جاران بۆ سیاسەتا دەرڤە بکەن، وەکی نموونە د سەردەمێ خۆ دا بارزانیێ نەمر شیا پشتەڤانیا رۆسیا بدەستڤە بینیت و کارێن مەزن بۆ خزمەتا دۆزا کوردستانێ کرن، قازی محەمەد ژی هەروەسا، دڤێت کورد نها ژی هەمان تشتی بکەن، چونکی وەلاتێن زلهێز ژی نها بەرژەوەندیێن هەڤپشک ل گەل کوردان هەنە، گەلەک جاران ئەو بەرژوەندیە دبنە ئەگەرێن هندێ دەلیڤێن دیرۆکی بۆ کوردان دروست ببن، دڤێت کورد هەر زوی مفای ژ وان دەلیڤان وەربگرن، دەلیڤە جارەکێ دهێن هەکە تو مفای ژێ وەرنەگری دێ گەلەک تشتان ژ دەست دەی و گۆت: «د سیاسەتێ دا نابیت تو ل گەل چ وەلاتەکێ وەکی دۆست یان ژی دۆژمن سیاسەتێ بکەی، دڤێت تو بەرژوەندیان بکەیە بناغێ هەموو تشتان، هەکە کورد بشێن مفای ژ دەلیڤان وەربگرن دێ شێن پێگەهێ خۆ ل رۆژهەلاتا ناڤین هێز کەن، نها کورد وەکی بەرێ نینن، بێگومان کوردان ژی پێگەهێ خۆ هەیە لێ هێشتا نەبووینە ئەو هێزا مەزن و کاریگەر، ژ بۆ کورد بشێن ببنە هێزەکا مەزن و کاریگەر دڤێت کورد بشێن خواندنێن راست و دروست بۆ رویدانێن سیاسی بکەن، کورد نها دشێن ببنە کارتەک بهێز د هەڤسەنگیێن سیاسی یێن ل دەڤەرێ دا، ژ بۆ هندێ ژی گەلەک گرنگە کوردان ژی ئێدی ستراتیژیەکا خۆ یا تایبەت هەبیت، دڤێت کوردان ژی وەکی هەر وەلاتەکێ دی هێلێن خۆ یێن دیارکری بۆ سیاسەتا دەرڤە هەبن و ل گۆر هندێ ژی سیاسەتێ بکەن، وی دەمی کورد دشێن ببنە یاریکەرەک بهێز د سیاسەتا رۆژهەلاتا ناڤین دا».
د. ئەکرەمی ئاماژە ب هندێ ژی کر: «د سیاسەتێ دا چ دەمەکێ گەرەنتی نینە، سیاسەت بخۆ ریسکە و هەکە تو شارەزا نەبی و تە خواندنێن زانستی بۆ روودانێن رۆژانە ل جیهانێ و دەڤەرێ نەبن تو نەشێی ببیە یاریکەرەک سیاسی، وی دەمی کەس ژی چ حسابەکێ بۆ تە ناکەت.
بسپۆرێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی ئەو یەک ژی دیار کر:» سیاسەتا رۆسیا ل هەمبەر کوردان د سەد سالێن بۆری دا نەهاتیە گوهۆرین، رۆسیا پرسا کوردی وەکی کارتەکێ بۆ بەرژوەندیێن خۆ بکار دئینیت ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ ژی نها هەمان تشتی دکەت، رۆسیا دڤێت ب رێیا کوردان هەم ئیرانێ و هەم ژی تورکیا نەچار بکەت دا ئاریشان بۆ وێ دروست نەکەن، ئەز دشێم بێژم رۆسیا نە کار بۆ چارەسەرکرنا پرسا کوردی دکەت و نە ژی جارێ رۆسیا دڤێت پرسا کوردی ب تەمامی بهێتە چارەسەرکرن ژی، ستراتیژیا رۆسیا ئەوە پرسا کوردی هەردەم وەک ئێک ژ پرسێن سەرەکی ل رۆژهەلاتا ناڤین هەبیت، چونکی وی دەمی رۆسیا دشێت بەردەوام پرسا کوردی وەکی کارتەکێ بۆ بەرژوەندیێن خوە بکار بینیت».
