گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
وەصفی حهسهن ڕدێنی
پەرتوكا (مدارس الموصل ….. دراسة تاریخیة حضاریة)، كو ژ بەرهەڤكرنا د. عەلی نەجم عیسا یە، ل ساڵا 2017ێ ب قەبارێ (6و5) بەرپەران ل بەیروت چاپبوویە . پەرتوكا ناڤبری بەحسێ هەمی خواندنگەهێن ناڤ باژێرێ میسل و دەوروبەرا دكەت، هەروەسا بەحسا چەندین خواندنگههـ و مامۆستایێن دێرین یێن دەڤەرا بەهدینان ژی دكەت، ژ وان خواندنگههـێن میری یێن دەڤەرا بەهدینان و دەوروبەرا ئەوێن د ناڤ ڤێ پەرتوكێ دا بەحسا وان هاتییە كرن، ئەڤێت ل خوارێ نه:
– خواندنگەها سەرەتایی یا ئامێدی(1)، د بەرپەرێ 537 ێ دا ژ پەرتووكا ناڤبری دا هاتییە، كو خواندنگەها سەرهتایی یا ئامێدیێ بۆ جارا ئێكێ ل ساڵا 1900ێ هاتییە دامەزراندن، هەروەسا د هەمان بەرپەر دا هاتییە: پۆلا پێنجێ ژ ڤێ خواندنگەهێ ل ساڵا 1928ێ هاتییە ڤەكرن.
– خواندنگەها ئاپووری ل ئامێدیێ(2)، د بەرپەرێ 134ێ دا هاتییە : خواندنگەها ئاپووری ل ئامێدیێ ل ساڵا 1921ێ ژ لایێ قەشە یوسف قلیتا هاتییە ڤەكرن. پاشی ل ساڵا 1933ێ بوویە خواندنگەهەكا میری سەر ب دەولەتێ ڤە.
– خواندنگەها دهۆك یا سەرەتایی(3)، د بەرپەرێ 535ێ دا هاتییە. خواندنگەها دهۆك یا سەرەتایی، بۆ جارا ئێكێ ل ساڵا 1900ێ هاتییە دامەزراندن.
– خواندنگههـا دهوك یا سەرەتایی یا كچان(4)، ل ساڵا 1928 هاتییە دامەزراندن، بپ (536).
– ناڤنجیا دهوك (متوسطة دهوك)(5)، ل ساڵا 1947 هاتییە دامەزراندن، بپ (536) . پشتی شۆڕەشا 14ى تیرمەها 1958ێ، ئەڤ ناڤنجییە بوویە ئامادەیی ب ناڤێ ئامادەیا دهۆك، كو قووناغا ناڤنجی و قووناغا ئامادەیی بخۆڤە دگرت.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل زاخۆ(6)، د بەرپەر (536) هاتییه، خواندنگههـا سەرەتایی ل زاخۆ، بۆ جارا ئێكێ ل ساڵا 1900ێ هاتییه دامەزراندن ب ناڤێ (مدرسة التفیض) یا سەرەتایی، پاشی د ماوەكێ كورت دا، ناڤێ وێ هاتە گوهۆڕین بۆ خواندنگههـا سەرەتایی ل زاخۆ.
– خواندنگههـا الاحداث یا سەرەتایی ل زاخۆ … ل ساڵا 1945 هاتییه دامەزراندن بپ537.
– خواندنگههـا مانگێش یا سەرەتایی، د بەرپەر (538) دا هاتییه ، خواندنگههـا مانگێش یا سەرەتایی ل ساڵا 1922ێ هاتییه دامەزراندن.
– خواندنگههـا مانگێش یا سەرەتایی یا دوویێ یا كوڕان، ل ساڵا 1945ێ هاتییه دامەزراندن.
– خواندنگههـا مانگێش یا سەرەتایی یا كچان ل ساڵا 1957- 1958 هاتییه دامەزراندن.
– خواندنگههـا ناڤنجییا مانگێش ل ساڵا 1968ێ هاتییه دامەزراندن، ئامادەیا مانگێش ل ساڵا 1973 هاتییه دامەزراندن.
– خواندنگههـا (ئێسڤنێ) یا سەرەتایی(8)، ل ساڵا 1922ێ هاتییه دامەزراندن، بپ149.
– خواندنگههـا باعەدرێ یا سەرەتایی، ل ساڵا 1924ێ هاتییه دامەزراندن، بپ147.
– خواندنگههـا بێرسڤێ یا سەرەتایی، ل ساڵا 1936ێ هاتییه دامەزراندن، بپ540. بێرسڤێ دكەڤیتە رۆژهەلاتا زاخۆ.
– خواندنگههـا گوندێ پێدە(9)، بەری ساڵا 1934ێ هاتییه دامەزراندن، بپ537.
– خواندنگههـا گوندێ سپیندارێ ل بەرواری ژێری، ل ساڵا 1942ێ هاتییه دامەزراندن، بپ540.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل گوندێ ئێسییان ل رۆژئاڤایێ ئیسفنێ ل ساڵا 1952ێ هاتییه دامەزراندن، بپ549.
– خواندنگههـا ئیسفنێ یا سەرەتایی یا كچان، ل ساڵا 1953ێ هاتییه دامەزراندن، بپ550.
– خواندنگههـا ناڤنجییا ئێسڤنێ، ل ساڵا 1955ێ هاتییه دامەزراندن، بپ1500.
– خواندنگههـا گوندێ جەراحیێ یا سەرەتایی(10)، ل ساڵا 1954ێ هاتییه دامەزراندن، جەراحیێ دكەڤیتە رۆژئاڤایێ باعەدرێ، بپ553 .
– خواندنگههـا بامەڕنێ یا سەرەتایی یا كچان، ل ساڵا 1957ێ هاتییه دامەزراندن، رێڤەبەرا خواندنگههـا ناڤبری ل ساڵێن 1957 -1962ێ (لطیفة فتحی الیاس الجراح الموصلی) بوو، بپ470.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل گوندێ گربیش ل سنورێ ناحیا دینارتە(11) ل قەزا ئاكرێ، تاكو ساڵا خواندنێ 1979-1980ێ یا بەرداوام بوو، هونەرمەندێ عیراقی یێ ناڤدار (كازم الساهر) ل خواندنگههـا ناڤبری مامۆستایێ موزیكێ و سروودا بوو، بپ464.
خواندنگههـێن دەردورا دەڤەرا بەهدینان
– خواندنگههـا شەنگار(12) یا سەرەتایی، ل ساڵا 1909ێ هاتییه دامەزراندن، بپ515.
– خواندنگههـا شەنگار یا سەرەتایی یا كچان، ل ساڵا 1933ێ هاتییه دامەزراندن، بپ518.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل گوندێ (گوهبەل) ل سنورێ قەزا شەنگار، ل ساڵا 1936ێ هاتییه دامەزراندن، بپ519.
