گوڕێن ب كۆم د جیھانا بەعسیزمێ دا

عەلی بەندی

ھەڤڕكی و ململان شەڕێن مرۆڤان ل سەرگویا زەمین، نەیا دوھی و ئەڤرۆیە، بەلكو ھەر ل دەستپێكا ھەبوونا مرۆڤان؛ ئەڤ چەندە یا ھەی و تا نوكە یا بەردەوامە، مرۆڤ ھەردەم بۆینە قوربانی ململانێ و بەرژەوەندپەرستیێ، وژدان مرییە، ڤی عەردێ پان و بەرین؛ جۆرەھا كۆمكوژی بخۆڤە ھەمبێز كرینە.

ئاشكەرابوونا گوڕێن ب كۆم ل عێراقێ، ڤەدگەریت بۆ دەستپێكا ئازادكرنا عێراقا نوی ل رێكه‌فتى 9/4/2003ێ، ل دویڤ راپورتێن بسپۆر و شه‌هرەزایێن نێڤدەولەتی، نێزیكی 300 سێ سه‌د ھزار قوربانی د گوڕێن ب كۆم دا، د چارچووڤێ عێراقا بەعسیزمێ دا ھاتینە دیتن و ئاشكراكرنو. پترییا ئەڤان روفاتان یێن وەڵاتیێن كورد و شیعەنە، زێدەباری كرستیانان ئەوێن ملكەچی ئیرادە و دەستھەڵاتا رژێما بەعسا عەفلەقی نەبۆین، ب تایبەت د ناڤبەرا ساڵێن 1983 و 1988 و 1991ێ، كۆمكوژی و دیتنا گوڕێن ب كۆم ل سەر ئاستێن جیھانێ تنێ ل عێراقێ و كوردستانێ نەبوویە، بەلكو ل چەندین وەڵاتێن دیتر رویدایە، ئەگەر گەڕیانەكێ د ناڤ دیرۆكێ دا بكەین، دشێین بەحس ل ھولۆكوستا جوھییان د شەڕێ دویێ یێ جیھانی دا بكه‌ین، كۆمكوژیا دارفور د ساڵێن حەفتێیان دا ژ سەدێ بۆری دا ل رۆژئاڤایێ سودانێ، سەربڕخانه‌یێن كەمبۆدیا ل ساڵا 1975ێ ل سەر دەستێن خەمیرێن سۆر، توتسییێن رەواندی د ناڤبەرا ساڵێن 1990-1994ێ، كو د ڤی شەڕێ ناڤخۆیی دا، نێزیكی 800000 ھەشتسەد ھزار كه‌س ھاتنە جینۆساید كرن، كۆمكوژییا بوسنییان ل ساڵا 1992– 1995ێ، یا كو ب سربرنیتسا ھاتییە بناڤكرن، تێدا پتر ژ 8000 ھەشت ھزار وەڵاتییێن بێگونەھ ژ لایێ ھێزێن سربی ڤە ھاتینە كوشتن و د گوڕێن ب كۆم دا بنئاخ كرینە، كو زۆربەیا وان موسلمان بوون، كوشتارگەھێن ب كۆم یێن ئەرمەنان ل ساڵا 1915ێ ل سەر دەستێن كەمالیزمێن تورك، نێزیكی ملیۆنەك ژ ئەرمەنان ھاتن و كوشتن، عێراق یا كو ل سەر كلوخ و ھەستێن مرۆڤان ھاتییە ئاڤاكرن، سەردێر و مانشێتێن زۆربەی كۆڤار و رۆژنامە و ئاژانسێن جیھانی ب (دایكا گوڕان) ھاتییە بناڤكرن و نیاسین. ئەڤ ناڤە ژێرا ھاتییە بەخشین، چنكو د ناڤبەرا 30/3/2003- 24/7/2003ێ، نیزیكى (176) سه‌د و حه‌فتێ و شه‌ش گوڕێن ب كۆم ھاتینە دیتن و ئاشكراكرن، ھەر چەندە پشتی سەرھلدانا ساڵا 1991ێ ب دەھان گوڕێن ب كۆم ل كوردستانێ ھاتینە دیتن و ئاشكراكرن، لێ ل عێراقێ ھەتا نوكە گوڕ بەردەوام دھێنە دیتن و ئاشكراكرن، دەمێ بەحسێ گوڕێن ب كۆم دكەین، نەشێن ئاماژە نەدەینە قوربانییێن گەلێ كورد یێن د گوڕێن ب كۆم دا ل بیابانێن ژێری و ناڤەراستا عێراقێ د پرۆسێن جینۆسایدا گەلێ كورد ژ لایێ رژێما بەعسا ژناڤچوویی ڤە ل دویڤ پلان و بەرنامەیه‌كێ دارشتی كار بۆ كری، ب ساخی بنئاخ كرین، ب تایبەت پشتی ساڵا 1987ێ، عەلی حه‌سه‌ن مه‌جید، ناسیار ب (عەلی كیمیاوی) دەستھەڵات وەرگرتی، سیاسەتا جینۆسایدێ و عەردسۆتنێ ل كوردستانێ پەیرەو كری، سێ پێنگاڤێن سەرەكی گرتنە بەر.

