کورد و پرسا نەتەوەیی و نيشتمانی(*)

نەوزاد رەشید ئامێدی

پەیڤا نەتەوایەتی هەردەم ژ دو لایان ڤە دهێته‌ خواندن و تێگەهشتن. زمان و چاوانییا بکارئینانا پەیڤان، د سیاسەتێ دا چەکێن سەرەکینە. ئاخڤتن و یاریکرن ب پەیڤان هەلسۆکەفتێن خەلکێ و بیروباوەرێن وان دگوهۆڕن، لەوما کارتێکرن و شێوەیێ وەرگرتنا ڤێ پەیڤێ؛ ل سەر رێیا بکارئینانا وێ دمینیت، چاوا؟ ل کیرێ؟ کەنگی؟ یا ژ هەمیێ گرنگتر، ئەو کییە ڤێ پەیڤێ بکاردهینیت؟ سیاسیەکێ باوەرپێکرییە یان کەسەکێ ڕاستڕەوە؟ یان ئوپۆسۆزیۆنە؟ لەوما گرنگە مە ئاگەهـ ژ ڤێ چەندێ هەبیت؛ دەمێ ئەم ڤێ پرسێ دەستڤەددەین و لێکۆلینێ ل سەر دکەین. .

لێکۆلەر پەیڤا نەتەوایەتی، وەک پەیڤەک نۆیترال (حیادیNeutral ) بکاردهینن د خواندنێن ئەکادیمی دا دنڤیسین، به‌لێ پەیڤا ناشیۆنالیزم (Nationalism) ب دو بڕگەیان یا هاتییە پێکئینان، تا رادەیەکێ مەزن ئەم هەمی بڕگەیان ئێکێ وەکهەڤ تێدگەهین، لێ ئارێشە یا د بڕگەیا دویێ دا هەیی، تێگەهشتنا مە بۆ ڤی بڕگەیێ/ پەیڤێ، یا گرێدایی بیروباوەرێن مەیە. لەوما پشتی شەڕێ جیهانی یێ دویێ ئەورۆپیان بکارئینانا ڤی پەیڤێ یەکلایی کر، دا ژ بکارئینانا وێ ل سەر دەستێ نازییان جودا بکەن. ئەوێن ئەڤ پەیڤە کرییە هەڤڕامانا رەگەزپەرستی و دژایه‌تییا بیانییان و تەپەسەرکرنا نەتەوێن بندەست (کێمینەیان)، لەوما بکارئینانا پەیڤا نا‌شیۆنالیزم (Nationalism) هاتە توخویبدارکرن و گۆهارتن ب پەیڤا نیشتمانی(National)، بۆ هندێ دا بشێن ڤێ جوداهییێ پەیدا کەن.

(Nation) ژ پەیڤا (Natio) یا یۆنانی یا هاتی، د وی دەمی دا ڤێ پەیڤێ هندەک مانایێن جودا ژ وێ مانایا ئەڤرۆ دهێته‌ بکارئینان هەبووینە. ل دەستپێکێ ئەڤ پەیڤە بۆ کۆما وان کەسێن بیانێ هاتە بکارئینان، ئەوێن ل یەک جهـ ژ دایک دبن. پشتی هنگی مانا وێ بۆ هەمی رژێمێن سەربەخۆ، ب هەمی شێوێن بڕێڤەبرنێ ڤە هاتە گوهۆڕین، به‌لێ د چەرخێ هەژدێ دا و دەمێ شۆڕەشا فەرەنسی دا، مانا ڤێ پەیڤێ و بکارئینانا وێ هاتنە گۆهارتن. بکارئینانا وێ ل گەل هەڤڕامانا کەسانێن گەلەک تایبەت (Superb people) هاتە بکارئینان. د قووناغێن نویتر دا، تێگەهشتن و بکارئینانا وێ زێدەتر ب مللەتەکێ نایاب (Distinctive people)ڤە هاتە گرێدان و گرێدانەکا دیارتر ب که‌لتۆر و ڕەگەزێن خەلکێ ڤە پەیداکر. هەر وەڵاتەکی و که‌لتۆرەکی، تێگەهشتنا خۆ یا تایبەت بۆ ڤێ پەیڤێ و مانا وێ و شێوه‌یێ بکار ئینانا وێ هەبوو، هەر د ڤی دەمی دا بوو، ئەڤێ پەیڤێ جهێ خۆ د تیۆریێن سیاسی و فەلسەفی ل ئەورۆپایێ کر، ئەو ژی د ناڤبەرا ١٨٠٠ هەتا ١٩٢٠ێ. بەر ب مللەتێن دی یێن جیهانا سێیێ، هەر ژ دەستپێکا چەرخێ بیستێ ١٩٠٠ هەتا ١٩٦٠ێ.

به‌لێ ئەڤرۆ ئەم پەیڤا نەتەوە/ نەتەوایەتی (Nationality /Nation) ب سێ مانایێن جودا بکاردئینین. یا ئێکێ ب مانا وەڵات یان رژێمێن سەربەخۆ ب هەمی رەنگێن رێڤەبرنێ ڤە. ڤێ چەندێ ئەم د نموونه‌یا نەتەوه‌یێن ئێکگرتی دا (United Nations) دبینین. یا دویێ ب مانا ڕەگەزنامە، ب تایبەت دەمێ ل سەر پاسپۆرتا دهێته‌ نڤیساندن، ڕەگەزنامە (Nationality). مانا سێیێ، ئەوە، ئەوا زێدەتر بەربەڵاڤ، ب ڕەگەزێ کەسان ڤە دهێته‌ گرێدان یان یەک خوین یان دیرۆک یان ئەزمان یان که‌لتۆر و حەتا هندە جاران ب ئایینەکێ تایبەت ڤە، دهێتە گرێدان.

به‌لێ پشتی پترییا نەتەوه‌یێن جیهانێ سەربەخۆ یا خۆ راگەهاندین و وەڵاتێن خۆ ئازاد کرین، ئێدی فەلسەفا نەتەوایی بەر ب مرنێ ڤە چوو، جهـ بۆ هزرێن مەزنتر هاتە خۆشکرن، به‌لێ د ڤان ساڵێن دووماهیێ دا و ژ بەر زێدەبوونا پەنابەران ل ئەورۆپا، پارتێن سیاسی یێن راستڕەو و نەتەوه‌یی ل ئەورۆپا چاڵاک بوونە ڤە. ئەم دشێین ڤێ چەندێ د هەلبژارتنێن ساڵێن دووماهیێ دا ل ئەورۆپا و ئەمریکا باش ببینین. نۆکە هزرا ئەورۆپی یا ل سەر دو ئەنیا و دو هزرێن جودا دابەش بوویی، دەست پێ دکەت، ل شوینا چەپ و ڕاستا دگریت. ئەم دشێین ڤان هەردوو ئەنیا ل سەر جیهانگەریێ  (cosmopolitan) و ناشیۆنالیزمێ وەڵاتپارێزیێ/ نیشتمانپەروەریێ (patriotic) دابەشکەین، ئەم دشێین ئەنیا دویێ ل دویڤ ئارمانجێن وان، ل سەر دو جۆرا پێناسە بکەین: یێن ناڤین (معتدل/Moderate)، ئەون ئەوێن نۆکە ل ئەورۆپا بەربەڵاڤ و ب وه‌رگرتنا بیانییا و هەمبێزکرنا وان د وەڵاتێ خۆ دا (وەڵاتی حەوینکەر) دهێنە نیاسین، ب هیڤییا هندێ؛ کو بشێن د پاشەرۆژێ دا خۆ ل گەل وەڵاتێ خۆ یێ نوی بگونجینن. جۆرێ دویێ ئەون؛ ئەوێن ئەم دبێژینێ تۆندڕەو (المتطرفون/ Extremists)، بیانییا قەبیل ناکەن و ل بەرامبەر دڕاوەستیێن و بەس وان وه‌ردگرن، ئەوێن هەمان خوین هەیی. بیروباوەرێن وان گەلەک جاران بێهنا شۆفینیزمێ ژێ دهێت. ئەگەر ب باشی سەحکەینە نموونه‌یێن وەک برێکسیتێ ل بریتانیا سەرکەفتن و کەفتنا دۆناڵد تڕامپی ل ئەمریکا و د هەلبژارتنێن فەرەنسی دا، دێ ڤان هەردو ئەنیا باشتر بینین.

وەکی مە دیتی، پرسا نەتەوه‌یی د حەفتێ ساڵێن دووماهیێ دا گەلەک هاتە گۆهارتن. نە ژ بەرکو تیۆرییێن وێ هاتینە گوهۆڕین، به‌لێ چنکو دونیا نوی گەهشتە وێ باوەرییێ، کو ئێدی یەک ڕەگەزی و خوینا پاقژ مفا تێدا نینە و پێشکەفتنا وەڵاتان ب هەمەرەنگییا وێڤە گرێدایە، ئەمریکا وەک نموونەک ساخ. تشتێ دی پرسا نەتەوایەتی، دونیا تۆشی شەڕێن مەزن و وێرانکەر کر. هەروەسا ئەڤرۆ وەڵاتێن دونیایێ زێدەتر ژ یەک ڕەگەز تێدا دژین و گەلەک زەحمەتە وەڵاتەکی ببینی، کو خودان یەک ڕەگەز / نفش بیت. گەلەک ئەگەرێن دی.

