گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
فەهیم تاشتەکین
وەرگێڕان ژ تورکی: هۆشەنگ تاجر
دەمێ سەرۆک کۆمارێ ئەلمانیا سەرەدانا وەلاتێ قەتەرێ کری، ل فرۆکەخانێ نیڤ دەمژمێران چاڤەرێی هاتنا بەرپرسەکێ وەلاتێ قەتەرێ بوو دا ب فەرمی پێشوازییێ لێ بکەن، ئانکۆ ب کورتی ل فرۆکەخانا قەتەرێ سڤکاتی ب سەرۆک کۆمارێ ئەلمانیا هاتە کرن، لێ پشتی دەمەکێ ڤیلادەمیر پۆتین سەرۆکێ رووسیا سەرەدانا چەند وەلاتێن عەرەبی کر و وەکو ئیمپراتورەکێ پێشوازی لێ هاتە کرن، ئەو پێشوازییا ل پۆتنی هاتییە کرن ئەز باوەرم ناکەم د دیرۆکا وەلاتێن عەرەبی دا وەسا پێشوازی ل سەرۆکێ چ وەلاتەکێ هاتبیتە کرن، ئەو یەک ژی گرنگییەکا خۆ یا مەزن هەیە و دڤێت ئەم ژی خواندنێن راست بۆ سیاسەتا نها یا رووسیا ل دەڤەرێ بکەین.
بەری هەر تشتەکێ پشتی شەرێ ئۆکرانیایێ، ئەمریکا و وەلاتێن رۆژئاڤایی ب هەموو رەنگەکێ و ب هەموو شیانێن خۆ بزاڤا دۆرپێچکرنا رۆسیا کرن، خواستن د بیاڤێ سیاسی دا رووسیا ژی وەکو ئیرانێ لێ بکەن و ب تنێ بهێلن، لێ هەکە ئەم نها بەرێ خۆ بدەینێ دیار دبیت رۆسیا بەرۆڤاژی بزاڤێن ئەمریکا و وەلاتێن رۆژئاڤایی بهێزتر لێ هات، هەکە ئەم نها بەرێ خۆ بدەینێ تنێ وەلاتێن رۆژئاڤایی خۆ ژ رووسیا دویر کرینە، بەرۆڤاژی بزاڤێن ئەمریکا و وەلاتێن ئێکەتییا ئۆرۆپا، نها پێگەهێ رووسیا ل رۆژهەلاتا ناڤین بهێزتر لێ هاتییە، وەلاتێن عەرەبی پتر ژ هەر دەمەکێ یێ بەرێ خۆ ددەنە رووسیا و چینێ، ئەو یەک ژی نیشا ددەت سزایێن ئەمریکا و وەلاتێن رۆژئاڤایی چو کاریگەرییا خۆ نەبووینە.
پۆتین نها پتر ژ هەر دەمەکێ یێ بزاڤا هندێ دکەت پەیوەندییێن وەلاتێ خۆ ل گەل وەلاتێن عەرەبی بهێز بکەت، ل ئالییێ دی وەلاتێن عەرەبی ژی یێ ل بەدیلێن نوی دگەرن، ئانکۆ ئەوا مە د سەرەدانا پۆتینی دا دیتی دیار بوو، ئێدی ئەمریکا ب تنێ نەشێت حوکمێ ل دەڤەرێ و ب تایبەتی ژی ل وەلاتێن عەرەبی بکەت، وەلاتێن عەرەبی ب تایبەتی ژی قەتەر، ئیمارات و سعوودیێ یێ بزاڤا هندێ دکەن هەڤسەنگیێن هەی د بەرژەوەندییا خۆ دا بگوهۆڕن و ئێدی وەکو بەرێ نەچار نەبن تنێ داخوازیێن ئەمریکا قەبویل بکەن و بجه بینن.
رووسیا شیایە هەتا نها ڤێ پەیامێ بدەتە وەلاتێن جیهانێ:
– رووسیا د جیهانێ دا خۆدان رۆلەکا مەزنە و کەس نەشێت رۆلێ رۆسیا کێم بکەت یان ژی رووسیا دۆرپێچ بکەت و کاریگەرییا وێ کێم بکەت.
– دڤێت هەر کەس رێزێ ل رووسیا بگریت، ئێدی ئەمریکا و هەڤپەیمانێن وێ نەشێن ل رۆژهەلاتا ناڤین و گەلەک دەڤەرێن دی بێی رووسیا چو کارەکێ بکەن، هەموو بەرنامێن وان بێی پشکدارییا رۆسیا سەرکەفتی نابن.
