گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
شهمۆ قاسم دنانى
لێكۆلینێن داویێ خویا دكەن، كو ئێزدیاتی ئۆلەكا كەڤنارە و ناڤێ ئێزديیان ژ پەیڤا (ئێزدان) یا هاتی. ڕامانا ئێزیدی؛ ئانكو ئەو كەسێن ل پێ ريیا راست دچن. هەموو ئێزدی ب زمانێ كوردی دئاخڤن. ڤەكۆلین پشتراست دكەن، كو تێكستێن پیرۆز یێن پەرتووكێن ئێزدیان، ب ئەلفەبایەكا كوردی یا تایبەت هاتینە نڤیسین. د كەڤن دا؛ مللەتێن ئاری ل رۆژهەلاتا ناڤین، ب شێوەیەكێ گشتی و ل وەلاتێ میسۆپۆتامییا ب شێوەیەكێ تایبەتی، پێشوازی ل سالا نوو دكرن و دكرنە جەژن، ل دەستپێكا بەهارێ ئاهنگێن جۆرا و جۆر ب ڤێ هەلكەفتێ د گێران و هەر ئێكی ناڤەك د گۆتێ. سۆمەرییا د گۆتێ: جەژنا زاكمۆك، بابلییا دگۆتێ ئەكیتۆ و میدیا د گۆتێ نەورۆز. هەتا نوكە رێ و رەسم و هەلكەفتێن ل بەهارێ، د ناڤا ڤان مللەتاندە دئێنە گێران، تایبەت د ناڤا جڤاكێ ئێزدی دە، كو كەلتوورێ كوردی پاراستیيە و ب وان جەژن و هەلكەفتا رەسەنیيا ئێزدیان خویا دكن، گرنگیيا ڤان جەژنا، راستیيا ئۆلا ئێزدیان ددە خویاكرن، ژ جیهانێڕە نیشان ددە، كۆ ئێزدی خوەدی دیرۆكەكە دوور و درێژن، ئۆلەكە كەڤنارە و كەلتوورێ كوردی پاراستینە، ژبەركو گەلەك رێورهسمێن د ڤان جەژنان دە دئێنە كرن، هەزار سالان بەری زایینی ڤەدگەڕن. ب ڤی شێوێ ل خوارێ:
نەورۆز و نوورۆژ:
نهورۆز جەژنا نەتەوی یا مللەتێ كوردە، ڕامانا رۆژا نوو ددەت (نوو رۆژ) و سالانە ل 21ی ئادارێ ئاهنگ دئێنە گێران، گەلێ كورد ب شێوەیەكێ گشتی رێورسمێن تایبەت و ئاهنگێن جۆرا و جۆر ب ڤێ هەلكەفتێ دگێرن. پتریيا خەلكێ دەردكەڤنە چۆلێ و كەیف و خۆشیا خۆ دەردبرن، بۆ دەمێ سێزدە رۆژا و دبێژنێ (سێزدە بدەر)، ئانكو هەتا ئێكی نیسانێ ئاهەنگا دگێرن، هەژی گۆتنێ یە، كو نێزیكبوونەك د ناڤبەرا نەورۆزێ و سەرسالا ئێزدیان دە هەیە، كو دبە دەستپێكا مەها نیسانێ.
جەژنا نەورۆزێ یەك ژ جەژنێن نەتەویی یە، بۆ گەلێ كوردستانێ گەلەك گرنگە. د میتولۆژيیا كوردان دە تێ گۆتن، كو دەما كاوە ب سەر زوحاكی دە ب سەركەفتی، گەل ژ بۆ پیرۆزكرنا ڤێ سەركەفتنێ، ئاگر ل سەرێ جیایان هەلكرن، ژ وێ رۆژێ هەتا نها د یەكەم رۆژا بەهارێ دە، گەلێ كورد ئاگری ههلدكهن، ل وێ رۆژا پیرۆز ئاهنگا دگێرن و مالباتێن كوردستانێ خوە ژ بۆ پێشوازیكرنا بەهارێ ئامادە دكن، دچنە بازارێ و جلكا دكرن و هێكێن رەنگدار دورست دكەن.
یاريیا برا كۆسە:
ل نەورۆزێ یاريیەك د هێتە كرن و تایبەت ل گوندان دبیژنێ (یاريیا برا كۆسە)، كو كۆسە ئێك ژ خەلكێ گونديیە و جلكێت شڤانا ل بەر خۆ دكەت، دیمەنێن سەر و جاڤێن خو د گوهۆرە و رهێن درێژ ب خۆڤە دكەت. هەڤالەكی وی جلكێن ژنا ل بەر خۆ دكە، كۆسە كومەكا خۆرتا د گەل خوە د مەشینە و مال ب مال ل گوندی دگەرن، كەیف و خوەشیێ پەیدا دكەن و خودانێ مالێ، ئاڤێ ل وان د رەشینە و ب مێویژ و هێكێن رەنگ كری پێشوازیيا وان دكەت و خەلاتەكی ب هەلكەفتا نەورۆزێ ددە وان. تشتێ هەری بالكێش، كۆسە و هەڤالێن خۆ ژ بەر دەرگەهێ مالێ ناچن؛ هەتا خەلاتێ خۆ نەوەرگرن.