– خواندنگههـا شەنگار یا سەرەتایی یا دویێ ل ساڵا 1951ێ هاتییه دامەزراندن(13)، بپ518.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل گوندێ (بارا) ل ساڵا 1951ێ هاتییه دامەزراندن، بپ519.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل گوندێ (سێنو) ل سنورێ قەزا شەنگار، ل ساڵا 1957ێ هاتییه دامەزراندن، بپ520.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل گوندێ (عمر قامجی) ل باشوورێ بەحزانێ، ل ساڵا 1907ێ یا ڤەكری بوو، بپ550.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل گوندێ (بەحزانێ) ل رۆژئاڤایێ باشیك، ل ساڵا خواندنێ 1915-1916ێ هاتییه دامەزراندن، بپ148.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل گوندێ (جفتك) ل سنورێ ناحیا زۆمار (14)، ل ساڵا 1922ێ هاتییه دامەزراندن، بپ539.
– خواندنگههـا سەرەتایی یا جفتك یا دویێ، ل ساڵا 1945ێ هاتییه دامەزراندن.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل گوندێ (بێبان) ل باشوورێ ناحیا ئەلقوش، ل ساڵا 1951ێ هاتییه دامەزراندن، بپ551.
– خواندنگههـا سەرەتایی یا كچان ل گوندێ (خورسباد) ل باشورێ شێخان و نەوەران، ل ساڵا 1954ێ هاتییه دامەزراندن، بپ551.
– خواندنگههـا سەرهتایی ب ناڤێ (مدرسة العیاضیة الابتدائیة للبنین)، بهرى هینگێ ل گوندێ العیاضیة، كو ب كوردی دبێژنێ (ئاڤ گەنی)ێ ل سنورێ قەزا تلهعفەر بوو. بهلێ ژ بەر بۆشاتییا خویندكاران، ئەو بوو رێڤەبەرییا مەعارف ل پارێزگەها میسل. ل ساڵا 1945ێ خواندنگههـەكا سەرەتایی یا نوی ل گوندێ العیاضیة (ئاڤ گەنی) ڤەكر ب ناڤێ (مدرسة (ئاف گەنی الابتدائیة الثانیة للبنین فی العیاضیة)، ئانكو ناڤێ وی ب زمانێ كوردی هاتبوو نڤێسین. ئەڤ چەندە ژی بەڵگەیە، كو تاكو ساڵا 1945ێ؛ زۆربەیا خەلكێ (العیاضیة/ ئاڤ گەنی)ێ كورد بوون، لەوما ناڤێ وێ خواندنگههـێ ب زمانێ كوردی هاتبوو نڤێسین، بهلێ جهێ داخێ یە ئەڤە (47) ساڵە كورد ل العیاضیة (ئاڤ گەنی)ێ نەماینە. ئاڤ گەنی (العیاضیة) ل ساڵێن حەفتێیان ژ چەرخێ بۆری بوویە ناحیە سەر ب قەزایا (تەلعفەر)ه، كو دكەڤیتە رۆژئاڤایێ باژێرێ میسل.
ژ مامۆستایێن خواندنگههـا ئاڤ گەنیێ ل ساڵێن 1943-1954ێ، (مستەفا جانگیر) و چەندێین دیتر بوون، بپ528-529.
– خواندنگههـا سەرەتایی ل گوندێ (تل موسى)(15) ل سنورێ ناحیا زۆمار، ل ساڵا 1957ێ هاتییه دامەزراندن، بپ534 .
مامۆستایێن دێرین یێن دەڤەرا بەهدینان و دەردور د ناڤ پەرتووكا (مدارس الموصل) دا
– عبدالمجید حەسەن شەبەك 1905 – 1987ێ(16):
ناڤبری ل ساڵا 1905 ل میسل ژ دایك بوویە، دار المعلمین الأولى ل بەغدا تمام كرییــە، پاشی ل ساڵا 1925ێ بوویە مامۆستا ل (المدرسة الاسرائیلیة) یا سەرەتایی ل میسل، ل ساڵا 1926ێ بوویە مامۆستا ل خواندنگههـا سەرەتایی ل زاخۆ، پاشى ل ساڵا 1928ێ بوویە مامۆستایێ سەرەتایی ل (مدرسة أربیل الأولی، ل ساڵێن 1947 -1950ێ بوویە رێڤەبەرێ (معارفا) پەروەردا سلێمانیێ، پاشی ل ساڵێن 1950-1953ێ بوویە رێڤەبەرێ معارفا (پەروەردا) لیوا هەولێر.
– شهمعون جهرجیس جزراوی (جزیری): ل ساڵا 1938ێ، ناڤبری مامۆستا بوو ل خواندنگههـا (القحطانیة) یا سەرەتایی ل میسل، بپ369.
– سلیمان داود ئاكرەیی: ناڤبری ل ساڵێن چلان ژ جەرخێ بۆری، مامۆستا بوو ل خواندنگهها (مارتوما) یا سەرەتایی ل میسل، بپ218.
– نوری بەرزنجی: ناڤبری ل ساڵا 1937ێ (پشكینەرێ پەروەردێ/ مفتش تربیة) یه بوو ل رێڤەبەرییا پەروەردا میسل، بپ333.
– خەدیجا سلێمان خسرۆ: ناڤبری ل ساڵێن چلان ژ چەرخێ بۆری مامۆستایا (خواندنگههـا الخزرجیة) بوو ل میسل، ئەوا دكەڤیتە نێزیك گۆڕێ دیرۆكنڤیسێ میسل یێ ناڤدار إبن الاثیر (1160 ــ 1232) ل تاخێ (رأس الجادة) ل میسل.
– وەصفیا شەمدین زاخۆیی(17): ناڤبری ل شواتا 1946ێ مامۆستا بوو ل سەرەتایا الاحدث ل زاخۆ، بپ537.
– مستەفا جانگیر: ناڤبری ل ساڵێن 1943 ــ 1954ێ مامۆستا بوو ل خواندنگههـا العیاضیة (ئاڤ گەنی) یا سەرەتایی یا كوڕان ، بپ529 .
– حهسهن طاها حهسهن شنگاری: ناڤبری ل ساڵێن شێستان ژ چەرخێ بۆری مامۆستا بوو ل خواندنگههـا (سنجار الثانیة) یا سەرەتایی ل باژێرێ شنگار، جهێ وێ ل نێزیك نەخۆشخانا شنگار بوو، بپ518.
– عهبدللا نهجم شهرنەخی: ناڤبری ل ساڵێن 1944- 1955ێ رێڤەبەرێ خواندنگههـا گوندێ (ابو ماریا) یا سەرەتایی بوو ، بپ537. گوندێ ناڤبری دكەڤیتە د ناڤبەرا تلەعفەر و شنگار دا .
– فكتوریا یووسف زێباری: ناڤبری ل ساڵێن 1950ێ مامۆستایا بیركارییێ بوو ل ئامادەییا بەصرا، پاشى هاتە ڤەگوهاستن بۆ ناڤنجییا هەولێر یا كچان، بپ478.