به‌لێ ل ڤێرە پرسا گرنگ ئەوە، ئه‌رێ ئەڤێ چەندێ، ئەڤێ هزرێ هەمان رەنگڤەدان ل دەف نەتەوه‌یێن دی، ئەوێن بندەست، بۆ نموونە وەک کورد هەیە..!!

بێ کو من هیچ گۆمانەک هەبیت، بەرسڤا من، (نە)یەکا مەزنە.

ئەڤێ چەندێ گەلەک ئەگەر هەنە، ئەگەرا ئێکێ و یا ژ هەمییا گرنکتر خەلەتییا بەراوردکرنا مللەتەک بندەست، کورد وەک نموونە، ل گەل مللەتەک دی سەربەخۆ، چ ل ئەورۆپا یان ل هەر پارچەکا دی یا دونیایێ بیت بهێتەکرن. چونکە سەرخوەبوون و ئازادی، مللەتا ژ قووناغەکا هزری بۆ قووناغەکا دی دبەت، پڕس و پێویستی د گەل دا دهێنە گوهۆڕین. لەوما فەلسەفا بەبەغای ل ڤێرە ب کێر ناهێت. ئانکو کۆپیکرنا هزر و تیۆری یێن مللەتێن سەربەخۆ، سەپاندنا وێ ل سەر مللەتەک بندەست دێ یا خەلەت بیت، ئەنجامێن وێ دێ د بەروڤاژی بن. هەر چەندە مفا وەرگرتن ژ ڤان جۆرە تیۆران و ئەزموونان کارەک باشە و زەنگیکرنا ڤێ هزرێ یە. لەوما گەلەکا گرنگە مە تێگەهشتنەک تایبەت بۆ ڤێ پرسێ هەبیت، کو ل گەل بارودۆخ و که‌لتۆر و هزرێن خەلکێ بگونجیت. بەس د وی دەمی دا؛ دێ گرنگییا ڤێ پرسێ زانین و کویراتی و کارتێکرنا وێ ل سەر ئەڤرۆ و پاشەرۆژا وەڵاتێ خۆ و نەتەوه‌یا خۆ بینین. هەروەسا جودابوونەکا دی یا مەزن یا د ناڤبەرا بکارئینانا ڤێ پەیڤێ ژ لایێ نەتەوەیه‌ک سەربەخۆ و نەتەوەیه‌ک بندەست دا هەی. ئەز دشێم ببێژم ئەو جیاوازی ئەوە، ئەوا د ناڤبەرا جوانییا پەیڤێ و کرێتییا وێ دا، ئانکو ئەو جودا بوونەیە د ناڤبەرا بکارئینانا ڤێ پەیڤێ ل دەف وەڵاتەک وەک تورکیا بۆ نموونە دا، دەمێ ئەڤ پەیڤە رەنگڤەدانا ڕەگەزپەرستی و تۆندڕەوی و داگیرکرن و زۆڵم و زۆردارییێ دکەت. د ناڤبەرا جوانییا ڤێ پەیڤێ ل نك نەتەوەیه‌ک بندەست، وەک کورد، دەمێ ئەڤ پەیڤە ڕەنگڤەدان و هەڤڕامانا یەکبوونێ و یەکگرتنێ و پاقژی و خەباتێ، ژ بۆ بدەستڤەئینانا مافێ خەلکێ و سەربەخۆیی و ئازادییا ڤی مللەتی بیت.

مللەتێ کورد د دیرۆکا خۆ دا، رێکەک گەلەک جوداتر ژ مللەتێن دی هەبوویە، لەوما پێویستە تیۆرێن تایبەت ژ بۆ خواندنا پرسا نەته‌وەیی یا ڤی مللەتی و چەسپاندنا تیۆرێن رۆژئاڤا ل سەر ڤی مللەتی هەبن، دانانا نەخشێ پاشەرۆژا ڤی مللەتی ل سەر بنیاتێ ڤان تیۆرییان، نیشانا نە تێگەهشتنێ یە و نەبوونا زانینێن پێدڤییه‌ ژ بۆ خواندن و تێگەهشتنا دیرۆک و فەلسەفه‌یا جیهانێ. ژ بەر ڤێ چەندێ من بزاڤكرییه‌ د چەند ساڵێن چوویی دا، خواندنەک نوی بۆ پرسا ئالۆزا نەتەوه‌یا کورد بکەم، کو ل گەل دیرۆک و پێکهاتە و ڕاستییا دیرۆکا ڤی مللەتی بگونجیت. هەروەسا بکەمه‌ بنەما بۆ دانانا تیۆرەک نەتەوه‌یی و نیشتمانی یا نوی، ب خامە و جلكێن کوردی بیت.

پرسا نەتەوه‌یی و نیشتمانییا گەلێ کورد؛ گەلەکا ئالۆزە و رۆژ ب رۆژ ئالۆزتر و خراپترە، نەک ژ بەر کو دوژمنێن کوردان گەلەکن یان جۆگرافییا کوردستانێ یا سەختە و هەتا دووماهییێ ژ وان ئەگەرێن کلاسیکی، ئەوێن هەردەم بۆ مە دهاتن گۆتن، مە ژی وەک به‌بەغا ڤەدگێرا و دنڤیسی، بێى، کو هزرا خۆ تێدا بکەین، به‌لێ د ڕاستیێ دا، ئەگەرێ نەیەکگرتن و یەکهەڵویست و یەکئارمانج و بێهێزی و بێدەولەتییا ڤی مللەتی، ئو ئالۆزییا ڤێ گرێکێ، یا د ناڤا جەرگێ مللەتێ کورد دا پەیدابوویی. چارەسەرکرنا ڤێ پرسێ یا ب تێگەهشتنا دروستا ڤێ پرسێ ڤە گرێدایە. ئەڤ چەندە ناهێتە زانین و تێگەهشتن ئەگەر ئەم ب شێوەکی نوی هزر نەکەین.

گرنگە بەری هەر تشتەکی بزانین، ل جیهانا ئەڤرۆ ڕەگەز یان نەتەوه‌یێن پاقژ چ هەبوون نینە. د باوەرا من دا؛ نۆکە پرسا نەتەوه‌یی یا ب هزروبیرێن کەسان ڤە گرێدایە، نەک کا چ جۆرێ خوینێ د لەشێ وان دایە.

ئەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینە مللەتێن جیهانێ و دیرۆکا کەڤن و هەتا ئەڤرۆ ژی، دێ بینین کو جیهان د هزاران شەڕان دا یا دەرباز بوویی و ب سەدان جاران مللەت و جهێن خەلکێ هاتینە داگیرکرن، خەلک کۆچبەر بووینە جهێن نوی، ل گەل نەتەوه‌یێن جودا تێکەلبووینە. د ڤان شەڕان دا، ب ملیۆنەها جاران تەعدایا ل ژنکا هاتییە کرن ، د ئەنجام دا زارۆک پەیدابووینە، ئەو زارۆک بووینە باب و دایک،  مال و عەشیرەت پێکئیناینە. ئەڤ چەندە د مێژوویا کەڤن دا ب تایبەت ل سەر دەمێ ئیسلامێ گەلەک یا بەربەڵاڤ بوو، کا چاوا ژن دهاتنە ڕەڤاندن و ب دو گیان ئێخستن و ب ملیۆنەها زاڕۆك ب ڤێ رێکێ ژ دایكبووینە‌. یا من دڤێت بێژم و دیار کەم، خوینا مللەتا ژ بوونا شەڕ و داگیرکرن و کۆچبەریێ تێکەل بوویە و ئێدی ڕەگەزێن پاقژ و خوینا پاقژ نەماینە. لەوما مللەتێن یەکڕەگەز و یەکخوین ژی نەماینە^(١).

ئەز دشێم بێژم، کورد ئێک ژ وان مللەتانە، ئەوێن زێدەتر ژ هەمییا خوینا مللەتێن دی تێکەلی خوینا وان بوویی. هەر ژ بەر وان ئەگەرێن مە ل سەری دیارکرین، ب تایبەت چنکو کوردستانا مەزن پترترین شەڕ و داگیرکرن و کۆچبەری بخۆڤە دیتییە. دیرۆکا مێزۆبۆتامیا یا پڕە ژ دروستبوون و هەڕفاندنا وەڵات و شارستانییەتێن جودا، هاتن و چوونا مللەتان. جهێ ستراتیژی یێ کوردا، بوو ئەگەرێ هندێ، کورد بکەڤنە ل سەر رێک و بەر پێن وەڵات و نەتەوه‌یێن دەڤەرێ. ئەڤ چەندە یا بەردەوام بوو، هەر ژ بەری زایینێ و هەتا ئەڤرۆ و دێ یا بەردەوام بیت.