دەستنیشانكرن

خرڤەكرن

ژناڤبرن.

   كەواتە ل سەر ئاستێ جیھانێ، پشكا شێری یا گوڕێن ب كۆم یا ف بەر عێراقێ كەفتی، پترییا ئاخا عێراقێ ل ژێری و ناڤەراست بۆینە گوڕستان و ل ژێر پەردا بێدەنگییا جڤاكێ نێڤنەتەوی و وژدانێن لغاف كری، ھەمی مافێن مرۆڤی ل عێراقێ ھاتینە پێشێلكرن و زێدەگاڤیێن ئاشكەرا ل سەر بەندێن رێككەفتننامه‌یێن نێڤنەتەوی ھاتینە كرن.

پشتی ژناڤبرنا رژێما بەعسیزمێ ل سالا 2003، ھێدی ھێدی گوڕێن بكوم ھاتنە دیتن و ئاشكراكرن، ئەڤ گوڕێن ب كۆم پترییا وان ل دەڤەرێن شیعەنشین ل ژێرییا عیراقێ ھاتینە دیتن؛ تایبەت ل سنورێن سێگۆشا پارێزگەھێن سەماوە و دیوانییێ و ناسریسێ نێزیك سنورێ سعودییێ، ئەڤ كەلھێن مەزن ل دووماھییا ساڵێن حەفتێیان دا ھاتینە ئاڤاكرن ل دویڤ نەخشێ ئێكەتییا سۆفیاتی یا بەرێ ل چەندین باژێرێن عیراقێ، كو ب كەلھێن مرنێ دھێنە ناسكرن. بۆ پرۆسێن ئەمنی و موخابه‌راتی و لەشكەری بكار دئینان، ژ دو قاتا پێكدھێن، ب شێوەیه‌كێ لاكێشە ھاتینە ئاڤاكرن، پترییا ئەڤان كەلھێن دژمنكارانە ل دھۆك، سەماوە، مووسل، دیوانییێ ھاتینە ئاڤاكرن، د چارچووڤێ شەڕێ ھەشت ساڵیێ دا عێراقێ مفا ژ ڤان كەلھان وەردگرت و بۆ دیلێن ئیرانێ بكار دئینان. دیسان ل ساڵا 1988ێ بۆ ئەنفالكرییێن كورد بكار ئینان . دەركەفتنا گوڕێن ب كۆم ل سەر شاشێن میدیایێن عێراقی و كوردستانێ و جیھانێ ب شێوەیه‌كێ ئاشكرا پێشێلكرنەكا مافێن مرۆڤی بوو رژێما بەعسا خوێناوی دەرھەقا گەلێ عێراقێ ب درێژاھییا دەستھەڵاتا خۆ پێ رابوویی، ب سەدان گوڕ ھاتنە دیتن، ھەر گوڕەكی نێزیكی (120) قوربانی بخۆ ڤە گرتبوون، ل 12/7/2019ێ، ئەم وەك چالاكڤانەك و پسپۆر د بوارێ  تاوانا ئەنفال و جینۆسایدێ دا مە قەستا ژێرییا عێراقێ ل پارێزگەھا سەماوە كرییە بۆ ماوه‌یێ چەند رۆژان ل وێرێ، مە قەستا چەندین دەڤەرێن بیابانێن سەماوە كر، ب سەر ھەلبووین، تیمێن شه‌هرەزا و تایبەتمەند ئەڤ گوڕە ھەلدان، ب مخابنی ڤە ھەر گوڕەكی نێزیكی (120) سه‌دوبیست قوربانی ھەمبێز كربوون. ھەمی قوربانی ئافرەت و زاڕۆكێن كورد بوون؛ یێن ل ساڵا 1988ێ ھاتینە ئەنفالكرن، ل دەستپێكێ ئەڤ گوڕە ب شێوەیه‌كێ بەرەڵایی دھاتنە ھەلدان ژ لایێ خەلكێ شیعەڤە كو پترییا ئەڤی خەلكێ شیعەنشین ل دەمێ سەرھلدانا ساڵا 1991ێ بۆینە قوربانی. د ئەڤان گوڕان دا ھاتینە نخافتن، ئەڤ گوڕە نە ب شێوەیه‌ك زانستی و