گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
محەمەد چەلكی
دیاری بۆ هەر كەسێ ژ پێخەمەتی باشتركرن و پێشڤەبرنێ باوەری ب جوداهیێ هەی
ڕاگەهاندن و گەهاندنا پێزانینان بۆ خەلكی، پرۆسەسەكا كەڤنارە و هەر ژ كەڤن دا مرۆڤان بزاڤكرییە، پەیاما خوە ب پترین خەلكی بگەهینن و بۆ ڤێ چەندێ؛ گەلەك رێك و ئالاڤ بكار ئینانە. نۆکە پەیڤا میدیا یا ئنگلیزی جهێ ڤێ پەیڤێ گرتییە، كو پەیڤەكا گشتگیرە، بۆ هەموو رەنگێن ڕاگەهاندنێ دهێتە بكارئینان. ڕاگەهاندن ئێكە ژ ئالاڤێن هەرە بەرچاڤێن جڤاكێ ڤی سەردەمی و یێن بەرێ ژی، ب رێكا ڕاگەهاندنێ، هەموو پێزانین و وەرار و لڤینێن جڤاكی بۆ مە دیار دبن، هەلبەت بەڵاڤەبوونا پێزانین و لڤینێن جڤاكی، ئەڤجا چ د سیاسی بن یان ڕامانی و هزری و ئابووری و … هەتا دوماهیێ ل سەر جڤاكی بێ باندۆر دەرباز نابن.
بۆ ناساندن و پێناسەكرنا چەمكێ ڕاگەهاندنێ، هەتا نۆکە چ پێناسێن تەكوز و تێبڕ نین، ئەڤ ئاریشە، ئاریشا پێناسەكا ژ هەژی ڕاگەهاندنێ ژ لایێ تایبەتمەندێن شارەزا د ڤی بیاڤی دا نەهاتیە دیتن. چونكو بیاڤێ ڕاگەهاندن لێ كار دكەت، یێ پری چەق و لق و تایە و هەر چەق و لقەكی پێناسەكا خوە یا تایبەت هەیە و دەربرینێ ژێ دكەت، ژ بەر هندێ مرۆڤ دكارت، ڤێ پێناسێ بۆ ڕاگەهاندنێ ب هەلبژێرت، كو پیچەكێ نیزیكی ڕامانا گشتییا ڕاگەهاندنێ ددەت: هەموو رەنگێن بزاڤێن گەهاندنا پێزانیانە بۆ جەماوەری ب هەموو ڕاستیا و نۆچەیێن ڕاست و پێزانینێن تەكوز ل سەركێشە و ئاریشە و بابەت و هەركینییا وان، ب ئاوایەك بابەتیانە و بێ ئاوەژووكرن، ب ڕەنگەك وەسا، كو ببتە سەدەم بۆ پێزانینێ و هشمەندیێ و هایداركرنا جەماوەرێ بابەتێ ڕاگەهاندنێ وەردگرت، ب هەموو ڕاستی و ئاگەهیێن بابەتی، ل سەر وان كێش و بابەتان، كو ببنە هاریكار بۆ رەوشەنكرنا ڕایا گشتی و دروستكرنا رایەكا ڕاست ل ناڤ جەماوەری ل سەر رویدان، بابەت و كێشە و ئاریشێن هاتینە زوخاندن.(1)
ڕاگەهاندن یا میدیا وەك مە ل ژوور ئینایە زمان، كو جەماوەری هایدار دكەت؛ كا چ ل دەوروبەر و ناڤ وەلاتی دا رووددەت، بۆ گەهاندنا پێزانین و روویێ ڕاستێ رویدانێ. ل سەر ڤی چەندێ ولتەر لیپمان دبێژت: ئالاڤێن ڕاگەهاندنێ بۆ كیشانا وێنەكێ هشمەندی ل جەم جەماوەری هاریكارن، گەلەك جاران ئەڤ ئالاڤە (وێنەكێ چەوت و ئاوەژووكری پێشكێشی هشمەندیا جەماوەری دكەت) و هەروەسا بۆ دروستكرنا ڕایا گشتی، ب رێكا پێشبەركرنا كێش و پرسێن گرنگ، كو بۆ جەماوەری دگرنگن كار دكەت.(2)
هەلبەت ناخوازم ل ڤێرە گشت پێناسە و بیردۆزێن ل سەر ڕاگەهاندنێ هاتینە نڤیسین دووبارە بكەم، لێ ب فەر دبینم ل ڤێرە یەكەمین رۆژنامە ل جیهانێ بەلاڤبووی ئاماژە پێ بكەم، كو ل ئەلمانیا بوو، ل باژێرێ شتراسبورگ ل ساڵا 1605 ل هەفتیا دوێ یان یا سێ یا هەیڤا ئەیلوولێ بوو(3). ئانكو یا حەفتانە بوو.