جەژنا سەرسالێ:
كورد وەك یەك ژ نەتەوێن هەرە رەسەن، یێن دەڤەرا میزۆپۆتاميیا، خوەدی جەژن و هەلكەڤتێن كەڤنارێن ئولی و نەتەوینە، كو بنگەها وان ژ باوەریێن كەفنارێن گەلانە و گەلەك ژی د دیرۆكینە، بەشەك ژی ئەفسانەیی نە. ئێزدی ژی وەك بەشەكی رەسەنێ مللەتێ كوردن و ل دەستپێكا سالا نوو، رێ و رەسمێن جەژنا سەرسالێ دگێرن و دبتە دەستپێكا بەهارێ. كەڤنترین جەژنا ئێزدیایە و د كەفتە د چارشەمبویا ئێكێ ژ مەها نیسانێ ب هژمارا رۆژهەلاتی، بۆ زانین ژمارا رۆژهەلاتی 13 رۆژا ل پێش هژمارا رۆژ ئاڤای یە. كەڤناتیا ڤێ جەژنێ د زڤرتە دەستپێكا ئافراندنا كنیاتێ، دەمێ پەدشای(خودایی) دوڕ ژ نورا خۆ نژاندی و ئاخ و ئاڤ و بای و ئاگر ژێ پەیدا كری. كنیات پۆوێ ئاڤراندی، دیسا ل پەرستگەها لالش ل ئێڤاربا جەژنێ ئاهەنگا هەلكرنا 365 فتیلا دئێنە گێران، ئەو ژی پێشوازیا رۆژێن سالا نوونە.
ئێك ژ رێ و رەسمێن ڤێ جەژنێ ئەوە؛ كابانیێن مالێ ل هێڤارا جەژنێ، هێكا دكەلینن و رەنگا و رەنگ دكەن، رەنگكرنا هێكێ؛ ڕامانا خەملینا عەردی ددەت. ل سپێدەیا ڤێ رۆژێ، زارۆك و گەنج قەستا هاورێ گوند و باژێرا دكەن و كولیلكێن سۆر یێن نیسانێ دئینن. ل گەل رۆژهەلاتێ؛ كابانيیا مالێ قەفدەكا وان كولیلكا ل گەل قالكێن هێكێن رەنگا و رەنگ ب هەڤیری ب سەرەدەريیا مالا خۆ ڤە دكەن، ئەو ژی نیشانا هاتنا بەهارێ و سالا نوویە.
چارشەمبووا سەرێ نیسانێ
مەلەك زان دئێتە خوارێ
دەنگ دكەت ل بەهارێ،
هات چارشەمبووا سۆر و زەرە
بەهار خەملاند بوو ب خوەره
مە پێ خەملاند سـەرە دەرە
پیرۆزیيا مەها نیسانێ:
چەندین ڤەكۆلینا دایە خویا كرن، كو پەیڤا نیسان ژ پەیڤێن نووزان یان نووژیان هاتی یە، ئێزدی رێز و بها و پیرۆزیێ ددەنە ڤێ مەهێ. ژ بەر هندێ د ڤێ مەهێ دا، بووكا نا ڤەگوهێزن، چونكی نیسان بخۆ بووكا سالێ یە و ب چوانترین رەنگ خۆ خەملاندییە و چوو بووكا د سەر خوڕا نابینت، دیسان ئێزدی د ڤێ مەهێ دا جوتی ناكن و عەردی نا كۆلن ژ بۆ پاراستنا گژ و گیا و هەموو رووەكا، ئەڤ مەهە دەستپێكا ڤەژین و بووژاندنا هەموو گیاندارا یە، هەموو كەسكاتی دەست ب گەشبوونێ دكەن. ڤێجا كۆلانا عەردی د ڤێ مەهێ دا ب گونەهـ دهێتە ل قەلەمدان، داكو جوانتر رویێ عەردی بخەملت و ژینگەهـ بهێتە پاراستن.
جەژنا خدر لیاس:
ئێكە ژ جەژنێن مە ئێزدیان ل گۆر سالنامایا رۆژێ، د رۆژا پێنج شەمبا یەكێ ژ مەها ئادارا رۆژهەلاتی و دو رۆژان بەردەوام دكەت. رێو رسمێ ڤێ جەژنێ، پشتی سێ رۆژان ب رۆژی دبن، تایبەتی یێ، كو ب ناڤێ (خدر) و (ئەلیاس)، هن ئۆلدارێن ل مەزارگەهان و پەرستگەها لالشێ، ئێن كو دخوازن؛ ب رۆژی دبن.