– ئەمریکا و هەڤپەیمانێن وێ نەشێن رووسیا دۆرپێچ بکەن و ب تنێ بهێلن، هەڤپەیمانێن ئەمریکا ب تایبەتی ژی وەلاتێن عەرەبی هەست ب گرنگییا رۆلێ رووسیا کرینە، دڤێت ئەمریکا ژی ڤێ راستییێ قەبویل بکەت.
– زێدەباری شەرێ ل ئۆکرانیایێ، هەتا نها ژی رووسیا شیایە بەردەوامیێ بدەتە شەری، رووسیا ئەڤ پەیامە ژی دا ئەمریکا هەتا ئەو ل ئۆکرانیایێ نەگەهیتە ئارمانجێن خۆ دێ شەڕ بەردەوام بیت.
– رووسیا بۆ ئەمریکا و وەلاتێن رۆژئاڤا سەلماند سزایێن وان نەشێن رووسیا لاواز بکەن، رووسیا شیایە زێدەباری سزایێن رۆژئاڤا گەلەک کاران بکەت و دێ ل سەر سیاسەتا خۆ ژی بەردەوام بیت.
ئانکۆ ب کورتی رووسیا ژ ئالیێ خۆ ڤە پشتراستە و باوەری ب شیان و هێزا خۆ یا سەربازی و ئابووری هەیە، رووسیا ب رێیا بهێزکرنا پەیوەندیێن خۆ ل گەل هەڤپەیمانێن خۆ ل دەڤەرێ، ب تایبەتی ژی ئیرانێ و چینێ ئەڤ پەیامە ژی دا وەلاتێن رۆژئاڤایی کو ئێدی رەوش وەکو بەرێ نینە، دڤێت راستییا نها ل دەڤەرێ بەرچاڤ بهێتە وەرگرتن، ئانکۆ ئەمریکا ئێدی نەشێت ب تنێ حوکمێ ل جیهانێ بکەت، نها رووسیا دڤێت ل رۆژهەلاتا ناڤین ژی گەلەک گوهۆڕین دروست ببن.
پشتی شەرێ ناڤخوەیی ل سووریێ ئانکۆ ل سالا ٢٠١١ وی دەمی رووسیا بریار دا ب رەنگەکێ بهێز ڤەگەریتە ڤە رۆژهەلاتا ناڤین، رەنگە بەری وێ ژی رووسیا بزاڤا هندێ یا کری پێگەهێ خۆ ل رۆژهەلاتا ناڤین بهێز بکەت، لێ ب سەرۆکاتییا پۆتینی پشتی سالا ٢٠١١ رووسیا بریارەکا جودا دا، شەڕێ ئۆکرانیایێ د راستییا خۆ دا رەنگە بۆ ڤێ یەکێ بیت دا ئاستەنگییان ل هەمبەر بهێزبوونا رووسیا دروست بکەن، لێ پۆتینێ شییا ل گەل شەرێ ئۆکرانیا ل ئالیێ دی پەیوەندیێن خۆ ل گەل هەڤالبەندێن ستراتیژی یێن ئەمریکا بهێز بکەت، عەرەبستانا سعوودی، کو هەتا نها ژی پەیوەندیێن وێ ل گەل ئەمریکا بهێزن، لێ د راستیا دا رووسیا نها چەندین گرێبەستێن مەزن ل گەل عەرەبستانا سعوودیێ ئیمزا کرینە، ل ئالیێ دی پەیوەندیێن ستراتیژی ل گەل پڕانییا وەلاتێن عەرەبی ژی دروست کرینە و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی نها ئەمریکی باش دزانن ئێدی نەشێن وەکو بەری نها سەرەدەریێ ل گەل وەلاتێن عەرەبی بکەن، ب کورتی ئێدی وەلاتێن عەرەبی نەچار نینن هەموو داخوازیێن ئەمریکا قەبویل بکەن، وەلاتێن عەرەبی نها دبێژنە ئەمریکا مە هەڤپەیمانەکا دی یا بهێز هەیە، ئەو ژی رووسیایە و ئەم نەچار نینین هەر تشتێ هەوە گۆت ئەم بێژین بلا، ژ بەر ڤێ یەکێ ژی ئێدی قۆناغەکا نوی د پەیوەندیێن وەلاتێن عەرەبی ل گەل رووسیا دا دەستپێکرییە و د سەرەدانا هەر دویماهییێ یا پۆتینی بۆ هژمارەک ژ وەلاتێن عەرەبی ب تایبەتی ژی ل سعوودییێ ئەو یەک ب رەنگەکێ ئاشکرا دیار بوو.