باندۆرا ڕاگەهاندنێ ل سەر جڤاكی:
بیاڤێ ڕاگەهاندن كار ل سەر دكەت، پەیداكرنا پێزانین و ئاگەهیانە و بەڵاڤكرنا وان پێزانیان و ئاگەهیانە بۆ جڤاكی، ب ڤی ئاوایی ئاستێ هشمەندیا جڤاكی بلند دبت، ل ڤێرە ئالاڤێن ڕاگەهاندنێ رۆلەكێ مەزن د بلندكرنا ئاستێ رەوشەنبیرییا جڤاكی و باشتركرنا بجهئینانا ئەركێن تاكێن جڤاكی دا دبینن، هەروەسا پەیداكرنا نۆرمێن جڤاكی ل سەر ئاستێ ناڤخوە و دانەناسینا شارستانییا جیهانی بۆ جڤاكێ خوە و جیهانبینیا وان د كێش و بێشێن جیهانی ل سەر ئاستێ دەرڤە، ب گەلەك بوون و پربوونا ئالاڤێن ڕاگەهاندنێ و بەلاڤبوونێ ب رەنگەك بەرفرهە، ئەركێن وێ ژی د ناڤ جڤاكی دا پر رەنگ بوویە.(4)
پرڕەنگییا ئاڵاڤێن ڕاگەهاندنێ ل ڤی سەردەمی، باندۆرەكا مەزن ل سەر هەر جڤاكەكێ هشتییە، ب رەنگەك وەسا، كو ئێدی كونترۆلكرنا ڤان ئاڵاڤان چ ژ لایێ دەولەتێ بت یان هەر رێكخستنەكا دن یا جڤاكی بت، گەلەك سەختە و ئێدی تەكلایەن بتنێ یان چەند دەزگەهەك پێكڤە نكارن ببنە ژێدەرێن گەهاندنا ئاگەهی و پێزانینان ل ناڤ جڤاكی. ب ئەگەرێن باندۆرا دەزگەهێن میدیایێ (هەموو تۆرێن میدیایی، نێت، فەیسبۆك، تویتەر، سناپ چەت..و هتد)، جیهان ئەڤرۆ یا بەرەف هندەك نۆرم و پێگەهاندنا مرۆڤێن جیهانی دچت و ئێدی كونترۆلكرن و ئارەستەكرنا میدیایێ ژ لایێ حوكمەت و لایەنێن كۆنسەرڤاتیڤ نەمایە و بێ بها بوونە. هەروەسا ئەو سیستەمێ ئەلەكترۆنیێ نوو، كو بەرهەمێ راستەخۆ یێ تەكنەلۆژیا زانیاریێیە، كو شیایە تۆرێن تۆكمە بەرهەم بینت.(5)
رۆلێ ڕاگەهاندنێ ل كوردستانێ:
ڕاگەهاندن ب واتەیا میدیا ل كوردستانێ درەنگ پەیدابوویە، لێ ل گۆڕەی وەڵاتێن دەوروبەر، گەلەك درەنگ نەكەفتیە و هەروەكو دزانین؛ یەكەم رۆژنامە ل ناڤ دەولەتا ئۆسمانی ب ناڤێ تقویم ئەلوەقعیە (تقویم الوقعیە) ل 1-11-1831 ب بریارەكێ ژ لایێ سولتان مەحمودێ دووێ، كو