– پاكیزا صەدیق ئەحمەد: ناڤبری ل ساڵێن 1952 ــ 1957ێ ل چەندین ناڤنجیێن میسل مامۆستا بوو، بپ484.
– ئیبراهیم رەمەزان نەجار زاخۆی (1923 ــ ئیلونا 2022)(18): د بەرپەرێ 413ێ دا ژ پەرتوكا ناڤبری دا هاتییه: (ئیبراهیم رەمەزان نەجار ل ساڵا 1951ێ ل میسل، مامۆستایێ خواندنگههـا (ابی تمام) یا سەرەتایی بوو)).
– صالح مەجید عەباس بەربەر دهوكی (1922 ـ 2009)(19): ناڤبری ل ساڵێن 1957-1958ێ رێڤەبەرێ خواندنگههـا (سێنو) بوو ل سنورێ قەزا شنگار، بپ520.
– حسێن حهسهن ئاكرەیی (1919-1996)(20): ل ساڵێن 1949 -1957ێ، رێڤەبەرێ ناڤنجییا دهۆك و ئامادەیا دهۆك بوو .ل ساڵێن 1958-1961ێ رێڤەبەرێ ئامادەیا دهۆك بوو، بپ397 و536.
ژ خویندكارێن دێرین یێن دەڤەرا بەهدینان د ناڤ پەرتوكا ناڤبری دا
– ئیبراهیم سەلیم حەجی عهبدلعهزیز ئامێدی: ئیبراهیمێ شینێ كتانی ئامێدی، ل ساڵا 1913ێ هاتییه دونیایێ، ناڤبری ل ساڵا 1929ێ خوێندكارێ ئامادەیا میسل بوو. ل ساڵا 1930ێ وەغەركرییە، بپ258.
– ئارام هرمز بهنام: ل ساڵا 1910ێ هاتییه دونیایێ، ل ساڵا 1923ێ خوێنكارێ خواندنگههـا ئامێدیێ یا سەرەتایی بوو. قووناغا ئامادەیی ل میسل ب دووماهی ئینایە، پاشی بوویە مامۆستایێ خواندنگههـا (خەزرجیه) ل میسل .ناڤبری ل ساڵا 1939ێ وەغهركرییە، بپ135 .
– خالد عهلی محو سلێڤانەیی، برایێ (د. عهجیب عهلی سلێڤانەیی)(21): د بەرپەر 411ێ دا هاتییه:
خالد عهلی محو برایێ د. عجیب علی محو، ل ساڵا 1951 خوێنكارێ خواندنگههـا (أبی تمام) یا سەرەتایی بوو ل میسل، ژ هەڤالێن وی یێن خواندنگههـێ ل وێ ساڵێ، دیرۆكنڤیسێ میسل (ئیبراهیم خهلیل ئهلعهلاف).
– زێدەباری چەندین زانیارییێن دیتر د ناڤ پەرتووكا (مدارس الموصل) داهاتینە(22).
دو زێدەكرن:
هەر چەندە بابەتێ مە یێ سەرەكی ل دور خواندنگههـ و مامۆستا و خویندكارێن بەهدینانە د ناڤ پەرتووكا(المدارس الموصل)دا، بهلێ من ب فەر دیت (دو) زێدەكرنا دگەل بابەتێ خۆ تومار بكەم ، كو ئەوژی ل دور دو مامۆستایێن كورد و خویندكارەكا كوردە، كو ئەوژی ل میسل بوون و ناڤێن وانا د پەرتوكا (مدارس الموصل) دا هاتییه، بهلێ چنكو نە خەلكێ بەهدینانن، لەوما مە ناڤێ وانا ل گەل ناڤەرۆكا گۆتارا خۆ تومار نەكر، بهلێ چونكو كوردن و سلێمانی و كەركووكی نە، لەوما مە ب فەر دیت ب شێوەیێ (زێدەكرن) لڤێرە بەحسا وانا بكەین.
ئەوژی هەردو مامۆستایێن بەرێز (رەسوول ئەمین مەستی ئەفندی بابان و محهمهد ئەمین زەكی كەركووكی و كچا وی سانحە ئەمین زهكی، وان هەردو مامۆستایان پلا هەرە بلند ل سەر ئاستێ پەروەردە و فێركرنێ ل میسل وەرگرت بوون، كو پلا (رێڤەبەرێ معارفا لیوا موصل)، كو ب تەعبیرا ڤی زەمانی دبیتە رێڤەبەرێ گشتی یێ پەروەردێ ل پارێزگەها میسل. وەرگرتنا كوردەكی بۆ وی پۆستێ مەزن د وی سەردەمی دا، كارەك پڕ گرنگ بوو .لەوما وەكو وەفاداری بۆ وان هەردو كەسایەتییان، مە ب فەردیت بەحسا وان ژی بكەین، دا د دیرۆكا هەڤچەرخا كوردی دا نەهێنە ژبیركرن، تایبەت دیرۆكا هەبوون و رۆلێ كوردان ل باژێرێ میسل كو هەبوونەك پڕ كەفنار و كاریگەرە.
1 – رەسول مەستی ئەفەندی (1823 – 1908):
د بەرپەر (160) ژ پەرتوكا ناڤبری ئاماژەكا زۆر كورت ب ناڤبری هاتییه دان و ب تنێ گۆتییە: مەستی ئەفەندی ل لیوا میسل ل ساڵا 1890ێ، دەما بۆ جارا ئێكێ رێڤەبەرییا معارفا میسل هاتییه دامەزراندن ئێكەمین رێڤەبەرێ معارفی بوو. هەلبەت ئەڤ زانیارییە كێمن د دەرهەق كەسایەتییەكێ كورد یا هۆسا گرنگ دا، لەوما مە بزاڤ كر هێشتا زانیارییا ل دور ناڤبری پەیدا بكەن . ئەو بوو ل كۆڤارا ژین هژمار (11) سلێمانی 2020، ڤەكۆلینەكا درێژ و بەلگەنامەیی یا پڕ باش ل دور (تەفاصیلێن) ژیانناما رەسول مەستی ئەفەندی ب دەست مە كەفت. ڤەكۆلینا ناڤبری، خویا كرییە، كو ناڤێ وی (رەسول مەستی ئەفەندی) یە، خەلكێ گوندێ (قلیجەیە) ژ هۆزا بابانە بنەمالا خدر بەگ.
