گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
هێرش كەمال ڕێكانی
ل وارگەهێ مە كوردان، د دیرۆكێ دا چەندین كەسایەتی ژ زانا و میر و هۆزانڤان و مەزنێن هۆز و دەڤەران پەیدا بووینە، زێدەباری هەبوونا هژمارەكا زۆر ژ جهێن ناڤدار و شوونەواری و خودان دیرۆك ژ مزگەفت و مەدرەسە و كەلهـه و دێر و گوڕستان و… هتد. د ڤێ گۆتارێ دا دێ ل دۆر ئێك ژ مەزنە سەركردێن دەڤەرا چەلێ بیت، ئەوێ ناڤێ وی (پیرۆز بەگ).
چەلێ و سەرەدانەك:
چەلێ ئێك ژ دەڤەرێن گرنگ و ناڤدارێن كوردستانا باكورە، دكەڤیتە باشۆرێ رۆژهەلاتێ جولەمێرگێ (پارێزگەها هەكاری)، ناڤێ وێ نوكە ب توركی دبێژنێ (چقورجە) و قەزایەكا سەر ب هەكاری ڤەیە، ئەو دەڤەرە یا كو د كۆمرەڤا ئانكو كۆچا ملیونی دا یا 28 ئادارا 1991ێ، خەلكێ كوردستانا باشۆر مشەختبوویێ، د پەراوێزا پشكداریێ د كونفرانسەكێ زانستی یێ نێڤدەولەتی دا ل زانكۆیا هەكاری (جولەمێرگێ)، ل 23/10/2022ێ، مه سەرەدانا دەڤەرا ئانكۆ ناڤەندا قەزا چەلێ كر. د ڤێ گەڕیانێ دا سەرەدانا چەندین جهێن شوونەواری و دیرۆكی هاتە كرن، ژ وان جهان: مزگەفتا وێ ، كەلا وێ، گوڕستانا وێ و ژ مەزارێن ناڤدار ژی گوڕێ پیرۆز بەگی یە.
پیرۆز بەگێ چەلی :
ئێك ژ مەزنێن عەشیرەتێن دەڤەرا چەلێ بوویە، ل نیڤا ئێكێ ژ سەدێ 17ز، ل دەمێ هەڤڕكیێن عوسمانی – صەفەوی، نەخاسمە دەمێ ل ساڵا 1633ێ صەفەویان هێرش كریە ل سەر ئەردێن عوسمانی و باژێرێ وانێ دۆرپێچ كری، بەلێ ڤێ هەوێ سەرنەگرت، ژ بەر كو هێزێن عوسمانی ژ هەر دو ویلایەتێن ئەرزەرۆم و دیاربەكرێ د هەوارا دۆرپێچكریان دا هاتن و عەشیرەتێن هەكاری ژی بەرهەنگاری صەفەویان بوون.
پشتی هێزێن صەفەوی خۆ ژ وانێ ڤەكێشاین، ل ساڵا 1634ێ فەرمانا ڕاسپاردنا میرگەها هەكاری بۆ میر عیمادەددین (ئەوێ شاعر و ناسناڤێ وی صەبووری) دەركەڤت، هاتە راسپاردن كو ب پشتەڤانییا هێزێن ویلایەتا وانێ میرێ ناڤبری مامێ خۆ میر شەرەفخان ژناڤ ببەت، ئەڤە ژی ژ بەر كو شەرەفخانێ ناڤهاتی هاندانا دەولەتا صەفەوی كربوو، دا كو هێرشێ بكەنە ل سەر باژێرێ وانێ، سەرەڕای هاتنا وەرزێ زڤستانەكا دژوار و كەفتنا بەفرەكا زۆر، عیمادەددینی سەركردایەتیا هێزا خۆ كر و بەر ب جولەمێرگێ پایتەختا هەكاری كر و شیا ل سەر زاڵ ببیت و د ناڤبەرا (كانوونا ئێكێ – شوباتا 1634)ێ مامێ خۆ میر شەرەف خان بكوژیت.