تێدا بزاڤ دكر؛ جڤاكێ ئۆسمانی رەوشەنبیر بكەن و ب رویدانێن سیاسیێن ناڤخوە و دەرڤە و ب تایبەت وەڵاتێن دەوروبەرێن دەولەتا ئۆسمانی هایدار بكەن، ئەو رۆژنامە ب زمانێ ئۆسمانی بوو، لێ بەڵاڤۆكێن گرنگ ب زمانێ عەرەبی، فارسی، فەرەنسی، یونانی و ئەرمانی تێدا بەڵاڤ دكرن، ئەڤ رۆژنامە حەفتانە بوو.(6) ئەڤ رۆژنامە تایبەت بوو ب كۆچكا سۆلتانی و ئەو گۆتار و فەرمانێن تێدا بەڵاڤ دبوون، دەربرین ژ سیاسەتا كۆچكێ دكر، ئەگەر لێ مێزە بكەین، دێ بینن؛ ئەو زمانێن رۆژنامە پێ بەڵاڤ دبوو، زمانێن پرانیا نەتەوێن د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا دژیان بوون، ژ بلی زمانێ فەرەنسی، كو زمانێ فەرەنسی، هینگێ ل سەرنسەری ئەورۆپا، زمانێ بژاردەیا یا مالێن مەلك و كەیسەران بوو. لێ رۆژناما هەموو ب زمانێ توركیێ خۆری ئۆسمانی و تەخا رەوشەنبیر و هزرڤانێن تورك لێ خرڤەبووین، رۆژناما تەسویر ئەفكار (تصویر افكار) بوو ل 28-7-1862 ژ لایێ هزرمەند و ئەدیبێ ئۆسمانی ئیبراهیم شینازی هاتە وەشاندن.(7)
مرۆڤ دكارت ڤەبڕ بێژت؛ دەستپێكا رۆژنامەڤانیێ ل رۆژهەلاتا ناڤین، ل چارێكا ئێكێ یا چەرخێ 19ێ دەستپێدكەت. هەلبەت ئەڤێ چەندێ پەیوەندی یا ب شێوێ باندۆرا ئەورۆپا ل سەر ئاوایێ برێڤەبرنا دامودەزگەهێن دەولەتێ هەی و بۆ جارا ئێكێ ل ستەنبۆلێ، وەك پێدڤیەك بۆ گەهاندنا پەیاما سۆلتانی بۆ هەموو دەزگەهێن بەربەڵاڤێن دەولەتێ، ل سەردەمێ سولتان مەحموودێ دووێ (20/07/1785- /07 /01/ 1839)، كو وی بزاڤكر دەولەتا ئۆسمانی نویژەن بكەت. چاكسازیێن سۆلتان مەحموودێ دووێ باندۆر ل تەڤایا گەلێن ل بن نێرێ داگیركەراییا ئۆسمانی دا دژیان هێلا، ب تایبەت د وارێ مەركەزیكرنا دەولەتێ دا و ئەو ئازادیێن هەتا بەری هینگێ میر و ویلایەتان هەبوون، ژ دەست چوون و زێدەباری زێدەكرنا باج و ڕاكیشانا گەنجان بۆ لەشكەریێ.