ناڤبری دەرچوویێ دار المعلمین الرشیدیة یا ئستانبولێ، پشتی ڤێ پەیمانگەهێ، ئەو ل ساڵا 1865ێ بوویە مامۆستا ل مەدرەسا (الرشدیة فی الموصل) ب پلا (معلم أول)، بۆ ماوێ هەشت ساڵان ل وێ خواندنگههـێ مامۆستا بوویه، پاشی هاتییه ڤەگوهاستن بۆ معارفا (پەروەردا) كەركووك، ل ماوێ ساڵێن 1873ــ1877ێ ئەو ل كەركوك مامۆستا بوو. پاشی ل رۆژا 31/5/1882ێ وەك مامۆستا هاتە ڤەگوهاستن بۆ دار المعلمین ل میسل، ل سەر كارێ خۆ یێ بەردەوام بوو تاكو ساڵا 1888ێ، مۆچێ وی (1500) قرۆش بوون. دەما بۆ جارا ئێكێ رێڤەبەرییا معارفێ ل لیوا میسل ل ساڵا 1892ێ هاتییه ڤەكرن، ژ بەر زیرەكییا وی، ئەو هاتە راسپاردن ببیتە رێڤەبەرێ معارفا لیوا میسل هەر ژ 11/11/1892 تاكو 7/10/1896ێ. ناڤبری ل رۆژا 13/8/1908ێ ل نەخۆشخانا میسل وەغهركرییە، چنكو مالا وی ل میسل بوو.
بۆ زێدەتر زانیارییان ل دور ژیانا ناڤبری و پەرتووكێن وی، سەحكە:
ڤەكۆلینا پرۆفیسۆر د. هیمن عومەر ئەحمەد، ئەوا ب ناڤێ (رەسوول مەستی 1823-1908ێ – ژیان و بەرهەمی لە ئەرشیفی عوسمانی دا)، كۆڤارا ژین هژمارا (11) سلێمانی دووماهییا ساڵا2020، ل دور ناڤبری ڤەكۆلینەكا بەڵگەنامەیی یا تێر و تەسەلە.
2 – محهمهد ئەمین زەكی كەركووكی:
هەر چەندە ئەڤ مامۆستایێ بەرێز نە خەلكێ بەهدینانە، بهلێ كوردە و پۆستەك گرنگ ل میسل وەرگرتییە، ئەو ژی (رێڤەبەرێ معارفا لیوا میسل ) ل ساڵێن 1925-1926ێ. د پەرتووكا (مدارس الموصل دا)، د بەرپەر 168ێ دا، ئاماژە پێ هاتییه كرن و گۆتییە: محهمهد ئەمین زەكی كەركووكی، رێڤەبەرێ معارفا لیوا میسل بوو. ب هەڤكارییا پارێزگارێ هینگی یێ پارێزگەها میسل (عهبدلعهزیز قەصاب موصلی)، شیا بوو چەند خواندنگههـا ل سنورێ ئەلقوش، ئاكرێ و زۆمار ڤەكەت . هەروەسا د بەرپەرێ (434)ێ دا هاتییه: هەڤژینا وی فهوزییا خان كچا بەهجەت صالح هرمزی بوو. (ژ ناڤی دیارە كو تركومانە و خەلكا كەركووكێ یە).
د بەرپەرێ 431-432ێ دا هاتییه: كچا وی سانحە ئەمین زەكی، ل ساڵا 1920ێ ل بەغدا ژ دایك بوویە، پاشی بوویە خویندكار ل خواندنگههـا سەرەتایی ل (المدرسة الخزامیة للبنات) ل میسل.
د بەرپەر 565ێ ژ هەمان پەرتووكا (مدارس الموصل) دا هاتییه، كو سانحە ئەمین زەكی پەرتووكەك ب ناڤێ (مذكرات طبیبة عراقیة) ل ساڵا 2005ێ ل لەندەن چاپ كرییە، ژ وەشانێن (دار الحكمة) یە.
تێبینی :
پشتی مە ئەڤ ڤەکۆلینا خو ل دۆر پەرتووکا (مدارس الموصل) ب دووماهی ئینای، ئاشكرایه كو نڤیسکارێ پەرتووکا ناڤبری ئاماژە ب چەندین خواندگەهێن دێرین یێن دەڤەرا بەهدینان نەکرییە؟ هەلبەت ئەڤ چەندە ژی کێماسییە و جهێ سەرنج و تێبینیێ یە، بهلێ رەنگە نڤیسکارێ پەرتووکا(مدارس الموصل)، چ ژێدەرێن فەرمی ل بەردەست نەبن، لەوما بەحسا وان چەندەها خواندگەهێن دێرین نەکرییە. لەوما مە پێ باشە لڤێرە ئاماژەکا – زۆر کورت – ب هندەک وان خواندگەهێن دێرین ب دەین، وەک مفایەک بۆ دیرۆکا دەڤەرا بەهدینان :
1- خواندگەها ئاکرێ یا سەرەتایی ل ساڵا 1907ێ هەبوو، کارێ خۆ دکر. د ساڵنامهیا ویلایەتا مووسل یا عوسمانی یا ساڵا 1907ێ، بەرپەر 198ێدا، هاتییە کو خواندگەها سەرەتایی ل وێ ساڵێ ل ئاکرێ هەبوو و کارێ خۆ دکر. وی ژێدەری خویا نەکرییە کا خواندنگەها سەرەتایی یا ئاکرێ کەنگی و ل کیش ساڵێ هاتییە ڤەکرن!! بهلێ رەنگە ئەوژی مینا خواندنگەهێن سەرەتایی ل دهۆک و زاخۆ و ئامێدیێ ل ساڵا 1900ێ هاتبیتە ڤەکرن، چنکو ل دویڤ بەڵگێن فەرمی خواندنگەهێن سەرەتایی ل دهۆک و زاخۆ و ئامێدیێ ل ساڵا 1900ێ هاتبوونە ڤەکرن، لەوما رەنگە خواندنگەها سەرەتایی یا ئاکرێ د هەمان ساڵا 1900ێدا هاتبیتە ڤەکرن یان ژی دوو- سێ ساڵلەکا ژ بەری 1900ێ هاتبیتە ڤەکرن .
2- خواندنگەها سەرەتایی ل بامەڕنێ ل ساڵا 1922ێ هاتییە ڤەکرن.
3- خواندنگەها سەرەتایی ل گوندێ (ئەرەدنا) ل ساڵا 1929ێ هاتییە ڤەکرن.
4- خواندنگەها سەرەتایی ل گوندێ (پێدە) ل ناڤ مزوورییا ل ساڵا 1929ێ هاتییە ڤەکرن.
5- خواندنگهها سەرەتایی ل گوندێ (سەناط) ل ژوورییا رۆژهەلاتا زاخۆ ل سەر سنورێ باکۆر ل ساڵا 1931-1932ێ هاتییە ڤەکرن.
6- خواندنگهها سەرەتایی ل گوندێ (هورە) ل ناڤ رێکانییا ل ساڵا 1933ێ هاتییە ڤەکرن.
7- خواندنگهها سەرەتایی ل گوندێ (زاویتە) ل ساڵا 1936ێ هاتییە ڤەکرن.
8- خواندنگهها سەرەتایی ل گوندێ (شێخکا) ل ناڤ مزووریان ل ساڵا 1939ێ هەبوو و کارێ خۆ دکر.
9- خواندنگهها سەرەتایی ل (بێدوهـ) ل ناڤ بەرواری باڵا ل ساڵا 1937ێ هاتییە ڤەکرن.
10- خواندنگهها (ئاسهێ) ل ناڤ سلێڤانەیان ل ساڵا 1939ێ هاتییە ڤەکرن .