ئەكادیمی و شه‌هرەزایی ھاتینە ھەلدان. ئەڤێ چەندێ كاریگەرییا خۆ ھەبووینە بۆ نیاسینا قوربانییان و چ رێگری ل ڤێ دیارده‌یێ نەگرت ژبەركو زۆربەی ئەڤ خەلكێ قەستا ئەڤان گوڕێن ب كۆم كری خەلكەكێ جەگەر كوزری بوون و ب نەینۆكان ئەڤ گوڕە ھەلدان، ھەر چەندە ڤیابا ب چ شێوه‌یێ ھەبا، ئەڤ پرۆسە ھاتبا راوەستاندن، به‌لێ چنكو دەستپێكا رۆخاندنا رژێما بەعس بوو، ژ لایەك دی ڤە ھێشتا عیراق نەكەفتبوو ل سەر چ رێكا، واتە ل ژێر سیبەرا نەبوونا دەزگەھێن دەولەتێ دا، ئەڤ كارە دھاتە كرن و  ئەستەم بوو ئەڤ دیاردە بھێتە راوەستاندن، به‌لێ ھندەك خەمخۆرێن مرۆڤایەتییێ شیان قەستا مەرجەعێن ئایینی، عەلی سیستانی بكەن و بابەتێ ئەڤان گوڕان بگەھیننێ تاكو فەتوایەكێ دەربێخیت بۆ راوەستاندنا ھەلدانا ئەڤان گوڕێن ب كۆم ب شێوەیەكێ بەرەلایی نەھێنە ھەلدان، چنكو مەرجەعێ ئایینی كاریگەریا خۆ ل سەر جڤاكێ عیراقێ ب تایبەتی جڤاكێ شیعەنشین ھەیە، ژبەر ھندێ مەرجەعێ شیعی داخواز ژ خەلكێ عیراقێ كر، چ كەس نێزیكی ئەڤان گوڕێن ب كۆم نەبیت تا كو ژ لایێ بسپۆر و شه‌هرەزایان ڤە بھێنە ھەلدان و پشكنین كرن، ل دویڤ راسپاردە و چاڤدێرییا وان بهێنە ھەلدان. ل دویڤ وێ بەرھەڤییا بۆ گوڕێن ب كۆم ھاتییە كرن، ل دویڤ جھێ جوگرافی دیار بوو كو پترییا ئەڤان گوڕان ل ژێری و ناڤەراستا عیراقێ ئاشكرا بۆینە، نێزیكی (80) ھەشتێ جھ پتر ژ (200) دوسەد گوڕێن بكۆمن. تنێ (20) بیست ل باكۆرێ عێراقێ ھەنە و یێن دیتر ل ژێری و ناڤەراستا عیراقێ نە، ل دویڤ راپورتێن لیژنێن تایبەت. بۆ ھەلدانا ئەڤان گوڕان ژ لایێ بسپۆر و شه‌هرەزا ل ژێر چاڤدێرییا ئەمەریكا و لیژنا مافێن مرۆڤی یا سەر ب نەتەوه‌یێن ئێكگرتی و دەزگەھێ شەھیدان یێ عیراقێ، ل پارێزگەھا سەماوە ئەو گوڕێن ب كۆم لێ ھاتینە دیتن ھەمی یێن كوردانن و خەلكێ كوردستانێ نە. ل ساڵا 1988ێ د ڤان گوڕان دا ھاتینە بەرزەكرن و بنئاخ كرن، ل دویڤ راپورتێن شه‌هرەزایان كو د ساڵێن ھەشتیان دا، پتر ئەڤ گوڕە ب پلان و بەرنامە ھاتبوون دارشتن ژ لایێ دەسھەلاتدارێن رژێما بەعسیزمێ ڤە، كو كولانا ھەر گوڕەكێ ب كۆم د كویراتییا (3) سێ میتران و دویراتیا (70) حەفتێ كم ژ سەنتەرێ باژێران و جادێن سەرەكی وەكو باژێرێن سەماوە و كەربەلا، جھێ ئەڤان گوڕان د ناڤ پەراسیێن گران دا دھاتنە دیار كرن، داكو زوی ب زوی نەھێتە بەرچاڤكرن و ئاشكەراكرن.