رووسیا ژ بۆ راگرتنا هەڤسەنگییێن سیاسی ل رۆژهەلاتا ناڤین، ژ بلی ئیرانێ کارەکێ دی یێ گەلەک مەزن کرییە، ئەو ژی پەیوەندییێن ل گەل وەلاتێ چینێ یە، نها چین گەلەک بهێزە و ئەو یەک بوویە جهێ دلگرانییا ئەمریکا، بەری نها ناکۆکییێن چینێ و ئەمریکا گەلەک دژوارتر بوون و هەتا هندەک ژ بەرپرسێن ئەمریکی بەحسێ مەترسییەکا نوی ژ ئالییێ چینێ ڤە ل سەر ئەمریکا دکرن، لێ پشتی شەرێ ئۆکرانیایێ گەلەک هەڤسەنگی هاتنە گوهۆڕین، رووسیا بەرێ خۆ دا چینێ و ل هەمبەر ئەمریکا و وەلاتێن رۆژئاڤایی پەیوەندییێن خۆ ل گەل چینێ، ئیرانێ، هندێ، کۆریا باکور و هەری دویماهییێ ژی وەلاتێن عەرەبی بهێز کر، ئەڤ پەیامە ژی دا ئەمریکا، هوون ئێدی نەشێن وەکو بەری نها ب تنێ حوکمێ ل جیهانێ و رۆژهەلاتا ناڤین بکەن، ئانکۆ ب کورتی سەردەمەک نوی دەستپێکرییە.
ل ئالییێ دی رووسیا شییا ل هەمبەر سزایێن ئەمریکا و وەلاتێن ئێکەتییا ئۆرۆپا ژی خۆ ل سەر پییان راگریت، شییا ئیرانێ و هژمارەک ژ وەلاتێن دی یێن عەرەبی راکێشیتە دەف خۆ، رووسیا رۆلەک سەرەکی گێرا دا ئیران و عەرەبستانا سعوودییێ دەست ب قۆناغەکا نوی بکەن و پەیوەندییێن خۆ ئاسایی بکەن و هەروەسا رووسیا ئەڤ پەیامە ژی دا ئەمریکا و هەڤالبەندێن وێ هەکە هەوە بڤێت ئالۆزییان بۆ من دروست بکەن دێ ئەو یەک کاریگەرییەکا خراب ل بازارێ هەوە ژی کەت، دێ رەوش ئالۆز بیت، دێ ئالۆزی بنە ئەگەرێ گەلەک قەیرانان و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی ئەم دبینین نها وەکو بەرێ نە ئەمریکا و نە ژی وەلاتێن ئێکەتییا ئۆرۆپا بەحسێ سزادانا رووسیا ناکەن، ئەو یەک ژی نیشا ددەت رووسیا شییا بهێزبوونا خۆ بسەلمینیت و بەرەیەکێ ژی ل هەمبەر ئەمریکا دروست بکەت، نها ترسا سەرەکی یا ئەمریکا و وەلاتێن رۆژئاڤایی ئەوە وەلاتێن عەرەبی یێن دەولەمەند ب پەترۆلێ ب تەمامی بەرێ خۆ بدەنە رەخ رووسیا، وی دەمی دێ ئاریشێن گەلەک مەزن بۆ وان دروست بن.
دەستپێکرنا شەرێ د ناڤبەرا ئسرائیلێ و حەماسێ دا بێگومان بوویە ئەگەرێ گەلەک گوهۆڕینان، رووسیا هەتا نها شییا ب رەنگەکێ باش سەرەدەریێ ل گەل رەوشا هەی بکەت، رووسیا ل گەل ئسرائیلێ پەیوەندیییێن باش هەبووینە، لێ نها رەوش تا رادەیەکێ هاتییە گوهۆڕین، چونکی رووسیا باش دزانیت ئسرائیل وەکو هەڤپەیمانەکا ستراتیژی یا ئەمریکا نەچارە ب پشتەڤانییا ئەمریکا بەردەوامییێ بدەتە شەری، ئانکۆ ب کورتی نها ئەمریکا و ئسرائیل د شەڕەکی دژوار دانە، شەڕێ نها ئەڤ دەلیڤە دایە رووسیا دا بشێت ب رەنگەکێ دی سەردەرییێ ل گەل شەڕێ نها ل ئۆکرانیایێ بکەت، هەکە ئەم بێژین پشتی شەرێ غەزە د بیاڤێ سیاسی دا گەلەک گڤاشتن ل سەر رووسیا کێم بووینە، ئەو یەک د جهێ خۆ دایە، دەلیڤەکا نوی و زێرین بۆ رووسیا هاتە پێش، ئەمریکا و هەڤالبەندێن وێ مژویلی شەڕەکێ نوی بووینە، ل سوورییێ و ئیراقێ ژی بەردەوام ئێرش ل سەر بنگەهێن ئەمریکا هەنە، ئەو یەک ژی د بیاڤێ سیاسی دا گڤاشتنێن ل سەر رووسیا تا رادەیەکێ کێم کرینە.