ل سەر ئاستێ خواندنگههێن سەرەتایی یێن کچان ل دەڤەرا بەهدینان، ڤەکرنا وان ب ڤی شێوێ خوارێ بوو:
1- خواندنگهها سەرەتایی یا کچان ل زاخۆ ل ساڵا 1933ێ هاتییە ڤەکرن.
2- خواندنگهها سەرەتایی یا کچان ل ئاکرێ ل ساڵا 1934ێ هاتییە ڤەکرن.
3- خواندنگهها سەرەتایی یا کچان ل ئامێدیێ ل ساڵا 1936ێ هاتییە ڤەکرن.
هەروەسا (دار المعلمین الریفیة) ل دهۆکێ ل ساڵا 1945ێ هاتییە ڤەکرن و تاکو ساڵا 1953ێ دۆم کرییە. ڤهكرنا خواندنگههێن (ناڤنجی) ژی ل بەهدینان ب ڤی رەنگێ خوارێ بوون:
– ناڤنجیا دهۆک ل ساڵا 1945ێ هاتییه ڤەکرن.
– ناڤنجیا زاخۆ ل ساڵا 1953ێ هاتییه ڤەکرن.
– ناڤنجیا ئامێدیێ ل ساڵا 1957ێ هاتییه ڤەکرن.
– ناڤنجیا ئاکرێ ل ساڵا 1958ێ هاتییه ڤەکرن.
هەروەسا ژ وان مامۆستایێن دێرین یێن ل سنورێ بەهدینان و پەروەردهیا مویسل کار کرین، ناڤێن وانا، نە د پەرتووکا (مدارس الموصل) و نە د پەرتووکا (دیرۆکا پەروەردە و فێرکرنێ ل پارێزگەها دهۆک) دا یا سەیدا مصدق تۆڤی دا نەهاتین، ئەڤێن ل خوارێ، هندەک ژ وانن:
1- سەیدا عهبدهللا ئەفەندی سیاری (1910 – 1986)، دەرچوویێ (دار المعلمین العالیة) ل بەغدا، بۆ جارا ئێکێ ل ساڵا 1932 ل خواندنگهها گوندێ (پێدە) هاتییه دامەزراندن.
2- ئهحمهد محهمهد حەسەن ئاکرەی، ل ساڵا 1942ێ ل ئاکرێ مامۆستا بوو.
3- ئەکرەم رەشید ئاکرەی، ل ساڵا 1948ێ ل ئاکرێ مامۆستا بوو.
4- عهبدولرهحمان خەمۆ ئاکرەی، ل ساڵا 1948ێ ل ئاکرێ مامۆستا بوو.
5- جەمیل صەبری ئاکرەی، ل ساڵا 1948ێ ل ئاکرێ مامۆستا بوو.
6- صادق بەرۆشکی، ل ساڵێن 1946-1953ێ، ل خواندنگهها سەرەتاییی یا دهۆک و (دار المعلمین الریفیة) ل دهۆک مامۆستایێ وەرزشێ بوو.
7- محهمهد سەعید فەق رەشید بەرواری (سەرەرۆی)، ل ئەترووش ل ساڵێن 1947-1955ێ رێڤەبەرێ خواندنگهها سەرەتایی بوو.
8- عهبدولمهجید جەرجیس ئەترووشی، ل ساڵێن 1951- 1953ێ مامۆستا بوو ل خواندنگهها سەرەتایی ل ئەتریش دەرچوویی (دار المعلمین الریفیة) ل دهۆک بوو.
9- نوری صەفوەت عیسا زێباری، ناڤبری ل دووماهییا ساڵێن چلان تاکو ساڵێن پێنجییا ژ چەرخێ بۆری ل (دار المعلمین الابتدائیة) ل مویسل مامۆستا بوو.
10- هاشم حەجی حەسەن ئاکرەی (1926 – 1990)ێ، ل ساڵا 1956ێ ل زۆمار مامۆستایێ سەرەتایی بوو.
11- فائیق ئەبوزید ئاکرەی (1939 – 2006)ێ، ناڤبری دەرچوویێ (دار المعلمین الابتدائیة) ل مویسل، ل دووماهییا ساڵێن پێنجییا ژ چەرخێ بۆری ل دینارتە مامۆستا بوو.
12- سوعاد عهبدوللا ئەفندی سیاری (1937 – 2012)ێ، ل ساڵا 1956ێ مامۆستایا سەرەتایی بوو.
13- شێخ صهدیق شێخ سهلیم ئەترویشی، ل ساڵا 1954ێ ل خواندنگهها سەرەتایی ل ئەترویش مامۆستا بوویە.
14- صالح گەردۆ ئەترویشی، ل ساڵا 1954ێ مامۆستا بوو ل خواندنگهها سەرەتایی ل ئەترویش.
15- رەشید حسێن عهلی پێدەیی، ل ساڵا 1959ێ ل خواندنگهها سەرەتایی ل گوندێ (هرۆر) مامۆستا بوو، پاشی ل ساڵا 1960ێ هاتە ڤەگوهاستن بۆ خواندنگهها سەرەتایی یا گوندێ (پێدە).
16- هاشم محهمهد سەعید ئەحمەد بەرزنجی (کوردێ مویسل)، ناڤبری دەرچوویێ بەشێ شەریعەتی بوو ل زانكۆیا بەغدا. ل 1/10/1964 بۆ جارا ئێکێ وەک مامۆستا ل ئامادەیا دهۆک هاتییه دامەزراندن. ل گولانا ساڵا 1965ێ بوویە رێڤەبەرێ (ئامادەیا دهۆک) تاکو تیرمەها ساڵا 1967ێ. پاشى هاتییه ڤەگوهاستن بۆ ئامادەیێن مویسل. ل ساڵا 1982 – 1985ێ رێڤەبەرێ گشتی یێ پەروەردا پارێزگەها هەولێرێ بوو. ل ساڵێن 2005 – 2007ێ، ل رێڤەبەریا گشتی یا پەروەردهیا پارێزگەها نەینەوا، رێڤەبەرێ خواندنا کوردی بوو.
ژێدەرێن مە بۆ ڤان زانیارییان ل دۆر ڤان چەند خواندنگههـ و مامۆستایێن دێرین، ئەڤێت ل خارێ نە:
1- جمبد شکری ئاکرەی (ئاکرێ [عقرة] فی العهد الملكی 1921 – 1958)، ژ وەشانێن سپیرێز، دهوك – 2008، بپ136.
2- د. عمر الطالب (موسوعة اعلام الموصل فی القرن العشرین)، ژ وەشانێن – مركز دراسات الموصل، ل زانكۆیا میسل- 2007.
3- دیدارەک ل گەل مامۆستا (سامی عهبدوللا سیاری)، کوڕێ مامۆستایێ دێرین سەیدا عهبدوللا ئەفەندی سیاری، دهۆک ل 19/11/2022ێ.
4- مصدق تۆڤی، دیرۆکا پەروەردێ و فێرکرنێ ل پارێزگەها دهۆک، (3) بەرگن، دهۆک، دویماهییا 2022.