هەر د ڤی چارچووڤه‌ی دا و ل سەر ڤێ پرسێ، من پەیوەندی ب گەلەک کەسێن کورد کر، ئەوێن پشکنینێن (د. ن. ئا. DNA) یێ ب خۆ ئەنجامداین. به‌لێ حەیف رازى نەبوون، کو ناڤێن وان بەڵاڤ بکەم. ژ بەر هندێ نەشێم ڤێ ڕاپرسییێ وەک بەڵگە بکار بینم، به‌لێ دێ شێم بەحس کەم و بەلکی د پاشەرۆژێ دا، ئەز یان هەر کەسەکێ دی بشێت ڤێ چەندێ ب شێوەیه‌کی زانستی و بەفرەهـ ئەنجام بدەت. ب هەر حال، د ڤێ ڕاپرسیێ دا، من پەیوەندی ل گەل ٢٤ کەسان کر، کو هەمی کوڕ و کچێن کوردان بوون و هەمییان سەد ژ سەدێ باوەری ب هندێ هەبوو، کو کوردێن ڕەگەز/ خوین پاقژن، به‌لێ هەر ٢٤ کەسان و پشتی پشکنینا (د. ن. ئا. DNA) یێن کرین، بۆ وان دیاربوو، کو گەلەک ڕەگەزێن/ خوینێن دی تێکەلی خوینا وان بووینە و هەر یەک ب رێژەکێ ژ ١٪ دەست پێ دکەت و هەتا دگەهیتە ٤٠٪^(٢). ل ڤێرە من دڤێت بێژم ئەڤە نە بەس حالێ کوردایە، لێ بەلکو باهرا پتر ژ مللەتێن جیهانێ یە، به‌لێ هەر دەڤەرەکێ ل دونیایێ ب ڕێژەیه‌کا جودا. هەروەسا ئەڤە نابیتە ئەگەرا تێکدانا هەستا نەتەوایی و نیشتمانی، بەلکو بەروڤاژی، دی بیتە ئەگەرێ زەنگینکرنا مللەتی.

– بۆچوونا ئێکێ:

تێگه‌هشتن و بۆچوونا وانە د ڤێ لێکۆلینێ دا، ڕەگەزێن پاقژ نەماینە. کوردێن ئەڤرۆ ب گەلەک ڕەگەز/ خوینێن جودا یێن پێکهاتین.

ژ بەر ڤێ چەندێ، ئەوا مە ل سەری گۆتی و دیارکری، ئەز گەهشتم وێ باوەرییێ، کو هەستا نەتەوایه‌تی یا ب خوین و ڕەگەزێ مرۆڤی ڤە گرێدایی نینە. بەلکو یا ب پەروەرده‌یا مرۆڤا ڤە گرێدایە و چاوا دهێنە مەزنکرن و فێرکرن. ئانکو خوینا خەلکێ هەستا وان یا نەتەوایه‌تی دیار ناکەت. دبیت کەسەک د ڕەگەز دا کورد بیت و پتر ژ داگیرکەرەکی دژی کودرستانێ و نەتەوه‌یا خۆ کار بکەت.

گەلەک جاران هەستا مە  یا نەتەوایه‌تی و نیشتمانی یا ب جهێ دایکبوونا مە و ژیانا مە ڤە گرێدایە. به‌لێ باهرا پتر یا ب هزروبیرێن دایک و بابێن مە و دەوروبەر و ژینگەها مەڤە گرێدایە. ب تایبەت دایکێن مە ڤە گرێدایە. ئانکو ب زمانەکێ سادەتر، ب پەروەردا مە ڤە گرێدایە. به‌لێ زێدەتر ب دایکێن مە ڤه‌ گرێدایه..!!

گەلەک ئەگەر هەنە بۆ ڤێ چەندێ، به‌لێ یا ژ هەمیێ سادەتر ئەم دشێین بێژین ژن نەک بەس پێنجەهـ ژ سەدێ ژ جڤاتێ مە پێکدئینیت، به‌لێ بەلکو ئەو پێنجەها مایی ژی ب خودان دکەت و پەروەردە دکەت. لێ ئەڤە ل هەمی جیهانێ یا هەی، بەس بوو ل کوردستانێ کارتێکرنا ژنا کورد یا بەروڤاژی جیهانێ یە. ئەڤەیە ئەو پرسا دروست، ئەوا پێویستە ل سەر ب راوەستین و بزانین. ب هزرا من کارتێکرنا ژنا کورد ل سەر هەستا نەتەوایه‌تی و نیشتمانییا کوردان گەلەک یا بەرچاڤ و بهێزە.  ب باوەرا من ئەڤ کارتێکرنە یا سەقەت بوو، بەروڤاژی جیهانێ، ئەڤ کارتێکرنا خراب، باشتر د سیهـ سالێن دووماهیێ دا دیار دبیت.  چونکە هەردەم ئازادییا ژنا کورد ئازادییەک توخویبدار بوو، زێدەتر ئەڤ ئازادییە و کارتێکرنە د ناڤا مالێ دا گەشە دکر و رۆلێ وێ و کارتێکرنا وێ ل سەر زەڵامێ کورد زێدەتر د ژوورێن گرتی ڤە بوو. لەوما پەروەردەکرنا کەسێ کورد، پەروەردەک ماڵی بوو و د چارچووڤەک بچویک دا گەشە دکر، ئەڤێ پەروەردێ زێدەتر خزمەتا بەرژەوەندییێن تایبەت دکر. ژ بەر هندێ د پاشەرۆژێ دا ئەڤ ئازادییە بۆ ئازادییەک کۆژەک، بەروڤاژی ل سەر خەلکێ کوردستانێ زڤری ڤە. چونکە ڕاستە ژنا کورد د ناڤ ماڵێ دا یا ئازاد بوو، به‌لێ یا تەپەسەر بوو ژ دەرڤەی ماڵێ و ژ دەرڤەی ژوورا نڤستنێ. ئەڤێ پارادۆکسێ کارتێکرنەکا بەروڤاژی ل سەر ژنا کورد کر، شیا د پرسێن مەزن دا، ژنا کورد بکەتە ئامیرەک خرابکەر، زێدەتر ژ ئامیرەک ئاڤاکەر، ئەوێن ب پەروەردا نەتەوه‌یی و نیشتمانی ڤە گرێدایی. ژ بەر هندێ ژی زێدەتر ئەم بووین خودان جڤاتەک حەز ژ خۆکەر و دشێین هەمی تشتەکی قوربانی بەرژەوەندییا خۆ و مالا خۆ یان بچویکێن خۆ بکەین. ئەڤە باراپتر نیشانا وێ پەروەرده‌یا سەقەت دیار دکەت، ئەوا مللەتێ کورد ل سەر مەزن بوویی و مەزن دبیت. به‌لێ ئەڤە نە گۆنەها ژنا کوردە، به‌لێ گونەها وی زەڵامی و جڤاتێ یە، ئەوا ژنا کورد هۆسا گڤاشتی و تەپەسەرکری و کرییە ئێخسیرا ماڵێ و وان چار دیواران و نەهێلای زێدەتر و مەزنتر ژ ماڵێ هزر بکەت^(٣). بەس  ئازادییا ڕاستەقینەیا ژنا کوردە، تاکە چارەسەرا ڤێ کێشێ یە. ژ بۆ هندێ؛ دا بشێت خۆ بخودانا ڤێ جڤاتێ و وەڵاتی بزانیت و نە وەک کوێلە (عبد) بیت.

سەبارەت کارتێکرنا جهێ ژ دایکبوون و مەزن بوونا مروڤی ل سەر هەستێ نەتەوه‌یی و نیشتمانی ڤە. ئەم دشێین کوردێن کۆچبەری دەرڤەی وەڵاتی بووین؛ بکەینە نموونە. ب تایبەت نڤشێن دویێ و سێیێ و بەر ب سەریتر. دێ بینی، کو هەستا وان سەدا پێنجەهـ یا بۆ وی وەڵاتی، ئەوێ ئەو لێ ژ دایک دبن و مەزن دبن گرێدایە، پێنجەها دی یا ب پەروەرده‌یا وان ڤە گرێدایە، به‌لێ ب دیتنا من ئەگەر هەردو وەڵات و نەتەوه‌یان دانینە بەرامبەر ئێک، دێ بینین، کو ژێیاتى (انتماء) باهرا پتر ژ ڤان نڤشێن نوی بۆ وەڵاتێ نوی یە (ئەوێ ئەو لێ دایک دبن). ل ڤێرە دێ بینین، کو خوینا وان کەسان چ کارتێکرنا وەسا ل سەر هەستا وان نەبوو. بەلکو پەروەرده‌یا ماڵێ و کارتێکرنا جڤاتێ و ژینگەها دەوروبەر، کارتێکرنەکا هەرە مەزن و ئێکلاکەر ل سەر ڤان نڤشێن نوی هەبوو.

– بۆچوونا دویێ:

هەستا نەتەوه‌یی و نیشتمانی یا ب خوینێ ڤە گرێدایی نینە، بەلکو یا ب جهـێ ژ دایکبوون و مەزنکرن و ژینگەها دەوروبەر و شێوه‌یێ پەروەردەکرنێ ڤە گرێدایە.