هەروەسا ڤی بسپۆرێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی گۆت: «رۆسیا چ دەمەکێ بەرهەڤ نینە ژ بەر کوردان دەستان ژ تورکیا و ئیرانێ بەردەت، لێ د هەمان دەمی دا رۆسیا ژ بەر ئیرانێ و تورکیا دەستان ژ کوردان ژی بەرنادەت، ئانکۆ ب کورتی رۆسیا دزانیت کا دێ چاوا بەرژوەندیێن خۆ ل دەڤەرێ پارێزیت، سیاسەتا نها یا رۆسیا ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ و هەرێما کوردستانێ باش نیشا ددەت، کو رۆسیا دۆژمناتیا کوردان ناکەت و پەیوەندیێن رۆسیا ل گەل هەرێما کوردستانێ نها گەلەک د باشن، رۆسیا پەیوەندیێن باش یێن سیاسی و ئابووری ل گەل هەرێما کوردستانێ هەنە، رۆسیا باش دزانیت هەکە بڤێت د پاشەرۆژێ دا پێگەهێ خۆ ل رۆژهەلاتا ناڤین بهێزتر لێ بکەت دڤێت کوردان نەکەتە دۆژمنێ خۆ و ب کریاری ژی هەتا نها رۆسیا تشتەک وەسا نەکریە».
سەبارەت ب رەوشا نها و هەلوەستێ کوردان ژی ناڤهاتی دیار کر، نها گوهۆرینێن گەلەک مەزن ل جیهانێ و دەڤەرێ روی ددەن، ژ بەر شەڕێ نها ل ئۆکرانیایێ هەڤسەنگیێن سیاسی ل جیهانێ و دەڤەرێ دهێنە گوهۆڕین، ب گۆتنەکا دی ئەز دشێم بێژم ئێدی هەر وەلاتەک بۆ خۆ ژ هندەک هەڤپەیمانێن نوی دگەریت، چونکی بەرژوەندیێن وان وەسا دڤێت گوهۆڕینان د سیاسەتا خۆ یا دەرڤە دا بکەن، نها رۆسیا تووشی شەڕەکێ گەلەک مەزن و گران بوویە ل ئۆکرانیا، گەلەک وەلات خۆ نێزیکی رۆسیا دکەن و هندەک ژی ژ بەر ئەمریکا دۆژمناتیا رۆسیا دکەن، ئانکۆ وان وەلاتان هەر ئێکێ بەرژوەندیێن خۆ دڤێت و گۆت: «دڤێت کورد باش بزانن بەردەوام ل رۆژهەلاتا ناڤین گوهۆڕین روو ددەن، هەر گوهۆڕینەک روو بدەت دێ کاریگەریا خۆ ل کوردان ژی کەت، ژ بەر هندێ ژی دڤێت کورد بەرهەڤیێن خۆ باش بکەن، نابیت کورد وەکی سالێن بۆری تنێ تەماشەڤان بن، دەم یێ هاتی کورد ژی ببنە یاریکەر دا بشێن هەم بەرژەوەندیێن خۆ بپارێزن هەم ژی جهێ خۆ د سیستەمێ نوی یا جیهانێ دا بگرن، ژ بەر هندێ ژی ئەز دبێژم ئەم پێدڤی ب کەسێن وەکی بارزانێ نەمر و قازی محەمەدی نە دا بشێین جارەکا دی مفای ژ پشتەڤانیا رۆسیا و ئەمریکا وەربگرین و خزمەتا دۆزا خۆ یا نەتەوی بکەین».