5- دیدارەک ل گەل خویندکارێ (دار المعلمین الریفیة) ل دهۆک… مامۆستایێ دێرین و نڤیسکارێ سریانی سەیدا (بنیامێن حەداد) ل مالا وی ل دهۆک تاخێ جەمعیێ رێکەفتی 2/7/2023ێ، ل دۆر بیرهاتنێن وی ل (دار المعلمین الریفیة ل دهوک) ل ساڵێن 1950-1953ێ، دیدارا ناڤبرییا بەرفرەهە و مە ل بەرە ل ئاییندەکێ نێزیک بەلاڤ بکەین.
6- دیدارەک ل گەل مامۆستایێ دێرین (عارف صالح ئەترویشی)، ل دهۆک ل 5 و 6/7/2023ێ.
پەراوێز:
1- بۆ زێدەتر ل دور خواندنگههـا سەرەتایی ل ئامێدیێ، سەحكە :د. مهسعود كتانی: كۆڤارا دهۆك، هژمار (13)، تیرمەها 2001ێ. موسهددهق تۆڤی، محهمهد ئامێدی، یەكەمین خواندنگههـا سەرەتایی ل ئامێدیێ، كۆڤارا دهۆك، هژمار (21)، چریا ئێكێ 2003ێ. د. مسعود كتانی، كۆڤارا دهۆك، هژمار (25)، كانوینا ئێكێ 2004ێ. وەك زێدەكرن، مە دڤێت بێژین، ل ساڵا 1937ێ؛ سەیدا عهبدللا سیاری (1910 ــ 1967) مامۆستا بوو ل خواندنگههـا سەرەتایی یا ئامێدیێ و كچا وی مامۆستایا دێرین سوعاد عهبدللا سیاری ل ساڵا 1937 ل ئامێدیێ هاتییه سەر دونیایێ. ل ساڵا 1959ێ بوویە مامۆستایا سەرەتایی، ل ساڵا 2012ێ وەغەر كرییە. (دیدارەك ل گەل كوڕێ وی سەیدا سامی عهبدللا سیاری ل دهۆك، رۆژا 19/11/2022)ێ.
2- هەروەسا یووسف قیلتا (1870-1952)ێ مەدرەسا ئاپوری ل ساڵا 1921 ل میسل ڤەكر بوو .بۆ زێدەتر ل سەر ژیان و خەباتا یووسف قیلتا، سەحكە :روبن بیت شموئیل بێبادی، المدارس الاشوریة الخاصة فی العراق فی القرن العشرین، دهوك- 2021. شەماس رونی پترس دووری بەرواری، (الملفان الاب یوسف بیت قلیتا. كۆڤارا (نجم بین النهرین)، هژمارا (4-3) دهوك، كانوینا ئێكێ 2021.
3- بۆ زێدەتر ل دور خواندنگههـا دهۆك یا سەرەتایی، سەحكە :مصدق تۆڤی، كۆڤارا دهۆك، هژمار (2)، ساڵا 1998ێ. د. عزت فندی ، كۆڤارا ده ك ۆهژمار (6) دهۆك، ساڵا 1999ێ، د ڤێ گۆتارێ دا د. عزەت فندی باوەرنامەكا دەرچوونێ ژ خواندنگههـا سەرەتایی یا دهۆك نیشا دایە، كو دیرۆكا وێ دزڤڕیتە ساڵا 1909ێ.
4- بۆ زێدەتر ل دور خواندنگههـا سەرەتایی یا كچان ل دهۆك سەحكە :مصدق تۆڤی، كۆڤارا دهۆك، هژمار (5) دووماهییا 1998ێ.
5- بۆ زێدەتر ل دور ناڤنجییا دهۆك، سەحكە :مصدق تۆڤی، كۆڤارا دهۆك، هژمارا (3)، نیسانا 1998ێ.
6- ل دور خواندنگههـا سەرەتایی ل زاخۆ، سەحكە :سەعید حەجی صدیق، (زاخو بین الماضی والحاضر)، دهوك- 2009. و سەحكە: وەصفیا محمد شێخو سندی، (زاخو فی العهد الملكی)، دهوك- 2014.
7- د رۆژناما (نصیر الحق) یا میسل دا، هژمار 359 ل رۆژا 2/10/1945 هاتییه: (خواندنگههـا الاحداث یا سەرەتایی ل زاخۆ ل ساڵا 1945ێ هاتییه دامەزراندن. بۆ زێدەتر ل دور خواندنگههـا الاحداث یا سەرەتایی ل زاخۆ، سەحكە: سەعید حەجی صدیق، زاخو بین الحاضر و الماضی، دهوك- 2009. پەرتوكا وی یا بەرهەڤ بۆ چاپێ (دیرۆكا پەروەردێ ل زاخۆ). سەحكە :وەصفی حەسەن ردێنی، وەصفیا شەمدین مامۆستایا خواندنگههـا الاحداث ل زاخۆ. ل ساڵا 1946ێ كەڤنترین مامۆستایا ژن ل دەڤەرا بەهدینان .كۆڤارا سیلاڤ، هژمار (130)، ساڵا 2022ێ .
8- ل ساڵا 1936 مامۆستا عهبدللا سیاری مامۆستا بوو ل خواندنگههـا ئێسفنێ یا سەرەتایی. دیدارەك ل گەل كوڕێ وێ سەیدا سامی عهبدللا سیاری، ل رۆژا 19/11/2022ێ.
9- پشتی دەرچوونا سەیدا عهبدللا سیاری (1910 ــ 1986) ژ دار المعلمین العالیە ل بەغدا، ئەو بۆ جارا ئێكێ ل ساڵا خواندنێ (1932 ــ 1933)ێ ل خواندنگههـا گوندێ (پێدە) هاتە دامەزراندن، دو ساڵان ل وێرێ مامۆستایەتی كرییە، پاشی چوویە خواندنگههـا ئێسفنێ یا سەرەتایی، پاشی چوویە خواندنگههـا ئامێدیێ یا سەرەتایی، پاشی چوویە خواندنگههـا ئاكرێ یا سەرەتایی، پاشی هاتییه ڤەگوهاستن بۆ دهۆك و بوویە رێڤەبەرێ خواندنگههـەكا نوی ب ناڤێ (مدرسة دهوك الثانیة)، كو جهێ وێ ل بەرامبەر قەسرا دێوالی ئاغایی بوو. ل وێرێ خانەنشین بوویە. (دیدارەك ل گەل كوڕێ وی سەیدا سامی عهبدللا سیاری ل رۆژا 19/11/2022 ل مالا وی ل دهۆ).