گوڕێن ب كۆم یێن قوربانیێن شیعە ژ یێن قوربانیێن گەلێ كورد جوداتر بوون، ژبەر كو ل ساڵا 1988 پلان و بەرنامە بو دیاركرنا جھێن گوڕێن بكوم و  چەوانیا كویراتی و درێژاھییا ئەڤان گوڕان ھات بوو دارشتن، به‌لێ گوڕێن ب كۆم یێن قوربانیێن شیعە یان رژێمێ ھند دەم نە بوو ئەڤان گوڕان ل دویڤ پلان و بەرنامه‌یێ خۆ یێ شۆفینی بكولن، ژبەركو نە شییا كونترۆلێ ل سەر وان دەڤەران بكەت ئەوێن سەرھلدان لێ پەیدا بوویی، ب تایبەت دەڤەرێن شیعەنشین، ئەڤ گوڕێن ب كۆم نێزیكی باژێر و جاده‌یێن سەرەكی ھەلدكولان، ژبەر كێمییا دەمی ھند د كویر نە بوون، بەلكو ل ھندەك گوڕێن ب كۆم لاش و جلكێن قوربانییان دھاتنە دیار كرن و د سەر عەرد بوون؛ بەروڤاژی یێن كوردان.

ئاشكەرا بوونا گوڕێن ب كۆم ل ھەمی دەڤەرێن عیراقێ ل دویڤ جھێ جوگرافی و ئالییەتێ یاسایی یێ قوربانیێن ئەڤان گوڕان یێن ب كۆم دكەڤیتە د خانا جینۆسایدێ دا، یا كو ل 9/12/1948ێ رێككەفتنێن نێڤدەولەتی وەكو تاوانا جینۆسایدی دایە نیاسین و رێككەفتن ل سەر كری، عیراقێ بخۆ باوەری پێكری ل رێكه‌فتى 20/1/1959ێ، زێدەباری بجھئینانا بەندێن ھاتینە دیار كرن ل یاسا یا سزایان یا جڤاتا ئاساییشا نێڤدەولەتی، كو عیراقێ ھەمی ئەڤ بەند و رێككەفتنامە پێشیلكرن و زێدەگاڤی ل سەر كرن ژ بۆ قڕكرنا مرۆڤێن گەلێ خۆ د چارچووڤێ عیراقێ دا، زێدەباری چەندین جاران بڕیارێن لێبۆرینێ دەر دئێخستن بۆ خۆ رادەستكرنا مرۆڤان وەكو یاخیبوون و دیاركرنا بێ تاوانییا وان ژ ھەر تاوانەكا كر بیت، گرۆڤ ژی ل ساڵا 1988- و 1991ێ وەك نموونە، بەلێ  ھەر بڕیار و لێبورینەكا دابیت، ھەمی خاپاندن و سەردابرن بوون، ب ڤێ چەندێ رژێما بەعس دو تاوان پێكڤە ئەنجام ددان و ل سەر خۆ دكرنە مال، یا ئێكێ كوشتنا وەڵاتییێن خۆ یێن عیراقێ، ئەڤەژی دچیتە دخانا تاوانێن جینۆسایدێ دا، یا دویێ لێڤە بوون و لێزڤڕین ژ وێ بڕیارا لێبوورینێ ئەوا دای، ئەڤەژی پێشیلكارییەك بوو ل سەر بەندێن رێككەفتنا یاسایا نێڤدەولەتی كو پێگیر نە بوو ژ بڕیارێن خۆ.