هەر ژ بەر ڤێ چەندێ، ئەوا مە ل سەری گۆتی و دیارکری، کارتێکرنا دوژمنان و کارتێکرنا جۆگرافیایێ ل سەر لاوازبوونا هەستا مەیا نەتەوایی، ژ کارتێکرنا پەروەردا مە و جڤاتێ مە،  ل سەر لاوازبوونا هەستا مەیا نەتەوایه‌تی و نیشتمانی کێمترە. ئەڤ چەندە پشتی ساڵێن نۆتێ و سەرهلدانا کوردستانا باشۆر باشتر دیار دبیت و بەرچاڤ دبیت. د ماوێ سیهـ ساڵێن خۆبرێڤەبرنێ دا، هەستا نەتەوایه‌تی و هزرا سەربەخۆیێ ژ بەری ساڵێن نۆتان دا لاوازتر لێهات. د وی دەمێ دا، کو دەستهەڵاتا دوژمن و داگیرکەران کێمتر لێهاتی و پەیوەندیێن جۆگرافی یێن کوردان باشتر و به‌رفره‌هتر لێهاتن.

ئانکو ب نەهێلانا یان کێمکرنا کارتێکرنا دوژمنان و جۆگرافیایێ ل سەر کورد و کوردستانێ. هەستا نەتەوه‌یی و نیشتمانی باشتر لێنەهات، بەلکو بەروڤاژی کێمتر و لاوازتر لێهات. ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت، کو ئاریشه‌یا مە نەک دۆژمن و جۆگرافیایە، بەلکو ئاریشا مە یا د ناڤا جەرگێ مللەتێ مە دا پەیدابوویی و یا بەردەوامە و رۆژ ب رۆژ یا گەشە دکەت. هەرچەندە ئەم نەشێین بێژن هیچ کارتێکرنەک نینە، لێ ئەو کارتێکرن بەراورد ل گەل ئەگەرێن دی گەلەکا کێمە.

– بۆچوونا سێ یێ:

ب کێمکرنا کارتێکرنا داگیرکەران و ئەگەرێ جۆگرافی ل سەر کوردان، هەستێ نەتەوایی و پەیوەندی و گرێدانا (إنتماء) کوردان ب وەڵات و نەتەوا خۆڤە، کێمتر و لاوازتر لێهات، نەک باشتر وەکی مە هزر دکر و ئەم دهاتین فێرکرن.

جهێ کوردان یێ ستراتیژی، بۆ ئەگەرێ هندێ، کو گەلەک نڤش و ڕەگەزێن بیانی، ل کوردستانێ بنە جهـ بن. لێ ژ بەر نەبوونا دەولەتەکا کوردی یا بهێز، کۆ بشێت سەرەدەریەک ساخلەم دگەل ڤان بیانیێن نوی بکەت، بوو ئەگەرێ هندێ، کۆ هەژێکرن و گرێدانا ڤان بیانییان وەکی یارییا مرنێ (لعبة الموت) لێهاتبوو. جار یا ب هێز بوو و جار یا لاواز بوو، ل دویف هێزی و لاوازییا کوردان و داگیرکەرێن کوردستانێ.

ئەڤ چەندە زێدەتر د دیرۆکا کەڤن دا یا دیار و پێشچاڤ بوو. دروستبوون و هەڕفاندنا وەڵاتێن دەڤەرێ چ ل سەر دەستێ کوردان یان نەتەوه‌یێن دی یان ژی ب ئەگەرا کۆچبەرییێ و هشکاتییێ و ڕەڤێ و هەتا دووماهییێ، ئەڤ چەندە دبوو ئەگەرێ خۆجهـبوونا ڤان مللەت و نەتەوه‌یان ل دەڤەرێن خەلکێ رەسەن، وەک کورد و فارسان. لێ ژ لایەکی ڤە؛ ئەڤ خەلکە دبوونە ئەگەرێ ئالۆزی و لاوازییا نەتەوه‌یا حەوینکەر، ژ لایەکێ دی ڤە دبوونە ئەگەرێ ب هێزکرن و زەنگینکرنا ڤێ نەتەوه‌یێ. ئەڤ کارتێکرنە گرێدای هێزا دەولەتا حەوینکەرڤە بوو، کا چ رادە دشییا ڤان مللەتێن نوی د جەرگێ نەتەوا دایک دا ب بۆهژینیت. کورد د ڤی چەندێ دا نەک بەس د لاواز بوون، بەلکو د مری بوون. ئەڤ کارتێکرنە ئەڤرۆ ژی یا بەردەوامە. دەما دبینین؛ کا چاوا ئەڤ بیانییە یان حەتا هندەک کوردێن رەسەن ژی، بزاڤێ دكه‌ن نەتەوه‌یێن ژ ناڤچوویى ساخکەنەڤە، وەک ئاشۆریان و هندەک خۆ بکەنە عەرەب، دا ژ بۆ بەرژەوەندییەکا کەسی یان گرۆپەکی یان ژ بەر دژایه‌تییا کەسەکی یان پارتەکێ خۆ ب هەڤالەکێ پیغەمبەرێ عەرەبی بگەهینن.

– بۆچوونا چوارێ:

هاتنا ڕەگەز و نڤشێن دی بۆ ناڤ ئاخا کوردستانێ و تێکەل بوونا وان ل گەل خەلکێ رەسەنێ دەڤەرێ، کارتێکرنەک خراب ل سەر نەتەوا کورد دروستکر. ئەڤ چەندە دەمێ دەستهەڵاتا کوردی یا لاواز و بندەست و داگیرکەرێ کوردستانێ یێ ب هێز باشتر دیار دبوو.

نەبوونا دەولەتەکا کوردى یا بهێز، نە بەس هەستا نەتەوایه‌تی لاواز کر، لێ یا وێرانتر، پەیوەندی و یەکرێزییا کوردان ژی تێکدایە. هەروەسا گرێدان و ژێیاتییا کوردان بوو بنەماڵ و عەشیرەت و باژێر و دەڤەرێ ڕاکێشایە. ئەڤێ چەندێ رۆژ ب رۆژ هەستا نەتەوایه‌تی و نیشتمانی سستر لێ کرییە و هزرا سەربەخۆیێ لاوازتر لێ کرییە. پشتی ساڵێن نۆتێ و سەرهلدانێ و کێمکرنا دەستهەڵاتا داگیرکەران و خورتكرنا پەیوەندیێن کوردان، ئەڤ سیفەتا کۆژەک باشتر دیار بوو و گرێدان و هەڤسۆزییا مە بوو باژێر و دەڤه‌رێن مە؛ ژ نەتەوە و وەڵاتی، زێدەتر بوو. هەروەسا دبیت ئەم تاکە مللەت بین، نەتەوه‌یا خۆ ب ئێخینە د خزمەتا خۆ و پارت و دەڤەرێن خۆ دا. حەزژێکرن و خزمەتا مە بوو نەتەوە و نیشتمانێ مە ژی یا ب مەرجە، بەس ب مەرج ئەز کوردم و کوردستانیم!

نموونە ل سەر ڤێ چەندێ د زۆرن. ئەگەر ئەم دژاتییا شێوەزاران یان دژاتییا باژێڕان، ل بن چاڤدێرییەکا چڕ ب دانینە، دێ بینین، کو ئەڤ دژاتییا برا ل گەل ئێک، گەلەک ژ دژاتییا کوردان بۆ داگیرکەرێ  کوردستانێ تۆختر و کویرترە. ئەگەر بچویکتر بەرێ خۆ بدەینێ، دێ بینین، کو دژایەتییا عەشیرەتێن ئێک دەڤەر، بنەماڵان د هەمان عەشیرەت دا، کەسوکاران د هەمان بنەماڵ دا، ژ دژاتییا داگیرکەران و بیانییان دژوارترە. ئەڤە زێدەتر بەس د ناڤ کوردان دا یا هەی، ل دویڤ زانینا من، مە ب دەهان نموونە هەنە، کا چاوا عەشیرەتەکێ یان پارتەکێ، بەس ژ بۆ دژاتییا عەشیرەتەک یان پارتەکا دی یا کوردی، دەڤەرەکا کوردستان و سەربەخۆیا کوردستانێ قوربانی بەرژەوەندیێن خۆ کرییە. ئەڤ چەندە ب گشتی نیشانا لاوازییا هەستا نەتەوەیی و نیشتمانییا خەلکێ سادەیە، ئەگەر ڤان پارت و عەشیرەتان هۆسا ب ساناهی و بوێری، جەسارەتا خیانەتا کورستانێ نەدکر. هەروەسا ئەم نابینین، کو خیانەتا کوردستانێ دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا ئەنجامێن خراب بوو خاین و خۆفرۆشان. نە ژ لایێ خەلکێ ڤە و نە ژ لایێ پارتێن کوردی ڤە، یا ژ وێ مەزنتر و وێرانتر، هەتا نۆکە مە یەک ناڤ و یەک تێگەهشتن بۆ خییانەتێ نینە، مانا وێ چییە؟ توخویبێن وێ چنە؟ کی دۆستە کی دوژمنە؟ هەر کەس و وژدانا خۆیە.

– بۆچوونا پێنجێ:

 بنەماڵ، عەشیرەت، باژێر، دەڤەر و بەرژەوەندیێن تایبەت ژ کوردستانێ گرنگترن، ئنتیمائا مە ژ بۆ وان مەزنترە، نەک بۆ نەتەوه‌یا کورد. ب ساناهی ئەم نەتەوه‌یا خۆ و ئاخا خۆ قوربانی عەشیرەت و دەڤەر و بەرژەوەندیێن خۆ یێن تایبەت دکەینە.