10- جەراحیێ گوندەكه، د دیرۆكێ دا گهلهك كەڤنارە و حاكمێن میسل یێن عوقەیلی زیندانەك ل گوندێ جەراحیێ دروست كر بوون، ل ساڵا (1051ز) حاكمێ میسل یێ عوقەیلی أبو كامل بركە بن المقلد العقلی برایێ خۆ (قراوش) كر بوو د زیندانا گوندێ جەراحیێ دا. (یاسین العمری- منیة الادباء فی تاریخ الموصل الحدباء، 2013 بپ49). هەروەسا كەڤنە گوندەك ل نێزیك جەراحیێ هەیە دبێژنێ (ریموسا)، كو گوندەك زور كەڤنارە، بەحسێ گوندێ ریموسا د وان بەلگەنامەیێن ئاشووری دا، ئەوێن گرێدایی راكێشانا ئاڤێ ژ خنس بۆ ناڤ باژێرێ میسل ژ لایێ مەلكێ ئاشووری سەنحاریب (704-681 پ. ز) ڤە هاتییه كرن .
11- ل دویڤ زانیارییان هونەرمەندێ عیراقی یێ ناڤدار (كازم ئهلساهر) ل ساڵا 1978ێ بوویە مامۆستا ل خواندنگههـا گوندێ گربیشێ ل سنورێ ناحیا دینارتێ، تاكو هاڤینا ساڵا 1980ێ لوێرێ مابوو، پاشی هاتییه ڤەگوهاستن بو خواندنگههـەكا سەرەتایی ل ناڤ باژێرێ میسل. دهێتە زانین، كو هونەرمەند و فوتوگرافەرێ ئاكرێ سەیدا (ئیلهام محهمهد یووسف ئاكرەیی) ئێكەمین كەس بوویە، كو شیانێن كازم ئهلساهرى ڤەدیتین، زۆر هاریكارییا وی كرییە، كو بەرێ خو بدەتە جیهانا هونەری و موزیكێ. ب پشتەڤانییا ئیلهام ئاكرەیی، كازم ئهلساهر تێكهلى جیهانا هونەری و موزیكێ بوویە.
12- لەوا مە نڤێسی (شەنگار) نەكو شنگال، چونكو د ژێدەرێن ئاشووری یێن بەری زایینی و د ژێدەرێن رۆمانی دا یێن ساڵا 116ز، ناڤێ وێ ب (سنجار- سنغارا، سنكارا) هاتییه. واته بكارئینانا ئیدیەمێ سنغارــ سنگارا كەڤنترە ژ ئیدیەمێ شنگال. لەوما مە (شنگار) بكارئینایە .هەر بۆ زێدەكرن، مە دڤێت بێژین: ل بوهارا ساڵا (116ز) دەمێ مەلكێ رۆمانی (تراجان) ڤیایى هێرشێ بكەتە سەر مەملەكەتا حدیابى، (ئانكو هەولێر و دەردور) ئەو د (گەلیێ كەرسی) ڕا ئەوێ دكەڤیتە ژوورییا شنگار، گەهشتە شنگار و ژ وێرێ چوو بوو حدیاب .هەروەسا دەما شێخادی (1078 ــ 1162)ێ ڤیایی ژ (بەعلەبەكا) لوبنان و شامێ بچیتە گەلیێ لالش، ئەو ژی د گەلیێ كەرسێ ڕا چوو بوو لالش. كۆڤارا لالش، هژمار (44)، هاڤینا 2019، بپ190. شنگار د سەردەمانێن كەڤن دا، حوكمڕانی بوو، دراڤێ خۆ هەبوو. بۆ زێدەتر ل دور دیرۆكا كەڤنارا شەنگار، سەحكە: د. یوسف قزانجی، سنجار بین الماضی والحاضر. كۆڤارا (الفكر المسیحی)، هژمار (433-434)، بەغداد- 2008. پەرتووكا هەمان نڤێسكار، مدن عراقیة عبر التاریخ، هەولێر- 2010، بپ25 و78-82. سەحكە: د. مووسا مستەفا هەسنی، سنجار – دراسة فی تاریخها السیاسی والحضاری 1127ـ 1261، دهوك- 2005، ژ وەشانێن دەزگەهێ سپیرێز ل دهۆكێ .
13- ل ساڵێن 1967-1968ێ، ئەز و برایێ خۆ عهبدلستار حهسهن ردێنی، ئەم خوێندكارێن خواندنگههـەكا سنجار الثانیة بووین، كو دكەڤیتە نێزیك نەخۆشخانا شنگار، كو هینگێ مالا مە ل شنگار بوو، بابێ من سەرا كوردایەتییێ ژ ئامێدییێ هاتبوو (نەفی) كرن بۆ شنگار .
14- ب عەرەبی و ل دام و دەزگەهێن فەرمی یێن زۆمار و میسل، دبێژنە گوندێ جفتك (تل أبو ظاهر)، ل ساڵا 1973ێ، هژمارا خێزانێن جفتك (500) مال بوون، هەمی ژ هۆزا هەسنییا بوون.
15- تل موس، د دیرۆكێ دا گوندەك كەڤنە، ناڤێ وێ یێ كەڤن (كراپا) بوو، ئانكو (قراد) ب كوردی. بهلێ ل ساڵا (1101ز) د شەڕەكی دا د ناڤبەرا حاكمێ میسل یێ سەلجوقی مووسا تركمانی و حاكمێ جزیرا بوتان جكرمش، مووسا تركمانی ل سەرێ گرێ گوندێ كراپا (قراد) دهێتە كوشتن، ئێدی ژ بەر ڤێ بۆیەرا ناڤبری، ئەڤە ژ هنگی وەرە تاكو ئەڤرۆ ناڤێ گوندێ كراپا (قراد) بوویە تل موسا .نها گوندێ تل موسا گەرگەری لێ دئاكنجی نە و سەر ب ناحیا زۆمار ڤەیە، سەحكە: ابن شەداد 1215- 1285 (الاعلاق الخطیرة)، بەرگێ 3، پشكا ئێك، بپ133. ڤەگوهاستن ژ: هەدار سلیم ئەتروشی ــ الكرد فی الكتاب الاعلاق الخطیرة لابن شداد- هەولێر- 2012، بپ133 .سەحكە: عبدالماجود احمد السلمان، الموصل فی العهدین الراشدی و الاموی، موصل 1985، بپ155.