تەخا بژارەیا كورد ژی، ژ وان گوهۆرینێن ب سەر دەولەتا ئۆسمانی دا هاتین د دویر نەبوون، نەخاسمە پرانییا رۆژنامێن فەرمی یێن دەولەتێ ب زمانێن د ئیمپراتۆریێ دا دهاتنە بكار ئینان، دهاتنە بەڵاڤكرن و بكارئینان ژ بلی زمانێ كوردی. زمانێ كوردی د ناڤ دەولەتا ئۆسمانی دا چ شێوێن فەرمی نەبوون، ژ بلی مزگەفتان، كو هەر دیسا پرۆپاگەندە بۆ دەولەتا ئالی ئۆسمان دكرن. هەلبەت رۆلێ مزگەفتان د ئەدەبیاتا كلاسیكا كوردی دا، یێ بەرچاڤە و پرانییا هەلبەستڤانێن كورد مەلا و دەرچوویێن خاندنگەهێن ئۆلینە (مزگەت)، نەفەرمییا زمانێ كوردی باندۆرەك نەرێنی ل تەخا بژاروییا كوردی، ب تایبەت بنەمالا بەدرخانیان كر، كو ل ستەنبۆلێ خودی پێگەهەك مەزن بوون. د كاودانەك پری كێشە و بەركناركرنا زمانێ كوردی دا ل 22 نیسانا 1898ێ، ل قاهیرە یەكەمین رۆژناما كوردی ب ناڤێ كوردستان ژ لایێ مقداد بەگ مەدحت بەگ هاتە بەڵاڤ كرن.(8)
رۆژناما كوردستان و زمانێ كوردی
زمان وەك یەكەمین ئالاڤێ مرۆڤی ژ یێ دن، یێ مینا مرۆڤی نەپەیڤت، جودا دكەت، زمانی پەیوەندییەكا بوونی ب مرۆڤی ڤە هەیە و ب دیدا فەیلەسۆفێ ئەلمانی مارتین هایدگەری هەبوون ب رێكا زمانێ مرۆڤی دیار دبت(9).
زمانێ كوردی بەری رۆژناما كوردستان دەست ب وەشانێ بكەت، ژ بلی هۆزانان و چەند پەرتۆكێن پەخشانان، وەكو دن چ شێوێن فەرمی نەبوون. ب وەشانا رۆژناما كوردستان، ئەو بەربەست و سنگرێن دبوون سەدەما هەژاریا زمانێ كوردی نەمان و ئاسۆیێن گەش بۆ پێشڤەچوونا زمانێ كوردی فرەهبوون و تەكان و پێشكەفتنەكا مەزن ب خوەڤە دیت و ئەڤ كاروانێ پێشڤەچوونێ یێ بەردەوامە.
رۆلێ رۆژنامەڤانیێ د پێشخستنا ئەزمانان دا یێ بەرچاڤە، چونكو بۆ هەموو چین و تەخێن جڤاكی گرنگی ب لایەنێ پێدانا زانیاریان ددەت و ئەڤ چەندە دخازت هندێ، زمانێ نێزیكی جادێ بهێتە بكارئینان، نەوەكو زمانێ ئەدەبی، كو پتر گرنگیێ ب جوانكاریا ئەزمان و پەیڤێن چەند واتەیان ددەت، لێ زمانێ رۆژنامەڤانیێ دخازت پترین كەس مفای ژ پەیاما بەڵاڤ دكەتن، ببینن. شێوێ دەربڕینا بكار ئینانا زمانێ بێ گرێ و سادە، ژ رۆژنامە و كۆڤاران دەربازی هەموو چەق و تایێن مەدیایێ بوونە. هەلبەت زمانێ ئەڤرۆ د مەدیایێ دا دهێتە بكار ئینان، هەموو د ئێك ئاستدا نینە و گێلەشۆكییەكا مەزن هەیە، لێ هەر جوینەك د زمانێ جوینێ خوە دگەهت. ل ڤێرە پرسا زمانێ ئێكگرتیێ كوردی دهێتە رۆژەڤێ و چەوانیا بالا دەستبوونا ڤی زمانی دێ هێتە شكەفا كوردی.