نەبوونا دەولەتا کوردی، لاوازییا هەستا نەتەوایی، لاوازییا پەیوەندییان و نەیەکرێزییا مە، ژ بەر وان ئەگەرێن مە ل سەری دیارکرین، هەردەم وەلێکرییە ب ساناهی ئەم بشێین خۆ بۆ کەسێ بیانی ب چەمینین و ل بندەستهەڵاتا وی بژین و زۆردارییا وی ژ کەسەکێ کورد، زێدەتر قەبیل بکەین. ئەگەر ئەو کورد چەندێ زیرەک و ژێهاتی و کوردپەروەر ژی بیت. هەروەسا ئەم ب سەرکەفتنا ئێک و دو غەمبار دبین، بەرامبەر دراوەستین. چەند ئەو کەسێ سەردکەڤیت نێزیکتر بیت، ئاگرێ ململانێ خۆشتر لێ دهێت. ئەڤ چەندە ئێک ژ مەزنترین پارادۆکسێن کوردایە، یێ ب بنەماڵێ و عەشیرەتێ و دەڤەرێ ڤە گرێدایە، ئەگەر سەرکەفت و شیا ڤان هەرسێکا ب سەربێخیت، دێ بۆ تشتەکێ بچویکتر دژاتییا ڤان ژی کەت، وەک بەس عەشیرەتێ و پشتی هینگی بنەماڵێ و پشتی ڤێ هەمییێ، دێ ژ بۆ خاترا ماڵا خۆ ب تنێ دژاتییا وان ژی کەت. هەتا ل دووماهییێ خۆ ب تنێ و ل بندەستێ داگیرکەرەکێ نویتر و بهێزتر دبینیت. ئەڤە بوویە هەردەم رۆلێ کوردان د دیرۆکێ دا. دوژمنێ خۆ بوویە. پشتی من ئەڤ چەندە ب باشی دیتی و زانی، ئەز ژ نوی د مەرەما دروست ژ وێ گۆتنا دبێژیت «کەو دوژمنێ سەرێ خۆیە» تێگەهشتم. نیشانێن ڤێ پەروەرده‌یا خراب، مە ڕێزگرتن بۆ هیچ پیرۆزییەکا خۆ، نە دیرۆک، نە ئاخ، نە زمان و نە ئاڵا نەمایە.

ژیانا من ل دەرڤەی وەڵاتی دەرفەت دا من، کو تێکەلى کوردێن هەمێ دەڤەران و هەمی پارچێن کوردستانێ ببم. ئەز حێبەتی دمینم، کا چاوا ئەم هەمی ب چاڤەکێ کێم  بەرێ خۆ ددەینە کەسایەتیێن دیرۆکی. دیرۆکا مللەتێ خۆ و هەتا ناڤ و ئاڵایێ وەڵاتێ خۆ کێم دبینین. ژ رۆژا دەرکەفتنا من و هەتا ئەز گەهشتیمە بنە جهـ، من ب هزاران کورد دیتن و نیاسین، من ژ تبلێن دەستەکی زێدەتر نەدیت؛ ل دەف بیانییا بێژن ئەم خەلکێ کوردستانێینە یان بێژن ئەم خەلکێ باشۆرێ یان باکۆرێ کوردستانێینە، لێ گەلەک ب ساناهی و بێ شەرم دێ بێژن ئەم خەلکێ عیراقێ و تورکی و سوریێ و ئیرانێینە. د سەر ڤێ چەندێ ڕا؛ دێ دانوستاندن و بەڕەڤانییێ ژی ژ شاشییا خۆ کەن.

–  بۆچوونا شەشێ:

   هەردەم کورد بەراورد ل گەل مللەتێن دی خودان هەستەک نەتەوەیی یا لاواز بووینە. د هەمان دەم دا کورد بەرامبەر دوژمنێ خۆ شەڕکەر و قەهرەمان بووینە، به‌لێ دەمێ ژ دوژمنا قورتال دبوون، قەهرەمانییا خۆ بەرامبەر برایێ خۆ یێ کورد بکار دئینن، پاشی کوڕێ باژێڕێ خۆ و پاشی کوڕێ عەشیرەتا خۆ و پاشی بنەماڵ و پسمامان، هەتا گەلەک جاران ب خویشک و برایان دگەهیت. ئەڤە وێ پەروەرده‌یا مەیا نەتەوایه‌تی و نیشتمانی یا سەقەت دیار دکەت. چونکە حەزژێکرنا پاقژ و ڕاست، یا وەڵات و نیشتمانی، دێ بیتە ئەگەرێ حەزژێکرنا خەلک، ئاخ، دار، بەر، دیرۆک و زمانێ مللەتی. ب مخابنی ڤە، حەتا ئەڤرۆ ژی ئەڤ حەزژێکرنە ل نك مە نینە.

نەبوونا پەروەردەیه‌کا نەتەوه‌یی و نیشتمانی یا ساخلەم، چ ل کوردستانێ و چ ل دەرڤەی کوردستانێ. ئەگەرێ نە یەکگرتن و بژاڵەبوونا مللەتێ کورد بوویە. ئەڤ چەندە د شەڕێن مە و د دانوستاندنێن لایەنێن سیاسی دا و د کوڕ و سمینارێن مە دا دنڤیسینێن مە و د پرۆگرامێن پارتێن مە دا دیارە.

مە چ تشت نەماینە مە وەک مللەت و نەتەوە پێکڤە گرێدەت. نە مە خاکەکا پیرۆز مایە، ئەم شانازیێ پێ بکەین، نە مە ئارمانجەک هەڤبەش هەیە، چ سەربەخۆیی بیت یان فیدرالی بیت یان هەر تشتەک دی بیت. نە مە دیتنەک هەڤبەش دەربارەی داگیرکەرێ کوردستانێ و پاشەرۆژا نەتەوه‌یا کورد هەیە. ئانکو ب زمانەکێ سادە، مە چ تشت نینن ل سەر ئێک مە کۆم بکەت. ئەڤ چەندە مەترسییەکا مەزن و کۆژەکە، بۆ هەر نەتەوەیه‌کا جیهانی. به‌لێ مەترسییا وێ و ئەنجامێن وێ ل سەر مللەتەکێ بندەست، بەراورد ل گەل مللەتەک سەربەخۆ گەلەک خرابتر و وێرانترن. ژ بەر هندێ ئەم نێزیکی ئێک نابین و هەمی گاڤا ئاگرێ ململانێ یێ د ناڤبەرا خەلکێ کوردستانێ دا گەشە.

– بۆچوونا حەفتێ:

نەبوونا یەک هەڵویست و یەک دیتن بەرامبەر کێشە و پرسێن مەزن. نەبوونا یەک ئارمانج، کو کار و خەباتا پارت و کەسانێن کورد کۆم کەت و پێکڤە گرێدەت. نەبوونا دیتنەک هەڤبەش و یەکگرتی بۆ پاشەرۆژا کوردستانێ و دوژمن و داگیرکەرێن کوردان. یا وەلێ کری، کو خەباتا ڤی مللەتی هەمی بێ بەرهەم بیت، هەر کەس و لایەنەک ڤان پرس و پیرۆزییان ب لایەکی ڤە بکێشیت و بێخیتە دبن خزمەتا خۆ و پارتا خۆڤە. هەر رۆژەکا نوی دهەلێت مە ناڤەک و شرۆڤەکرنەک نوی بۆ ڤان پرس و دیتنان یا هەی.

خواندنا رەوشەنبیر و ڤه‌کۆلەرێن کورد بۆ پرسێن جودا جودا، گەلەک مژاوینە و د بێسەر و بەرن، ئەگەر نەبێژن هەر د بنیات ڕا د شاشن. ئەڤ چەندە ب تایبەت وان بابەتان ڤەدگریت، ئەوێن ڤه‌کۆلەرێن مە تیۆرێن بیانی ، د بوارێ سیاسەتێ و دەروونی و هندەک جاران هەتا فەلسەفێ ژی دا بکاردئینن. چونکى خودانێن ڤان تیۆرییان، باراپتر ئەڤ تیۆرییە ل سەر خواندن و ئارێشە و دیرۆکا جڤاک و وەڵاتێن خۆ داناینە. هەروەسا کەساتی و عەقلییەتا خەلکێ وی دەمی و ئەو جهێ ئەڤ تیۆرییە لێ دهاتنە نڤیسین، بەرچاڤ دهاتە وەرگرتن. هەتا رەوشا ئابۆری و سەقایێ وەڵاتی و شێوه‌یێ ئارێشه‌یا و ئاستەنگێن دکەڤنە د پێشییا وان دا؛ کارتێکرنێ د مێشکێ خەلکێ و شێوه‌یێ بیرکرنا وان دا دکەت. ئەڤێ هەمیێ رەنگڤەدانا خۆ د ناڤا تیۆرێن ڤان زانا و شەهره‌زایان دا هەبوو.