16- دەما ناڤبری ل ساڵێن 1947-1950 رێڤەبەرێ معارفا سلێمانیێ، وی چەندین كارێن باش بۆ باژێرێ سلێمانیێ و دەوروبەرا كرن، لەوما (پیرەمێردێ) شاعر د رۆژناما (ژین)، د هژمار (3)ێ دا، گۆتارەك نڤیسایە، گەلەك پەسنا وی كرییە .هەروەسا پیرەمێردی هۆزانەكا دی ژی ب وی ڤەهاندییە. دەمێ ئەو بوویە رێڤەبەرێ پەروەردا هەولێر ل ساڵێن 1950-1953ێ. دیسان وی چەندین كارێن باش بۆ هەولێرێ دەوربەرا كر بوون. ژ وان كاران وی ل 5/4/1950ێ، كۆمەلا مامۆستایان ل هەولێرێ دا مەزراندییە، هەروەسا وی هەڤكارییا چەند مامۆستایێن هەولێر (هەفتیناما هەولێر) دامەزراند و یەكەم هژمارا ژ ڤێ حەفتینامێ ل رۆژا 16/12/1950ێ دەركەفت، تاكو هژمارا (89) ئەو بەرپرسێ پشكا عەرەبیێ بوو ل حەفتیناما هەولێر، خێزانا وی خەلكا هەولێر بوو .بۆ زێدەتر ل دور مامۆستا عهبدلمهجید حەسەن شەبەك، سەحكە: حسێن ڕەشوانی، ذكری وفاء وعرفان بالجمیل للاستاذ عبدالمجید حسن 1905 ـــ 1987. كۆڤارا كاروان، هژمار (66)، هەولێر، تیرمەها 1988ێ. مستەفا حەسەن شەعبان ئامێدی (ژكریات عن جمعیە المعلمین فی السنوات الاولی من فتحها فی أربیل 1950- 1953)، كۆڤارا كاروان، هژمارا (81) هەولێر كانینا ئێكێ 1989. سەحكە :عهبدوللا زەنگەنە، عهبدولمهجید حەسەن)، كۆڤارا (خازر)، هژمار (160)، كانوینا ئێكێ 2019ێ.
17- ل دور ژیان و خەباتا مامۆستا وەصفیا شەمدین زاخۆیی، كو كەڤنترین مامۆستایا ژنە ل بەهدینان، سەحكە : وەصفی حهسهن ردێنی، وەصفیا شەمدین كەڤنترین مامۆستایا ژنە ل دەڤەرا بەهدینان ل ساڵا 1946 … گوڤارا سیلاڤ هەژمارا (130) ساڵا 2022 .
18- بۆ زێدەتر ل دور سەیدایێ ناڤبری، سەحكە: سەعید صەدیق زاخۆیی، پەرتووكا (زاخۆ بین الماضی والحاضر)، دهوك- 2009، بپ247ێ بەحسا رۆلێ وی كرییە د ڤەكرنا ناڤنجیا زاخۆ ل ساڵا 1952 ، هەروەسا ل بەرپەر 250 ژی بەحسا رۆلێ وی كرییە .هەروەسا سەحكە: وەصفیا محهمهد شێخو سندی، (زاخو فی العهد الملكی)، 1921- 1958، دهوك- 2014، بپ592.
19- بۆ زێدەتر ل دور سەیدا (صالح مەجید عەباس بەڕبەڕ دهۆكی)، سەحكە :كۆڤارا دهۆك، هژمار (13)، تیرمەها 2001ێ. د. زهێر عبدالقادر دهۆكی، (ناڤدارێن دهۆك)، دهۆك- 2016، بپ75.
20- بۆ زێدەتر ل دور ژیانناما سەیدا حسێن حهسهن ئاكرەیی، سەحكە :كۆڤارا دهۆك، هژمار (14)، ساڵا 2001ێ. هەروەسا چەندین زانیاری ژ هێژا سەیدا (بنیامین حەداد) ڤەكۆلەرێ سریانی، كو ناڤبری ل ساڵێن 1950-1953ێ خوێندكار بوو ل (دار المعلمین الریفیة) ل دهۆك، ل بەر دەستێ سەیدا حسێن حهسهن ئاكرەیی، كو هینگی د هەمان ماوە دا، رێڤەبەرێ (دار المعلمین الریفیة) بوو ل دهۆك، كو جهێ وێ ل گەل ناڤنجییا دهۆك د ئاڤاهییێ نهۆ یێ ئامادەیا كاوە ڤەبوون، (دیدارەك ل گەل دا ل مالا وی ل دهۆك، تاخێ جەمعیێ، ل رۆژا 13/9/2022ێ.
21- یێ ساخە و ل دهۆكێ یێ ئاكنجی یە .
22- ژ وان زانیارییان، پەرتووكا ناڤبری بەحسا ژیانناما چەند مامۆستایێن میسل ئەوێن ل ساڵێن 1933-1979ێ خزمەت ل خواندنگههـێن گوند و باژێرێن بەهدینان كرین، كرییە. هەروەسا ژ وان زانیارییان، د بەرپەرێ 167ێ و بەرپەرێ 459ێ دا، بەحسا كورتە ژیانناما باپیرێ (د. عماد عبدالسلام رؤوف 1948-2021)ێ كرییە و گۆتییە :محهمهد رهئووف ئهلعهطار، ل ساڵا 1878ێ ل باژێرێ میسل ژ دایك بوویە، ل ساڵا 1898ێ خواندنا ئامادەیی ل میسل ب دووماهی ئینایە، ل ساڵا 1932ێ بوویە رێڤەبەرێ معارفا لیوا میسل (ئانكو رێڤەبەرێ پەروەردا پارێزگەها میسل)، ل ساڵێن 1924- 1925ێ رێڤەبەرێ ئامادەیا میسل بوو، رەحمەتی گەلەك حەز ژ دەستنڤیسان دكر و چەند دەستنڤیسهك كۆپی كرینە، ئانكو دوبارە نڤیسینە ڤە، ناڤبری ل ساڵا 1965 وەغهركرییە .هەروەسا ژ وان زانیاریان، د بەرپەر 406ێ دا هاتییه، كو بنەماڵا (الخشاب) ئەوێـن ئەڤە سەدان ساڵە ل میسل ئاكنجی، كوردن. جهێ ئاماژێ یە پێشتر ژی دیرۆكنڤیس ابن العدیم، كو (ل ساڵا 1261 وەغهركرییە) د پەرتووكا خۆ دا (بغیة الطلب فی تاریخ حلب)، بەرگێ دویێ بەرپەر 628ێ دا گۆتییە :بنەماڵا (الخشاب) كوردن، ل سەر دەمێ حكومڕانییا دەولەتا حەمدانی، ئەو ل حهلهب ئاكنجی بووینە .هەروەسا دیرۆكنڤیس ابن شەداد كو ل (1285 وەغهركرییە) د پەرتووكا خۆ دا (الاعلاق الخطیرةە فی ذكر امراء الشام والجزیرە)، بەرگێ ئێكێ- پشكا ئێكێ، بەرپەر 113ێ دا دبێژیت :بنەمالا (الخشاب) ل سەردەمێ میرێ حەمدانی سیف الدولة الحمدانی (945-978ز) ژ (حصن الاكراد) یا نیزیكی حمص هاتییه حلب .ڤەگوهاستن ژ: هەدار سەلیم صالح ئەتریشی (الكرد فی كتاب الاعلاق الخطیرة لابن شداد)، هەولێر- 2013ێ، بەرپەر 93ێ. ئەڤە و ل ساڵا 1281ز دەما شەڕێ خاچپەڕێسا و دەولەتا ئەیوبی، بارەگایێ الملك الاشرف كوڕێ الملك العادل یێ ئەیووبی ل (حصن الاكراد) دا بوو .مؤلف مجهول (دولة الاكراد والاتراك) – تویژاندنا د. موسا هەسنی، دهوك- 2010 ، بەرپەر 314.