گوڕێن ب كۆم وەكو تێگەھ دھێنە پێناسەكرن؛ ئەو ژی پارچە عەردەكە، یان جھەكێ تایبەتە روفاتێن چەندین قوربانییان بخۆڤە دگریت و تێدا ھاتینە ڤەشارتن و بنئاخكرن یان ژی بەرزەكرن، دویر ژ رەوشت و بنەمایێن شەرعی و مرۆڤایەتیێ ھەمی ئاخ و عەردێ ژێری و ناڤەراستا عێراقێ گوڕێن بكۆمن، قوربانی ژی ھەمی خەلكێ عیراقێ نە و ل سەر دەستێن عیراقییان ھاتینە كوشتن و قڕكرن، بۆ نموونە:

– پارێزگەھا بەسرا:

دەملدەست ل گەل ئازادكرنا عیراقێ، چەندین گوڕێن ب كۆم ھاتنە ئاشكەراكرن، قوربانیێن ئەڤان گوڕان ڤەدگەرنە شەڕێ ھەشت ساڵیێ د ناڤبەرا عیراق و ئیرانێ و سەرھلدانا ساڵا 1991ێ، ل دویڤ راپورتێن لیژنێن مافێن مرۆڤی، نێزیكی (10) دەھ جھ ھاتینە دیتن ل سەر رێكا شەلامجە، دیسان ل ئەبی خەسیب گوڕێن بكۆوم ھاتینە دیتن.

– پارێزگەھا میسان:

ل سنورێ پارێزگەھا میسان (5) پێنج گوڕێن ب كۆم ھاتنە دیتن، قوربانیێن ئەڤان گوڕان ڤەدگەرنە ساڵا 1991ێ، نێزیكی (850) رووفات بوون، ئەوێن ژ لایێ كەس و كارێن قوربانییان ڤە ھاتینە نیاسین، تنێ (125) قوربانی نە نیاس بوون.

– پارێزگەھا سەماوە:

پترییا عەردێ سەماوە دەشت و بیابانە، به‌لێ ل ھندەك جھا گرێن مەزن ژی ھەنە، پشكا شێری یا گوڕێن ب كۆم یا ف بەر ئەڤێ پارێزگەھێ كەفتی، پتر ژ (14) چاردە  جھ ھاتنە دیتن، ل ڤان جھان (50) گوڕێن بكۆمن، ئەڤ گوڕە ڤەدگەڕنە ساڵێن ھەشتییان، دەمێ بارزانی ل ساڵا 1983 ئەنفالكرین، دیسان یێن ئەنفالكریێن ساڵا 1988ێ نە، د ڤان گوڕان دا ب ساخی بنئاخ كرین، ھژمارەكا ئەڤان گوڕان ڤەدگەڕنە قوربانییێن سەرھلدانا ساڵا 1991ێ یێن سەرھەلدانا شەعبانییێ، به‌لێ پتر ئەڤان گوڕان یێن ئەنفالكریێن خەلكێ كوردستانێ نە ئەوێن ژ لایێ رژێما بەعسا ژ ناڤچویڤە ل ساڵێن 1983 و 1988ێ ئەنفالكرین، ئەڤ گوڕە ل نوگرە سەلمان، زەبی،  مەھارە، دویری 150كم ژ سەنتەرێ باژێرێ سەماوە ھاتنە دیتن، ھندەك ژ ئەڤان گوڕان یێن كوردێن فەیلی نە.