پاشی ل هەمان ساڵ، ئانكۆ 1634ێ میر عیمادەددین دەست ب تۆلڤەكرنێ ژ مامێن خۆ كر، حەسەن بەگ بەر ب میرگەها بایەزید یا سەر ب ویلایەتا ئەرزەرۆمێ ڤە ڕەڤی و قەستا دەڤ میرێ وێ شاهـ محەممەد كوڕێ عەبدال بەگی كر، زەینەل بەگ ژی بەر ب ئامێدیێ [ل وی دەمی میرێ بەهدینان یووسف بەگ كوڕێ بەهرام بەگ كوڕێ سولتان حسێن وەلی بوو] ڕەڤی، ئیبراهیم بەگ ژی هاتە زیندان كرن هەتا د زیندانێ ڤە مری. هەروەسا هێرش كرە ل سەر مامێ خۆ میرێ چەلێ سەید محەممەد بەگی ب بەهانەیا وێ چەندێ، كو وی ل چەلێ مەسیحی (فەلە) ل سەر موسلمانان هانداینە، بەلێ ل وێرێ بەرهنگاری بەرگرییەكا دژوار دبیت، ژ بەر كو میرێ چەلێ ب هەڤپەیمانیا ل گەل عەشیرەتێن دەڤەرێ ب سەركردایەتیا سەركردێ عەشیرەتان (پیرۆز بەگی)، شیان وی نەچار بكەن، كو ئەمانهتێ بدەنێ، ل 16 صەفەرا 1043 مش (10 تەباخا 1634ز) میر سەید محەممەد و برایێ وی حەسەن بەگ بەر ب دەولەتا صەفەوی چوون و لایەنگیریا خۆ بۆ ڕاگەهاندن.
هەژی ئاماژەدانێ یە، كو ئەڤ روودان و هێرشا میر عیمادەددینی بۆ سەر دەڤەرا چەلێ و بەهدینان و …هتد. ب تێر و تەسەلی ب شێوەیێ ڤەهینۆك ژ لایێ تومرخان یازچی ڤە ب زمانێ فارسی هاتیە ڤەهاندن و تێدا د چەندین مالكان دا، بەحسێ پیرۆز بەگی ژی كرییە، بۆ نموونە دەمێ دبێژیت:
یكی قصر (پیروز بگ) داشتی
كـــە گردن بقلعە بـــر افراشتی
د مالكەكا دیتر دا دبێژیت :
ز (پیروز بگ) گشت هیشت قوی
د گـــرهـــــا نمــودند بدو پی روی
هەروەسا د مالكەكا دیتر گوتیە :
بقصر كە ( پیروز بگ ) بد درو
كــە در فتح آن داشتند جستجو
دیسا د مالكەكا دیتر دا بێژیت:
بە ( پیروز بگ ) رفت اول جدال
كـــە بــادا برو نـــام مردی حلال
دیسا دبێژیت :
گـــروهـــــی بـــهیشت نهــــاوند رو
بقصری كە ( پیروز بگ ) بد درو
پیرۆز بەگ ل سالا 1634/1635 د هەوا عیماددەددین دا بۆ سەر كەلها بێتەنوورێ ل دەڤەرا بەرواری باڵا دا پشكدار بوویە، هەروەك تومرخان ل گەل روودانا هەوا ل سەر كەلها بێتەنوورێ دا، د مالكەكێ دا دبێژیت :
د گر بود (پیروز بگ) هنچو شیر
جـــوانی جـــوان مــــــرد پیری دلیر
هەژی گوتنێ یە تومرخان یازچی كاتبێ میرێ هەكاری یەحیا بەگ (1026 مش / 1617ز هاتیە كوشتن) و یێ كوڕێ وی میر عیمادەددین (ئەو میرێ هێرش كری) بوویە، ئەڤ ڤەهینۆكە روودانێن د ناڤبەرا سالێن 1587-1634ێ بخۆڤە دگریت، ئەو بخو ژی پشكدارى د هندەك روودانان دا بوویە، ئانكو دیدەڤانێ روودانان ژی بوویە، نێزیكی 11 هزار بەیتان بخۆڤە دگریت.
ژێدەر:
- تمرخان یازجی ، میرنامە حكاریان ، تصحیح و مقدمە: م. خالد سادینی ، جلد 2 ، انتشارات پیوند _ وان/ تركیە، (وان: 2022)، ص: 1020، 1048_1073، 1091، 1092، 1103، 1136.
- میرزا محەمەدێ یازچی، مختصر أحوال الأمراء (كورتیەك ژ دیرۆكا میرێن هەكاری)، وەرگێڕان ژ فارسی : نزار ئەیوب گولی، دەزگەها سپیرێز یا چاپ و وەشانێ، (دهۆك: 2012)، ل68.
- نزار أیوب گولی، إمارة هكاری فی العهد العثمانی 1514_ 1849م دراسة تاریخیة وثپائقیة، دار سپیرێز للطباعة والنشر، (دهوك: 2017)، ص101، 159.
- هێرش كەمال رێكانی، عەشیرەتێن بەهدینان 1514_1919ز (ڤەكۆلینەكا دیرۆكی بەڵگەنامەیی)، سەنتەرێ بێشكچی بۆ ڤەكۆلینێن مرۆڤایەتی/ زانكۆیا دهۆك، (دهۆك: 2019 )، ل622.