پڕانيیا مالباتان (پێخونێ) چێدكن، كو ژ هەفت جۆرێن دەخل و دانی پێك تێ، كو هەموو مالبات وان دقەلینن و هوور دكن، پاشی ب هنگڤ ڕە تەڤلهەڤ دكن. شیرینییەكە خوەزایی ژێ تێ چێكرن، د رۆژا یەكەم ئا جەژنێ دا، بۆ مێڤانا تێ پێشكێشكرن، جوتیار ژی د رۆژا ئێكێ یا جەژنێ ده، هندەك پێخونێ ل ناڤ زەڤیێ خۆ دە درەشینە ژ بۆ خێر و بەرەكەتێ.
چەندین رێ و رەسمێن دی ژی هەنە، گرێدايی ڤێ جەژنێ نە، وەك ئامادەكرنا خوارنێن تایبەت ژ بۆ سبەیا رۆژا ئێكێ یا جەژنێ ئامادە دكەن، دبێژنێ (چەرخۆس) و ل جەژنا خدر لیاس قۆربانی قەدەغەیە. چونكی دەستپێكا بەهارێ یە و دەمێ زێدەبوونا گیاندارایە، و ئێزدی گۆتنەكێ دبێژن: (خدرلیاس و سال خلاس)، كو واتەیا داويیا وەرزێ زڤستانێ و داويیا دەم سالا چاندنێ یە و نێچیر ژی قەدەغەیە. د رۆژا جەژنێ دە، ب سەدان كەس كۆم دبن و ل نیشانگەهێن خدر ئەلیاس هەلكەڤتا دگێرن.
تێكليیەك د ناڤبەرا جەژنا خدر ئەلیاس دە، رۆژا ئەڤینداراندە هەیە و گەنج د وێ باوریێ دەیە، كو خدر لیاس د خەونێن وان دە سەردانا وان دكە و ئاڤێ ددە وان و ئەو خەونە دبە راستی بۆ پێكئینانا هەڤژینیێ.
سەفەرا نان و ماستی:
سالانە و دگەل هاتنا وەرزێ بەهارێ رێورسمێن تایبەت یێن ئێزدیان دهێنە ئەنجامدان، ژ وان (سەفەرا نان و ماستی)، كو كەڤنترین رێ و رسمن ل پەرستگەها لالش دهێنە گێران، ل دەستپێكا بەهارێ، ژ ئێكی ئادارا رۆژهەلاتی دەست پێ دكەت، هەتا دووماهیيا نیسانێ دێ بەردەوام بت، ل دەستپێكێ هەموو گوند د هێنە ئاگەداركرن. دەمەك دهێتە دانان، بۆ هەر گوندەكی و مجێورێ گوندی، دێ هەموو مالباتێن گوندی ئاگەدار كەتن، هەموو دێ خێرا خۆ بەنە مالا مجێوری (نان و ماست و زەیت و ئار و خوێ)، سپێدێ دێ بەر ب لالشا نۆرانی ب رێكەڤن و دەمێ دگەهنە پەرستگەهێ، دێ مجێورێ گوندی سێ چارا گازی كەت… (هێێێێ وەرنە پێشیيا نان و ماست و بزرێ لالشێ)، ڤێجە بابێ چاویش د گەل دەف و شبابا و بخورێ؛ پێشوازیيا وان دكەن، هەتا دگەهنە دەرێ قاپیێ و ل وێرێ خێرا خۆ ددەنە فەقیرێ سەردەریێ لالش و پاشان رێ و رسمێن سەرەدانا خۆ ب جی دئینن.
هەلكەفتێن بەهارێ (تەواف):
(تهواف) هەلكەفتەكە دینی و جڤاكی یە، ل وەرزێ بەهارێ (پشتی جەژنا سەرسالێ) دەستپێدكەن و هەر گوندەكی تەوافا خۆ یا تایبەت هەیە ل بەر مەزارگەهێ گوندی دهێتە گێران، د ڤێ هەلكەڤتێدا خەلكێ گوندی و دەور و بەران ب جلكێن جوان و ب كەیڤ و شادی ڤە، پشكداریێ د ڤێ هەلكەفتێ دە دكەن. نیشانگەها خاسێ گوندی تەواف دكەن، خەلكێ گوندی خوارنێن تایبەت ئامادە دكەن، خزم و كەسوكارا و هەڤالان مێهڤان دكەن، مجێورێ گوندی ژی سماتێ جێدكەت.
د هندەك تەوافان دا، رێورسمێن تایبەت دهێنە گێران، مینا (كێشانا ئێشكێ) ل تەوافا كەرەجال ل گوندێ سینا، (پەری سواركرنێ) ل گوندێ خەتارێ و دوغاتا و مەم شڤان و (سواركرنا هلێلا) ل گوندێ بوزا… هتد.
تێبینی: ئەڤ بابەتە ژ چەندین ژێدەران هاتییە بهرههڤكرن.