– پارێزگەھا ناسریێ:

پارێزگەھا ناسریێ ژی بەھرا خۆ ھە بوویە ژ ئەڤان گوڕان، دو گوڕ لێ ھاتنە دیتن، قوربانییێن ئەڤان گوڕان ڤەدگەڕنە ساڵا 1991ێ، نێزیكی (200) قوربانی د ئەڤان گوڕان دا ھاتنە دیتن.

– پارێزگەھا دیوانییێ:

ل بیابانا دیوانییێ، (12) جھ ھاتنە دیتن، ل ڤان جھا (30) گوڕێن ب كۆم بخۆڤە گرت بوون، د ناڤبەرا پارێزگەھا سەماوە  و دیوانییێ دا بوون، پترییا ئەڤان گوڕان ھەستی و كلوخێن سەرا و جلكێن قوربانییان ب سەر عەرد كەفتبوون و ژ دویرڤە دیار دكرن،  قوربانییێن ئەڤان گوڕان یێن بارزانییان بوون، ئەوێن ل ساڵا 1983ێ ئەنفال و جینۆساید كرین.

– پارێزگەھا واست:

ل ڤێ پارێزگەھێ؛ دویری 70كم ژ جاده‌یا سەرەكی، ل بیابانا ڤێ پارێزگەھێ (6) شەش گوڕێن ب كۆم ھاتنە دیتن ل سنورێ قەزا بەدرە؛ نێزیكی (37) روفات ژی ھاتنە دەرێخستن، قوربانیێن ئەڤان گوڕان ڤەدگەڕنە ساڵا 1991ێ.

– پارێزگەھا نەجەف:

ل سنورێ پارێزگەھا نەجەف، (7) حەفت جھ ھاتنە دیتن، قوربانییێن ئەڤان گوڕان ڤەدگەڕنە ساڵا 1991ێ یێن سەرھەلدانا شەعبانییێ، د گوڕەكێ ب كۆم دا روفاتێن (70) حەفتێ قوربانییان تێدا بوون، دیسان د گوڕەكێ دیتر دا د ناڤبەرا كەربەلا و نەجەف  ب دەھان رووفات ژێ ھاتنە دەرێخستن، قوربانیێن ئەڤان گوڕان ڤەدگەڕنە ساڵا 1991ێ.

– پارێزگەھا كەربەلا:

كەربەلا وەكو قیبلگەھا شیعەیان، ھەمان پشكا خۆ ھەبوویە ژ ئەڤان گوڕێن بكۆم، ل دویڤ راپورتێن لێژنێن تایبەت و پسپۆران، مەزنترین گوڕێ ب كۆم ل سەر ئاستێ عیراقێ ل ئەڤێ پارێزگەھێ ل باژێركێ مەحاویل ھاتییە دیتن، نێزیكی (15000) پازدە ھزار قوربانی بخۆڤە گرت بوون،  ئەڤ گوڕێ ب كۆم ژ لایێ شیعەیان بخۆڤە ب شێوەیه‌ك بەرەللا ھاتنە ھەلدان، ئەڤ گوڕێ مەزن ڤەدگەڕیت بۆ ساڵا 2003ێ، دیسان نێزیكی (3200) روفاتێن دیتر د چەند گوڕێن دیتر دا ھاتنە دیتن، ل دویڤ ئاخفتنێن خەلكێ كەربەلا، (2350) ژ ئەڤان روفاتان ھاتینە نیاسین ژ لایێ كەس و كارێن وان ڤە ب رێكا جلكا و بەڵگەنامه‌یێن فەرمی و ناسنامه‌یێن وان.

– پارێزگەھا بابل:

ل باشۆرێ پارێزگەھا بابل، ل گوندێ ئیمام بەكر گوڕەكێ ب كۆم ھاتییە دیتن، نێزیكی (40) روفاتان د ناڤ ئەڤى گوڕی دا بوون، ل سنورێ پارێزگەھا بابل، (9) جھ یێن گوڕێن ب كۆم ھاتنە دیتن، ڤەدگەڕنە ساڵا 1991ێ.