بهێزبوونا پێگەهێ رووسیا ل رۆژهەلاتا ناڤین بوویە ئەگەرێ دەستپێکرنا سەردەمەک نوی، وەلاتێن رۆژهەلاتا ناڤین نها تا رادەیەکێ یێ بۆ خۆ ل هەڤپەیمانێن نوی دگەرن، رووسیا و چین بەدیلێن باشن، لێ ئەو یەک رامانا هندێ نادەت دێ وەلاتێن عەرەبی ب تەمامی خۆ ژ ئەمریکا دویر کەن و دێ بەرێ خوە دەنە رووسیا یان ژی چینێ، بەلکو ئەو ژی ل گۆر رەوشا هەی سەرەدەرییێ دکەن، ئەمریکا ژی ئێدی ل گۆر راستییا نوی سەرەدەرییێ دکەت، ئەمریکی ئێدی نەشێن بێژنە وەلاتێن عەرەبی دڤێت هوین یان ل گەل مە بن یان ژی ل دژی مە، د تێگەها نوی یا دبلۆماسییێ دا ئەو یەک ئێدی بێ رامان بوویە، ئانکۆ ئەمریکی ژی باش دزانن د سەردەمێ نوی دا هەر کەسەک بۆ بەرژەوەندییێن خۆ کار دکەن، ئەو یەک دێ رێ بۆ گەلەک گوهۆڕینێن ستراتیژی ل دەڤەرێ ڤەکەت و دێ بیتە ئەگەرێ دەستپێکرنا قۆناغەکا نوی، دیارە هەر ژ نها ڤە هەر ئالییەک بەرهەڤییان بۆ قۆناغەکا وەسا دکەت.
هەر چاوا بیت رووسیا ژی باش دزانیت تنێ ب رێیا شامێ و باشکرنا پەیوەندییان ل گەل وەلاتێن عەرەبی نەشێت حوکمێ ل وان بکەت و وان ژ ئەمریکا دویر بکەت، د راستی دا هەکە ئەم باش بەرێ خۆ بدەینە هەلوەستێ رووسیا تشتەک وەسا ژی نینە، بەلکو رووسیا ژی دڤێت ژ بۆ بهێزکرنا پێگەهێ خۆ ل رۆژهەلاتا ناڤین پەیوەندییێن خۆ هەم ل گەل وەلاتێن عەرەبی و هەم ژی ل گەل وەلاتێن دی باش بکەت، لێ رووسیا باش دزانیت ئەو یەک ب ساناهی نینە، چونکی هەر ناکۆکییەک د ناڤبەرا ئەمریکا و وەلاتێن عەرەبی دا رامانا هندێ نادەت ئەو دێ خۆ ژ ئەمریکا دویر کەن، پەیوەندییێن ئەمریکا ل گەل وەلاتێن عەرەبی دیرۆکەکا خۆ یا دویر و درێژ هەیە، لێ ئێدی قۆناغەکا نوی دەستپێکریە و وەلاتێن عەرەبی ناخوازن وەکو بەری نها تنێ بەرێ وان ل ئەمریکا و وەلاتێن رۆژئاڤایی بیت، بەلکو د قۆناغا نوی دا وان ژی دڤێت گەلەک دەرگەه بۆ وان د ڤەکری بن، ب تایبەتی ژی دەرگەهێ رووسیا و چینێ، ئەو یەک ژی دەلیڤەکا گرنگە بۆ رووسیا دا بشێت پێگەهێ خۆ ل رۆژهەلاتا ناڤین بهێزتر بکەت.
ژێدەر:
https://www.gazeteduvar.com.tr/korfezde-putin-neden-car-gibi-karsilandi-makale-1651949