ژ بەر هندێ، نە بەس خواندنا مە بۆ جڤاكێ مە یا، ل دۆر ڤان تیۆران شاشە، به‌لێ هەتا هندەک جاران کارتێکرنەکا بەروڤاژی ل سەر جڤاكێ مە دروست دکەت.

نموونە ژ لایێ دەروونی، پەروەردەیی، سیاسی ڤە د زۆرن، به‌لێ ئەگەر نموونەک گرێدایی بابەتێ خۆ بکاربینین. دێ بەحسا تیۆرێن نەتەوایەتیێ و نیشتمانی کەین؛ ئەوێن هەر  ژ چەرخێ هەژدێ و هەتا پشتی شەڕێ جیهانییێ دویێ هاتینە دانان و گۆتن و بکارئینان. دێ بینین، کو باراپتر ژ هزرمەندان، هزرێن نەتەوه‌یی ب رەنگێ مللەتێن خۆ رەنگ دکرن، دا ل گەل مێشکێ خەلکی و بارودۆخێ ناڤخۆیی و هەرێمی و دەرڤەی وەڵاتێن وان بگونجیت. ژ بەر هندێ، کۆپیکرنا ڤان جۆرە هزران بۆ مە و ناڤچه‌یێن مە، دێ شکەستنێ ل دویڤ خۆ ئینیت و ئەنجام دێ د بەرۆڤاژی بن. د هەمان دەم دا دێ بینین، کو پشتی شەڕێ جیهانی یێ دویێ، هەمان وەڵات و کەس دژی هزرا نەتەوه‌یی د ڕاوه‌ستییان. ب کورتی، چونکە ئەڤ تیۆرێن کەڤن، ئێدی زێدەتر د خزمەت و دبەرژەوەندییا وەڵاتێن وان دا نەبوون. پێدڤییا وان ب سستەمەک و تیۆرەک نوی هەبوو، داکو ل گەل بارودۆخێ نوی و خەلکێ وی سەردەمی و پێدڤیێن وان بگونجیت.

یا ل ڤێرە من دڤێت بێژم و دیارکەم، ئەم نەشێین ڤان تیۆران وەکی بەبەغا بێژین و ڤەگێرین و خۆ تێوەرکەین یان ب دژی وان ڕاوەستییێن، چنکو بەس ئەورۆپیان یان ئەمریکییان پشتەڤانییا لێکری یان یێن دژی وان ڕاوەستیاین.

ئەڤجا ئەگەر ئەم ڤان جۆرە تیۆران ژ سفرێ ژی دروست نەکەین، پێدڤییە گەلەک گوهۆڕینا ل سەر بکەین؛ دا ل گەل ڤی جهـی و ڤی دەمی، پاشی ل گەل هزروبیرێن خەلکێ ڤى وەڵاتی بگونجن.

ب هەمان دیتن و ڕێڕەو، نابیت ئەم پشتا خۆ بدەینە تیۆرەکا هزری، ئەگەر بزانین دێ شێت ل پاشەرۆژێ یەکگرتنەکێ د ناڤا خەلکێ وەڵاتێ مه‌ دا دروست کەت یان دێ شێت ل پاشەرۆژێ وەڵاتەکێ سەربەخۆ بۆ مه‌ پێک ئینیت. چونکە ئەو وەڵاتێن دژاتییا ڤان جۆرە تیۆران دکەن، وەڵاتێن سەربەخۆنە، نەک وەک مە خودان وەڵاتەک بندەستن. هەردەم پێدڤی و هزروبیرێن مللەتێن بندەست ژ مللەتێن سەربەخۆ و ئازاد جودانە. هەروەسا پێدڤی و هزرێن خەلکێ، ژ بەری ئازادییێ و پشتی ئازادییێ، بەری سەربەخۆیێ و پشتی سەربەخۆیێ دهێنە گوهۆڕین.

لەوما ئەز دبێژم بانگێ جیهانگەریێ و برایەتییا گەلان و لێبورین، درەوەکا مەزنە؛ مللەتێن بندەست و وەڵاتێن داگیرکەر ل خۆ و خەلکی خۆ دکەن؛ ب تایبەت ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست و ل وەڵات و رژێمێن دکتاتوری. چۆنکە ئەگەر توو جیاوازییێ د ناڤبەرا وەڵاتەک، وەک نەرویژ یان سوید و عیراقێ و تورکی و ئیرانێ دا نەبینی، پێویستە بەحسێ سیاسەتێ و دیرۆکێ نەکەی و مێشکێ خەلکێ تێک نەدەی. لەوما سامیکێن(٤) نەرویژی دشێن بەحسێ جیهانگەرییێ بکەن، پێدڤییا وان ب تیورێن سیاسی نینە، دا وەک کوردان خەلکێ خۆ پێ ب پارێزن. چونکە نەرویژ وەڵاتەکە ل گۆپیتکا دیمۆکراسییەتێ و پاراستنا مافێ مرۆڤانە، لێ عیراق د ڤی بواری دا، ئێک ژ پیسترین و فاشلترین وەڵاتێن دونیایێیە، گەلەک نەمایە دێ خەلکێ وێ ناڤێ دیمۆکراسییەتێ و مافێ مرۆڤان ژبیر کەت. لەوما پێدڤیێن کورد و سامیکێن نەرویژی گەلەک ژێک جودانە، ژیانا وان ئەرد و ئاسمانان ژێک دوورن. ژ بەر هندێ ژی، هەمان تیۆریا هزری، سیاسی، ئابۆری، دەروونی، ب کێر ڤان هەردو مللەتا ناهێت، بێ گوهۆڕینێن بنەڕەتی ل سەر تیۆرێ، دا ل گەل تایبەتمەندیێن هەردولا بگونجیت.

– بۆچوونا هەشتێ:

کۆپیکرنا ب کۆراتی یا تیۆرێن هزرا نەتەوه‌یی و نیشتمانی، بکێر نەتەوه‌یا کورد ناهێت. پێدڤییە مە ل سەر ڤی پرسی و شرۆڤەکرنا وێ دیتنا خۆ یا جودا هەبیت، دا ئەڤ تیۆرا نوی، ل گەل دیرۆک و ئارێشە و زمان و تێگەهشتنا مللەتێ کورد، دڕندایەتییا داگیرکەرێن کوردستانێ بگونجیت. بەس ب ڤێ رێکێ دێ شێین د پاشەرۆژێ دا وێ تێگەهشتنا هەڤبەش و یەک دیتنێ و یەک ئارمانجیێ د ناڤبەرا ڤی مللەتێ بندەست پەیدا کەین.

نەبوونا هێزەکا کوردی یا باش و نەبوونا دەولەتێ، کارتێکرنەکا گەلەک مەزن و خراب د ژیانا مە دا دروست کرییە، هەردەم ئەم خزمەتکار و شاگردێن نەتەوە و وەڵاتێن دی بووینە. نموونەک باش ل سەر ڤێ خالێ، پرسا ئۆلی/ ئایینی.

هەرچەندە ئۆل کەفتە د خێر و خزمەتا باهراپتر ژ وەڵات و نەتەوه‌یێن رۆژهەلاتا ناڤەراست دا. ل ڤێرە ئولێ ئیسلامێ ب هەردو مەزهەبێن خۆ ڤە، شیا ببیتە ئەو ئامیرێ بۆ یەکبوونا گەلەک نەتەوان و درۆستبوونا وەڵاتێن وان یێن سەربەخۆ، وەک عەرەب و تورک و فارس هاتییە بکارئینان. به‌لێ ل کوردستانێ، ئیسلام هەر ژ دەرکەفتن و بەلاڤبوونێ، ئامیرەک سەرەکی ژ بۆ بندەستی و داگیرکرنا کوردان بوو. ئەڤه‌ ژ ئەگەرێ پەروەردکرنا مەیا نەتەوه‌یی و نیشتمانی یا سەقەت بوو. ئەگەر بەرێ خۆ بدەینە سەلاحەدینێ ئەیووبی و ئەو هێز و دەستهەڵاتا وی ب دەستخۆڤە ئینای. هەمی کرە د خزمەتا ئیسلامێ و نەتەوه‌یا عەرەب، وەڵاتێن وەک مسڕ و سوورییێ دا. زێدەباری وێ چەندێ، کو سەلاحەدینی هیچ هەوڵ نەدان، کو خیلافەته‌کا ئیسلامی ل کوردستانێ دروست کەت یان پایتەختی خۆ ل کوردستانێ دانیت، بەلکو کەسێن زیرەک و بهێز و ناڤدار ژی ژ کوردستانێ دورئێخستن و ل گەل خۆ برنە وەڵاتێن عەرەبان، وەک لەشکەر یان سەرلەشکەر یان بۆ کارێن دی یێن جیاواز دانەکار. پشتی هنگی باراپتر ژ ڤان کوردان ل وان وەڵاتان مان و بوونە عەرەب یان کوردینییا خۆ ژ دەست دان.