دکتوری ئەو یەک ژی نەڤەشارت «نابیت ب چ رەنگەکێ کورد دژبەریا ئەمریکا و رۆسیا بکەن، ئەو یەک د بەرژەوەندیا کوردان دا نینە، هەکە کوردان بڤێت بگەهنە مافێن خۆ دڤێت هەردەم بزاڤا هندێ بکەن پەیوەندیێن خۆ ل گەل رۆسیا و ئەمریکا باش بکەن، چونکی وەکی من گۆتی نها هەردو وەلاتێن زلهێز ژی بەرژوەندیێن هەڤپشک ل گەل کوردان هەنە، ڤێجا دڤێت کورد شارەزا بن و بشێن ب رێیا سیاسەتێ و دبلۆماسیەکا بهێز، هەم پەیوەندیێن خۆ ل گەل ئەمریکا و رۆسیا بهێزتر لێ بکەن و هەم ژی بەرژوەندیێن خۆ بپارێزن و پێگەهێ خۆ ژی بهێزتر ژ جاران بکەن. دیسان گۆت: «بەری نها چەندین جاران سیرگێی لاڤرۆڤ وەزیرێ دەرڤە یێ رۆسیا دیار کریە، دڤێت کوردێن سووریێ بەرێ خۆ بدەنە کوردێن هەرێما کوردستانێ و وەکی وان سیاسەتێ بکەن، ئارمانجا لاڤرۆڤی ژ ڤێ گۆتنێ ئەو بوو نابیت کورد ل سووریێ بزاڤا جودابوونێ بکەن، بەلکو کورد دشێن د چارچۆڤێ سووریێ دا بگەهنە مافێن خۆ، چونکی رۆسیا ل گەل هندێ نینە کورد ل سووریێ ببنە مەترسی ل سەر ئێکپارچەیا ئاخا وی وەلاتی، لێ وەکی من گۆتی رۆسیا پشتەڤانیێ ژی ل مافێن کوردان دکەت».
سەبارەت ب سیاسەتا کوردێن رۆژئاڤایێ کوردستانێ ژی ناڤهاتی راگەهاند: «مخابن هەتا نها ژی کوردێن رۆژئاڤا ب تایبەتی ژی یێن سەر ب رێڤەبەریا خوەسەر نزانن کا چ دخوازن، رۆسیا گەلەک جاران دیار کریە دڤێت کورد خۆ ئێکلا بکەن کا وان چ دڤێت، چونکی هەکە کوردان بڤێت د چارچۆڤێ سووریێ دا بژین دڤێت وی دەمی بەرێ خۆ بدەنە شامێ و ل گەل شامێ پرسێن خۆ چارەسەر بکەن، لێ هەتا نها دیار نینە کا پرۆژێ دروست یێ کوردان ل سووریێ چیە، ژ بەر هندێ ژی گرنگە داخوازیێن کوردان ل سووریێ ئاشکرا بن، بەری نها د چەندین هەڤدیتنێن ل گەل شاندێن کوردی دا ژی بەرپرسێن رۆسیا ب رەنگەکێ ئاشکرا دیار کرینە، کو ئەو ل دژی مافێن کوردان نینن لێ دڤێت کورد ژی ل گۆر راستیا نها ل سووریێ سیاسەتێ بکەن، هەکە کوردێن سووریێ مفای ژ دەلیڤان وەرنەگرن و پاشی رەوشا سووریێ ئارام بیت ئەز باوەرم وی دەمی کورد ناگەهنە مافێن خۆ، هەکە شام پێگەهێ خۆ بهێز بکەت وی دەمی بەرپرسێن شامێ چ حسابەکێ بۆ کوردان ناکەن و بەرهەڤ ژی نابن ل گەل کوردان دانوستاندنان بکەن، هەرچەندە نها ژی گیرو نەبوویە هەکە کورد د چارچۆڤەکێ دیارکری دا ل گەل شامێ دەست ب دانوستاندنان بکەن، ئەز باوەرم رۆسیا ژی دێ پشتەڤانیێ ل کوردان کەت».