– پارێزگەھا بەغدا:

بەغدا وەكو پایتەختێ عێراقێ و جھێ كۆمبوونا دبلۆماسییێن جیھانێ و ھەبوونا چەندین باڵیۆزخانێن وەڵاتێن جیھانێ، كو چ جاران كەسێ ھزر نەدكر گوڕێن ب كۆم ل ئەڤێ پارێزگەھێ دێ ھێنە دیتن، بەری رژێما بەعس بھێتە ژناڤبرن و رۆخاندن ب چەند رۆژەكا رابوو ب سێدارەدانا (100) سەد گرتی و زیندانییان، د ئێك گوڕ دا ڤەشارتن، نێزیكی باژێركێ سەلمان باك، دیسان ل ئەبۆ غرێب ژی گوڕێن مەزن ھاتنە دیتن، قوربانیێن ئەڤان گوڕان ڤەدگەڕنە ساڵێن ھەشتییان، ھەتا ساڵا 2003ێ، دیسان ل سەربازگەھا فەزیلییێ ژی چەند گوڕ ھاتنە دیتن، ل دویڤ وان بەڵگەنامه‌یێن فەرمی، قوربانیێن ئەڤان گوڕان ب سەرپەرشتییا راستەوخۆ یا (قوسەی سەدام حسێن) دھاتنە كوشتن و سێدارەدان و گوللە بارانكرن و د ڤان گوڕان دا بنئاخ دكرن.

– پارێزگەھا كەركووك:

ل سنورێ پارێزگەھا كەركووك (10) جھ ھاتنە دیتن، پترییا ئەڤان گوڕان ڤەدگەڕنە ساڵا 1991ێ، یێن دەمێ سەرھلدانێ، چەند ژ ڤان گوڕان ڤەدگەڕنە ساڵێن ھەشتییان ل دەمێ ئەنفالان وەكو گوڕستانا توپزاوا و شورجە.

– پارێزگەھێن ھەولێر و دھۆك و سلێمانیێ:

ل ڤان پارێزگەھان ژی چەندین گوڕێن ب كۆم ھاتینە دیتن، پشتی ژناڤجوونا رژێما بەعسا عەفلەقی ل ساڵا (2003)، چەندین گەرێن روفاتێن قوربانییێن ئەنفالان بۆ باوەشا كوردستانێ ھاتینە ڤەگوھاستن، وەكو بارزان، دوكان، چەمچەمال، رزگاری، شۆڕەش، گەرمیان، به‌لێ مخابن تانوكە چارەنڤیسێ ئەنفالكرییێن دەڤەرا بەھدینان نەھاتینە دیتن و ئاشكەراكرن، ھەرچەندە ل ھاڤینا ساڵا 1988ێ سەربازگەھا سەلامیێ؛ وێستگەھێ دووماھیێ بوو یێ خەلكێ لێقەومایێ ده‌ڤه‌را بەھدینان، پێشبینی دھێتە كرن، ئەنفالكریێن دەڤەرا بەھدینان ل دەردورێن پارێزگەھا میسل د گوڕێن ب كۆم دا ھاتبنە بنئاخكرن.

ژبەر گرنگییا بابەتێ گوڕێن بكۆم، سەرۆكاتییا جڤاتا وەزیران ل عیراقێ، رۆژا 16/5/…. ل ھەمی ساڵان كرە رۆژا نیشتمانی بۆ گوڕێن بكۆم، رێژه‌یا 80% قوربانی و گوڕێن ب كۆم یێن گەلێ كوردن.

 

ژێدەرێن مفاژێ وەرگرتی: 

١- م. م ضرغام خالد، المقابر الجماعية في العراق (بحث)، كلية اداب – جامعة كوفة.

2- عەدالەت عومەر، گوڕەبەكومەڵەكان و چۆنیەتی شیاندن و قەرەبوكردنەوە دا.

3- عەلی بەندی، كورد قران د ئایدلوژییا بەعسیزم دا.

4- سلیم الحسانی، المقابر الجماعية ومعاناة الوطن، مجلة المبين، العدد (7)،  2006.

5- مؤسسة الشهداء، شبكة المعلومات العالمية.