هەر چەندە د وەختێ سەلاحەدینی دا تیۆرێن نەتەوه‌یی و نیشتمانی د بەربەڵاڤ نەبوون، به‌لێ هەر د وەختێ بابلی و ئاشۆری و فەراعین و یۆنانی و فارس و ئۆسمانییان و ڤێرا ژۆردا و ژێهەل هەرە، سەرکرده‌یێن نەتەوه‌یێن جودا خزمەتا خەلکێ خۆ دکر و وەڵاتێن خۆ، ل سەر ئاخا باب و کالێن خۆ و بناڤێ مللەتێن خۆ ئاڤاكرن. ئانکو ب زمانەکێ سادەتر، خەلکێ هەر د کەڤن دا، خزمەتا خەلک و نیشتمان و ئاخا خۆ دکر، بێ کو وان پێدڤی ب چ تیۆرێن نڤیسکی بۆ ڤێ چەندێ هەبیت. ب هزرا من ئەڤەیە کاکلکا هزرا نەتەوه‌یی چ یا نڤیسی بیت یان نە.

یا ژ وێ مەزنتر و نەخۆشتر و کارەساتتر، دێ بینی، هەتا ئەڤرۆ گەلەک گرۆپ و پارت و کەسانێن ناڤدارێن کورد، پشتەڤانییا داگیرکەر و گرۆپێن ئیسلامی دکەن، دژی نەتەوه‌یا خۆ و وەڵاتی خۆنە. ل ڤێرە یەک پاڵدەر بۆ ڤێ خییانەتێ هەیە دژی نیشتمان و نەتەوه‌یا کورد، ئەوژی ئولە/ ئایینە.

– بۆچوونا نەهێ:

ئول/ ئایین شیا ببیتە باشترین ئامیرە بوو ب هێزکرنا گەلەک نەتەوه‌یێن دونیایێ و دامەزراندنا دەولەتێن وان یێن سەربخۆ. لێ د کەڤن دا و هەتا ئەڤرۆ ئول بۆ بندەست بوون و لاوازبوونا مللەتێ کورد باشترین ئامیرە بوو. ئەڤ چەندە ژی ژ ئەگەرێ زاڵبوونا پەروەرده‌کرنا ئولی ل سەر پەروەردەکرنا نەتەوه‌یی و نیشتمانی ل کوردستانێ بوو، پویتەپێکرن ب هزرا ئێکێ و ب هێزکرنا هەستا دینی ل سەر حسابا هزرا دویێ و لاوازکرنا هەستا نەتەوه‌یی و نیشتمانی بوو.

بەس بەری ئەم ڤان بۆچوونا ب دووماهی بینین، پێدڤییە دەستێ خۆ ل سەر ئێک ژ نیشانێن هەرە گرنگ و دیارێن لاوازییا هەستا نەتەوایی و نیشتمانی ل کوردستانێ، ب تایبەت ل باشۆرێ کوردستانێ دانین. ئەو ژی پرسا ئەزمانێ دایکە. گەلەک بێ رێزی بەرامبەر ئەزمانێ کوردی، هەر ژ لایێ کوردان بخۆ ڤه‌ دهێته‌ کرن.

ئەز ب باوەرم کەسەک ژ مە نینە گوهـ لێ نەبوویی، کا چاوا سۆرانی ئاخێڤ، یارییا ب دەڤۆکا بەهدینی (كورمانجیێ) دکەن و دبێژن هەمی عەرەبییە یان کا چاوا بەهدینى ئاخێڤ یارییا ب سۆرانی دکەن و دبێژن فارسی یە یان فەرەنسی یە یان چاوا سلێمانی یارییا ب ئاخڤتنا هەڤلێرییا دکەن و بەروڤاژی. ئەڤ نموونێن یاریپێکرنێ ب دەڤۆکێن/ زارێن یەکتر،  گەلەک د جڤاكێ کوردی دا د زۆرن. دێ بینی، دو کورد یێ ب عەرەبی ل گەل ئێک دئاخڤن. چونکە کەسەکی نەڤێت ب دەڤۆکا/ زارێ هەڤالێ خۆ باخڤیت یان دێ ژ بەر بکارئینانا پەیڤەکا سۆرانی د نڤیسینا خۆ دا رەخنێ ل ئێک و دو کەن. به‌لێ د هەمان دەم دا نۆرمالە پەیڤەکا بیانی چ ئنگلیزی بیت یان عەرەبی یان فارسی بیت بکار بینی. یا گەهشتییە وێ رادێ، من ب چاڤێ خۆ یا دیتی و بگۆهێن خۆ یا گۆهـ لێ بوویی، کەسەکی یاری ب یێ بەرامبەر یا کری، چونکو بزاڤا كرى ب کوردییەکا رەسەن و پاقژ باخڤیت.

سیاسی و پارتێن کوردی ب ئاشکرا یارییا ب دەڤۆکێن ئێک دو ناکەن، لێ هەوڵنادەن ڤێ چەندێ ب ڕاوەستینن. چونکە پشتی سیهـ ساڵێن ب خۆ رێڤەبرنێ، ئەم نەبووینە‌ خودان ئەزمانەک یەکگرتی و ستاندارد. ئەز ب باوەرییەک مەزن ڤە دشێم بێژم، بارا پتر ژ سیاسی و پارتێن مە بەرامبەر ڤێ پێنکاڤێ دراوەستن، ئەڤجا ب هەر ئەگەرەکێ بیت.

هەروەسا ئەم نەشیاینە وێ پەروەردێ د ناڤ خەلکێ خۆ دا بەلاڤکەین، کۆ هەمی دەڤۆک/ زار کوردینە. چه‌وانییا دەڤۆکەکێ، یا مە هەمیایە و کرێتی و کێماسییا زارەکێ دی، هەر یا مە هەمیایە.

– بۆچوونا دەهێ:

ژ لاوازییا هەستێ نەتەوایه‌تی و نیشتمانی و نە یەکرێزی و دوبەرەکییا مە، ئەم هیچ رێزگرتنێ ل ئەزمانێ دایک ژی ناگرین. هەر ژ بەر هندێ، وەکی هەر مللەتەکێ دونیایی، ئەم نەشیاینە ئەزمانەک یەکگرتی پەیداکەین.

گرنگە بزانین، کو هیچ دەڤۆکەک ژ دەڤۆکەکا دی باشتر و جوانتر و رێک و پێکتر نینە، هەتا ئەم ئێکزمان/ ستانداردەکی پەیدا نەکەین؛ ژ نوی وێ گاڤێ دێ شێین دەڤۆکێن/ زارێن خۆ بەراورد کەین و هەڵسەنگینین.

ئەگەر بزاڤێ بكه‌ین، ب کورتی ڤێ ڤه‌کۆلینی بخوینین و تێبگەهین. دێ بینین، کو نەبوونا وەڵاتەک سەربەخۆ زێدەتر ژ هزار ساڵێن داوییێ، هەستا نەتەوایه‌تی ئالۆز دبیت، ژ لایەکێ دی ڤە پێکڤە گرێدانا کوردان سستر و ئالۆزتر لێ بهێت. هەروەسا نەبوونا تیۆرییەک نیشتمانی و نەتەوه‌یی ب خامەیا کەسەک کورد، کۆ بشێت ڤێ هزرێ/ تیۆرێ ل گەل مێشک و دیرۆک و بارودۆخ و زمان و تایبەندمەندى یێن ڤێ دەڤەرێ و خەلکێ وێ بگۆنجینیت. ڤێ هەستا نەتەوایەتی و نیشتمانی لاوازتر لێکر و پێنگاڤەکا دی ژ دەولەتدارییێ دویرتر لێکرین، به‌لێ دا بشێین ئەڤێ چەندێ بەرۆڤاژی بکەین، پێدڤییە ئەگەرێن ڕاستەقینە یێن نەبوونا دەولەتێ بزانین، هەروەسا دەستێ خۆ سەر ئەگەرێن لاوازییا هەستێ نەتەوایی و نیشتمانی ل نك مللەتێ کورد دانین. ژ بەر هندێ، ئەڤ جۆرە خواندنە تاکە دەرگەهە بۆ ب ڤێ ئارمانجێ بگەهین.

هەروەسا ئەڤ بۆچوونە/ وانە / تێگەهشتنێن نوی، هەمی ئێکودو دگرن و کارتێکرنەک ئێکسەر و بەروڤاژی ل ئێک دکەن. د هەمان دەم دا کێم و کاسیێن ڤه‌کۆلینێن مە یێن بەرێ تژی دکەن، وێ گرێکا ئالۆزا مێشکێ کوردی ڤەدکەت و ڤێ پرسێ باشتر شرۆڤەدکەت و ڤەدخوینیت.

ئەڤ بۆچوونێن مە ل سەری ڤەهاندین، وێ چەندێ بوو مە دسەلمینیت، کو هەمی مللەتێن دەڤەرێ و جیهانێ تێکەلی ئێک بووینە و ڕەگەزێن نوی دروست بووینە و ڕەگەزێن پاقژ نەماینە. لەوما پێدڤییە ئەڤرۆ ب شێوەیه‌کێ جودا بیر بکەین، مە خواندنا خۆ یا نوی، ژ بۆ دانانا تیۆرەک نەتەوه‌یی و نیشتمانی هەبیت، دا ل گەل راستییا ڤی مللەتی و کێم و کاسیێن وی بگونجیت. هەر ژ بەر هندێ ئەز ب وێ باوەرێ گەهشتم، کو هەستا نەتەوی و نیشتمانی و ژێیاتییا مرۆڤان، یا گرێدایی هەستێ کەسی و شێوه‌یێ هزرکرنا وی و باوەرى یێن وی و پەروەرده‌یا وی یە؛ نەک کا چ خوین د لەشێ وی دایە و ل کیرێ ژ دایک بوویە یان چ ڕەگەزنامە هەیە. ئانکو ب زمانەک سادەتر، تشتەک زکماکی/ بووماوەیی نینە ل گەل مرۆڤی ژ دایک نابیت، بەلکو ئەو رەفتار و پەروەردەیە، ئەوا ئەم ژ ژینگەها دەوروبەر وەردگرین.