بسپۆرێ پەیوەندیێن نیڤدەولەتی و شارەزایێ سیاسەتا دەرڤە یا رۆسیا ئەو یەک ژی نەڤەشارت «شەڕێ نها د ناڤبەرا ئۆکرانیایێ و رۆسیا دا چ کارتێکرنەکێ د سیاسەت و ستراتیژیا رۆسیا ل هەمبەر کوردان دا ناکەت، سوباهی شەڕێ ل ئۆکرانیا ب دووماهی بهێت ژی رۆسیا دێ وەکی جاران سەرەدەریێ ل گەل کوردان و پرسا کوردی کەت، ئانکۆ شەڕێ ئۆکرانیایێ نابیتە ئەگەرێ هندێ هەلوەستێ رۆسیا ل هەمبەر کوردان بهێتە گوهۆرین». د. ئەکرەم ئۆنەن گۆت ژی: «بەلێ ژ بەر شەڕێ ئۆکرانیا گەلەک گوهۆرین د هەلوەستێ هندەک وەلاتان دا روی داینە، هەڤسەنگیێن سیاسی ل رۆژهەلاتا ناڤین هاتینە گوهۆرین، رۆسیا نها بابەتێ گازێ وەکی کارتەکێ ل دژی ئەورۆپا بکار دئینیت و وەلاتێن رۆژئاڤایی ژی ل ژێدەرێن نوی یێن وزێ دگەرن، هەرێما کوردستانێ ژی دشێت ببیتە یاریکەرەک باش ب تایبەتی ژی د بابەتێ وزێ دا، چونکی پێویستیا وەلاتێن ئەورۆپا نها پتر ژ هەر دەمەکێ ب گازا هەرێما کوردستانێ هەیە، لێ دڤێت کورد ژی سیاسەتەکا راست برێڤە ببەن، نابیت کورد وەسا بکەن، کو بابەتێ گازێ ببیتە ئەگەرەک رۆسیا دژبەریا کوردان بکەت، وەکی من گۆتی کورد ژی دشێن ل گۆر راستیێن هەی سیاسەتێ بکەن، نها ل رۆژهەلاتا ناڤین گەلەک وەلات هەنە، کو هەڤپەیمانێن ئەمریکا نە، لێ پەیوەندیێن وان ل گەل رۆسیا ژی د باشن، گەلەک وەلاتێن عەرەبی ژی نها بۆ بەرژوەندیێن خۆ ناکۆکیێن د ناڤبەرا ئەمریکا و رۆسیایێ دا بکار دئینن و کار بۆ بهێزکرنا پێگەهێ خۆ دکەن، دڤێت مە کوردان ژی هەمان ستراتیژی و خواندن بۆ گوهۆرینێن ل دەڤەرێ هەبیت».
د دویماهیا دیدارێ دا ژی د. ئەکرەمی دیار کر: «دڤێت کورد بزاڤا هندێ بکەن بەرژوەندیێن خۆ یێن هەڤپشک ل گەل وەلاتێن زلهێز زێدەتر لێ بکەن، چونکی مە چەند بەرژوەندیێن هەڤپشک ل گەل وەلاتێن زلهێز هەبیت ئەو ژی دێ بۆ بەرژوەندیێن خۆ پشتەڤانیێ ل مە کەن، لێ هەکە ئەم سیاسەتەکا جوداتر برێڤە ببەین بێگومان دێ پێگەهێ مە وەکی کورد لاوازتر لێ هێت، د جیهانا نوی دا هەر کەس کار بۆ بەرژەوەندیێن خۆ دکەت و دڤێت کورد ژی ل سەر هەمان راستیێ سەرەدەریێ ل گەل رویدانێن نها ل دەڤەرێ و جیهانێ بکەن».