زمانێ ئێكگرتیێ كوردی و مەدیا:
مەدیایێ، ب هەموو چەق و تایێن خوە ڤە، باندۆرەك مەزن ل هەموو تەخێن جڤاكێ هێشتیە، ب رەنگەك وەسا ئێدی دەستبەرداربوون ژ رەهەند و بانۆرا وێ مەحالە. مە گۆت باندۆرا وێ ل هەر كێلیكەكا ژیانا ڤی سەردەمی دیارە، ب رەنگەك وەسان؛ هەتا دەستێوەردانا گێول و هزركرنا مرۆڤان دكەت، ژ ڤێ باندۆرێ زمان ژی نەشیانە خوە ژ لێهمشتا كاریگەریا مەدیایێ بپارێزن. دڤێت ژ بیر نەكەین، كو ڕاگەهاندنێ ب هەرسێ تایێن خوەڤە؛ رۆژنامە، ڕادیۆن و تێلەفزیۆن كاریگەریەك مەزن ل زمانی كریە و پێشدا برییە. زمانێ كوردی ژی كەفتیە بن باندۆرا ڕِاگەهاندنێ، د ڤی بیاڤی دا رۆلێ رۆژناما كوردستان (1898) یێ دیارە.
ئاریشا هەری بەرچاڤ و پری گرێ د ڕاگەهاندنا كوردی دا، نەبوونا زمانەكێ ئێكگرتی واتە ستانداردە، هەر ل دەستپێكێ خودانێ رۆژناما كوردستان (1898)ێ درك ب ڤێ ئاریشێ كرییە و نەكرە نەمەردی دەربارەی شێوەزارێ كرمانجیا خوارێ تێكستەك یا هەلبەستڤانێ مەزن، یا ڕاست خانیێ دووەمین، ئەو ژی حەزرەتێ حاجی قادرێ كۆیی یە و میر دفەرمووت: (عالمەك ژ سۆرا هەبی ساڵا دی وەفاتكر، رەحمەتا خودێ لێبە، خودێ گونەهێ وی ب غەفرینە، ناڤێ وی حاجی عەبدلقادر بی، ئەڤ مرۆڤ ساخیا خوەدە گەلەك خەبتی دەرحەقا عەلماندنا علم و مەعریفەتێرە، گەلەك بەیت و ئەشعارێن كرمانجی دنڤیسی، رێدكر وەلاتێ خوە سۆرا، عەزمانێ وی عەزمانێ سۆرایە، لۆما كورد حەمی ڤی عەزمانی نزانن. پشتا كتێبا مەم و زینێ دا ب خەتێ دەستێ خوە هن بەیت نڤیسینە، تەبروكەن من ئەو بەیت لڤێ جەریدێ نڤیسین، وەكی ب دیقەت بێ خوەندن مەعنی وان خوە تێ فەهم كرن،
زەمانە رەسمی جارانی نەماوە
چراغی نازم و مونشی كوژاوە
لەدوور ئێمە رۆمان و جەریدە
ئەگەر چی مەقسەدە زانینی باوە
هەتا دگەهتە رێزكا داویێ
لە كوردان غەیری حاجی و شێخی خانی ئەساس نەزمی كوردی دا نەناوە(10).
هەروەكو میری كەرەم كری، ئەگەر مرۆڤ هێدی و ل سەر خوە ل رستە و هەڤۆكێن زمانێ كوردی مێزە بكەت، مرۆڤ ب سەر كام دیالەكتێڤە بت، بهێسانی دكارت د دیالەكتەكا دن بگەهت، ب تایبەت ئەو پەیڤێن پەیوەندی ب چاندنێ و مەرۆماڵاتیڤە بن، هەما بێژە وەكو هەڤن، هەوجەی چ نموونا ناكەت.
زمان وەك بها و متایەكێ هەڤپشكێ تەڤ وەڵاتیان، هەر باندۆرەكا ل سەر جڤاكی پەیدا ببت، ئەگەر ب هەمان لەز و كارتێنەكەرێ نەبت ژی، هەر شوین دەوسان ل زمانی دهێلن. ل ڤی سەردەمی ب سەدەمێ پێشكەفتنێ، ب تایبەت د بیاڤێ ڕاگەهاندنێ دا، ئێدی سەختە مرۆڤ بكارت جلەوێ گوهۆڕینان بگرت و ب وی ئاراستە ببت، یێ مرۆڤ دخوازت. ئەڤرۆ جیهان بوویە گوندەكێ بچویك و هەموو كریار و لڤین د ئاشكەرا و بێ پەردەنە، ئەڤجا بۆ پەیداكرنا زمانەكێ ئێكگرتیێ مەدیا كوردی گەلەك ب زەحمەتە، چونكو هێشتا مە ئاریشا رێنڤێسێ چارەسەر نەكریە، كو ب دیتنا من هەتا ئەم ئاریشا رێنڤێسی چارەسەر نەكەین و خوە ئێكلا نەكەین د هەلبژارتنا پیتێن لاتینی یان یێن ئارامی بۆ تەڤایا دیالەكتێن كوردی، ئەم نەشێین پێنگاڤا زمانێ ئێكگرتیێ كوردی پاڤێژین.