گرنگە ئەم ب عەقلییەتەک سەردەمانە سەرەدەرییێ ل گەل ڤێ پرسێ بکەین. دەمێ دبێژم: ئەز کوردم و کوردستان وەڵاتێ منە، ئەڤ چەندە یا ب هەستێ من ڤە گرێدایە و ئەز بڕیاری ددەم، کا ئەز کی مە. ل دویڤ بڕیارا من و ژێیاتییا من و حەزژێکرن و هەستێن من، نەتەوه‌یا من و نیشتمانا من دێ هێتە نیاسین. گرنگ نینە چ ل سەر رەگەزناما من یان یا تە دهێته‌ نڤیسان، هەروەسا گرنگ نینە، کا پشکنینا د. ن. ئا. یا تە یان یا من چ دبێژیت، به‌لێ یا گرنگ ئەوە تو ب خۆ، خۆ چاوا دبینی. ب هزرا من ئەگەر تو خۆ ب کورد نەزانی، تو خاین نینی، بەلکو تو نە کوردی و بەس. هەروەسا بەروڤاژی، ئەو کەسێ خزمەتا ڤی خەلکێ و ڤێ ئاخێ دکەت و بەرەڤانییێ ژێ دکەت و بێ بەرامبەر حەز ژێ دکەت، ئەو کوردێ ڕاستەقینەیە. ئەڤجا خوینا وی یا تورکایە یان میکسەکا ئەورۆپیە یان میکسەکا رۆژهەڵاتییە. یا گرنگ ئەوە ژ بۆ ب دەسڤەئینانا سەربەخۆ و ئازادییێ پشتەڤان و بەره‌ڤانییێ ژ مافێ ڤی مللەتی بکەت. باش بزانە هەر کارەک یان پێنگاڤەک تە ژ سەربەخۆیا نەتەوه‌یی و نیشتمانی نێزیک نەکەت یان هەردەمێ بەرژەوەندیێن تە و داگیرکەرێن وەڵاتێ تە ئێکگرتن؛ وێ گاڤێ باش بزانە تۆیێ ژ هەمبێزا داگیرکەران نیزیک دبی، ژ سەربەخۆیێ و خزمەتا مللەتێ خۆ دوور دکەڤی.

د هەمان دەم دا گرنگە بزانین، کو ئەڤ تیۆرە، نابیت ب هیچ تشتەکێ خۆجهـ ڤە یا گرێدای بیت. نابیت ئەم هەستا نەتەوه‌یی و نیشتمانی ب کەس و ئایدیۆلۆژیێن سیاسی ڤە گرێدەین. به‌لێ پێدڤییە ئەڤ تێگەهشتن و تیۆرا مە یا نوی ل گەل ئایدیۆلۆژیێن سیاسی یێن هەمەرەنگ بگونجیت. ئەز د وێ باوەرێ دا مە، هەتا باشترە ئەم پەیڤا ناشیۆنالیزم ژی ب پەیڤەک نوی بگوهۆڕین، کو بشێت ل گەل ڤی سەردەمی و ئەقلێ نۆکە و ڤێ تیۆران نوی بگونجیت. دا د پاشەرۆژێ دا ئەڤ ناڤە بەرامبەر حەواندنا ڤێ هزرێ ئاستەنگ نەبیت.

پشتی سەربەخۆیێ و ئازادییا نەتەوەیی و نیشتمانی، مللەت ئازادە کا چ سستەمێ سیاسی و ئابۆری دهەلدبژێریت و پەیرەو دکەت. یەکگرتنێ ل گەل وەڵاتەک دی دکەت یان کۆنفدرالییێ دروست دکەت یان سەربەخۆ دمینیت؛ چونکە کوردان چ دوژمن نینن ژ داگیرکەرێ وەڵاتێ وی زێدەتر. ب نەمانا داگیرکەران، ب هەبوونا وەڵاتەک سەربەخۆ و مللەتەک ئازاد، هزروبیر و پێدڤی دهێنە گوهۆڕین. هەتا مانا و تاما پەیڤا نەتەوە و نیشتمان ژی دهێت گوهۆڕین. ئارمانج بەرفرەهتر لێ دهێن، مرۆڤ د وی دەمی دا جیهانێ و دەوروبەران ب چاڤەکێ دی دبینیت.

پەراوێز و ژێده‌ر:

 پەراوێز:

(*) ئەڤ ڤه‌کۆلینە هاریکارییەک و ساناهیکرنەکە بۆ تێگەهشتنەکا نوی بۆ تیۆرێن نەتەوه‌یی و نیشتمانی. هەروەسا رێخۆشکەرەک گرنگە بۆ دروستکرن و دانانا بنیاتەک ساخلەم، بوو هزرەک و تیۆرەک نوی، کو بشێت ل گەل تایبەندمەندییا گەل و وەڵاتێ کوردان و دەڤەرا رۆژهەلاتا ناڤەڕاست بگونجیت. هەروەسا پێدڤییە ئەڤ بۆچوونێن مە دیارکرین، وەک یەک پاکێج/ زنجیرە بێهێت خواندن و تێگەهشتن و پێش چاڤکرن.

(١) ئەڤە ژ بلی چەند کۆمێن کێم، ئەوێن هێشتا د ناڤا دارستانان دا دژین.

(٢)  بۆ زانین هەر بوو ڤێ مەبەستێ، من پشکنینا د. ن. ئا.( DNA) یێ بخۆ ژی کر، به‌لێ هەتا بەلاڤکرنا ڤێ ڤه‌کۆلینێ ئەنجامێن وێ پشکنینێ ل بەر دەست نەبوون.

(٣)  بۆ تێگەهشتنەک باشتر سەبارەت ڤێ خالێ، دێ شێی گۆتارا مە ب ناڤێ (رۆلێ ژنا کورد دلاوازبوونا هەستا نەتەوایەتی و نەبوونا دەولەتا کوردی دا) بخوینی. رۆژناما ئەڤرۆ ژمارە ٣٢٧١ و ژمارە ٣٢٧٩.

(٤) سامر یان سامی یێن سکەندەنافی، نەک هەمان ڕەگەزێ سامی یێن رۆژهەلاتا ناڤەراستن. خەلکەکێ کەڤنارە. ل باکۆرێ نەرویژ ئاکنجینە. ل نەرویژ وەک خەلکەکێ ئەسڵی یێ ڤێ دەڤەرێ دهێنە نیاسین، وەکی هەر وەڵاتییەکێ نەرویژی هەمی مافێن خۆ یێن هەین.

ژێدەر:

– الامیر شرف خان البدلیسی، الشرفنامة، ترجمة: محمد جمیل الملا احمد الروژبیانی، مؤسسة موکریانی، ط ٢، اربیل، ٢٠٠١.

– محمد امین زکی، خلاصة تاریخ الکرد و کردستان، ترجمة محمد علی عوني، تقدیم د. کمال مظهر احمد، ط ٢، بغداد، ٢٠٠٥.

– انور مائي، الاکراد فی بهدینان، ط٢، دهوک، ١٩٩٩.

– عبدالله اوچ آلان، من دولة الکهنة السومریة نحو الحضارة الدیمقراطیة، ب. م، ٢٠٠٢.

– شلومو نکدیمون، الموساد فی العراق و دول الجوار، ترجمة: بدر عقیلی، دار الجلیل، نسخة مصورة، ب.م، ب.ز.

– ڤ. ف. مینورسکي، الاکراد ملاحظات وانطباعات (الاکراد احفاد المیدیین)، ترجمة: معروف خزنەدار، دار الکتاب، بیروت، ١٩٨٧.

– موسوعة المذاهب الفكرية المعاصرة، مجموعة من المؤلفين باشراف الشيخ علوي بن عبدالقادر السقاف، موقع الدرر السنية الالكتروني،1433هـ.

– Ernst Gellner, Nasjonalisme, oversatt av Pål Eitrheim, Spartacus forlag, Oslo 2018.

– Øyvind Østerud. Hva er nasjonalisme? Det blå biblioteket. Universitet forlaget. 2 opplag. Oslo 1997.

– Cunther Anders. En falsk verden. Oslo 1965.

– Robert musil. Mannen uten egenskapen. Oversatt av Ole Morten Solberg.Oslo 1991. Bind 1.

– Edward Said. Orientalisme. newYork.1987. (Norsk oversettelse, Orientalisme. Oslo.)

– Erling Folkvord, Kurdistan, Tapir akademisk forlag, andre opplag, Trondheim, 2003.

– Ndla.no

Nasjon og nasjonalisme

– Snl.no/nasjon