د تەڤایا دەزگەهێن ڕاگەهاندنا كوردی دا، ب هەموو چەق و تایانڤە، مرۆڤ هەست ب پەیدابوونا زمانەكێ ئێكگرتیێ كوردی دكەت و ئەو بەربەستێن جاران نەماینە و كوردەكێ دیابەركری د گەل یێ كەرمەشانی دكەڤن تێكەلیان و دهەڤ دگەهن، هەروەسان ژی ب رێكا دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ، ئەم رۆژانە دبینین كانێ چەوان كوردێن هەموو پارچان و دگەل یێن هەندەران ب ئێك دەنگ و هەلویست دبنە پشتەڤانێن دۆزا كوردی. ئەڤە مزیگینیێن خوەشن، كو مەدیا دووری كێشمە كێشێن سیاسیان، رێكا ئیكەتیا نەتەوی دڤەوژێریت و زمانەكێ كوردی یێ ئیكگرتی هێدی هێدی یێ ڤەدرێسیت. خالا دن یا هەری بالكێش د مەدیا كوردی دا، چ یێن ناڤخوەیا كوردستانێ یان یێن ل هەندەران، هەموو تەڤ بۆ پیتێن لاتینی دادگێرن و ئەڤە رێكێ بۆ درۆستبوونا رێنڤێسەكا ئێكگرتی خوەش دكەت و هەردەما ئاریشا رێنڤێسێ هاتە چارەسەركرن، وەك مە ل ژوور دیاركری، ئێدی بەربەست و ئاریشە ب هێسانی د رێكا زمانێ ئێكگرتیێ كوردی دێ دەشت بن و خەباتكار و هەلگرێن ئالا ئێكگرتنا زمانێ كوردی مەدیاكارن.
ژێدەر:
(1) نڤریات الاعلام. د. حسن عماد مكاوی. د.عاگف عدلی العبد. النسخە الالكترونیە. 2007. بەرپەر 9
(2) نڤریات الاعلام و الاتصال. أعداد نسرین حسونە. النسخە الالكترونیە، 2015. بەرپەر 6.
(3) ویكپیدیا پشكا ئەلمانی ل رۆژا 2019.11.18.
(4) الاعلام و المجتمع. اعداد علی عبدالفتاح كنعان. دار الیازوری العلمیە للنشر و التوزیع. 2014. بەرپەر 5.
(5) ئازاد حەمە. چاخی زانیاری. ژ وەشانێن ناڤەندا هاڤیبوون یا لێكولین و وەشانێن كوردی ل بەرلین. چاپا ئیًكێ 2003. بەرپەر 100.
(6) جلال سلیم. ترك بریس(turkpress.com). 21-11-2019
(7) جەلال سەلیم هەر ئەو ژێدەر.
(8) كوردستان یەكەمین رۆژنامەی كوردی 1898-1902. كۆكردنەوەو پێشەكی: دكتۆر كەمال فوئاد. چاپی سێیەم، تاران 2006. بەرپەر 3.
(9) أنگولوجیا اللغە عند مارتن هایدجر. منشورات اڵاختلاف. الگبعە اڵاولی 2008. بەرپەر 63.
(10) د. كەمال فوئاد. كوردستان یەكەمین رۆژنامەی كوردی 1898-1902. چاپی سێیەم تاران 2006. بەرپەر 21
