گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
د. ئیسماعیل بێشكچی
وەرگێران: وەڵات توفیق
بێگۆمان، كۆنفرانسێ لۆزان بۆ كورد و توركان هەردویان ئێك ڕامان نینە! لۆزان بۆ توركان تاپۆیا كۆمارێ یە. بۆ كوردان ژی ئافراندنا كۆلەتی و بندەستیێ یە. بۆ گەلێن سریان و ئاشۆری ژی، ڕەوش ب هەمان شێوەیی یە. هەر ل سەر ڤی بنیاتی ئەم دشێن ڤێ رویدانێ ب هەڵسەنگینین.
ل نیڤا ساڵا 1922ێ، ل دەستپێكێ وه‌ڵاتێ بەریتانیا و پاشی هەمی وه‌ڵاتێن دی یێن هەڤپەیمان یێن رۆژئاڤایی خۆ ژ وه‌ڵاتێ عوسمانی ڤەكێشان. ئەو رێڤەبەرییا توركی یا پشتی كۆنگرەیێن ئەرزەڕۆم و سێواسێ هاتینە دانان؛ وەكو رێڤەبەرییەكا لەشكەری ل ئەنقەرێ (TBMM) «جڤاتا بلند یا گەلێ توركیا (پەرلەمان)»، هاتە ڤەخواندن بۆ كۆنفرانسێ لۆزان، بەلێ كورد یێن بەری دو ساڵان خودان نوێنەر د كۆنفرانسێ سیڤەر (1920)ێ دا نە هاتنە ڤەخواندن بۆ كۆنفرانسی. ئەگەرێ سەرەكی ل پشت دامەزراندنا ڤێ جڤاتێ (جڤاتا بلند یا گەلێ توركیا»TBMM»)؛ ژناڤبرن و پەرت و بەلاڤكرنا جڤاتا مەبحوسێن ئۆسمانی بوو ژ لایێ ئینگلیزان ڤە ل مەها نیسانا 1920ێ، پشتی هینگێ ب ئێك هەیڤ جڤاتا نوی یا توركیا (TBMM) هاتە دامەزراندن. ئەو مەبحوس (ئەندام)ێن جڤاتا كەڤن بجهـ هێلای، هەمی هاتن و تەڤلی جڤاتا نوی یا توركیا (TBMM)ێ بوون. هینگێ جۆگرافییا كوردان و بەرفرەهییا وێ ل باشووری ژ سلێمانیێ بوو بەر ب قەوقاس ل باكووری، ژ لایێ رۆژئاڤای ڤە ژ رۆژئاڤایێ رویبارێ فڕات هەتا رۆژئاڤایێ دەریا وانێ ل رۆژهەلاتی. ئەڤە؛ ئەو جۆگرافییا بوو یا كورد ل سەر دژییان كو پشكەكا گرنگ بوون ژ بن دەستهەڵاتا سەروەرییا ئۆسمانی. هەما بێژە ئەڤ هژمارا كوردان و جۆگرافییا ئەو ل سەر بەلاڤ بووین، قەد یا كێمتر نە بوویە ژ هژمارا توركان و وێ جۆگرافییا بەرفرەهـ یا تورك ل سەر دژییان، ئەم دشێن بێژین ئەو هندی ئێك بوون، بەلێ ل نیسانا 1922ێ و دەمێ جڤاتا بلند یا نیشتمانی (پەرلەمان) هاتییە دانان، ناڤێ توركیا پێڤە كرن. هەتا لۆزانێ ژی چ حكۆمەت ل توركیا نە بوون؛ ژ بلی حكومەتا جڤاتا بلند یا گەلێ توركیا. د لۆزانێ دا ئەنادۆل ب تەمامی، ئەرمەنستان و پشكەكا مەزن ژ كوردستانێ بوونە ئەجندایێن سییاسەتا كاركرنێ ژ لایێ ڤێ جڤاتێ ڤە. پشتی هینگێ ب سێ مەهان (چریا ئێكێ یا 1923)ێ دەولەتا توركیا هاتە ڕاگەهاندن. ناڤلێنانا كۆمارێ ل سەر دەولەتا نوی ڕاگەهاندی یا توركیا، كو یا ڤالا بوو ژ هەمی رەهەندێن دیمۆكراسییەتێ، كورد هێلانە دەستڤاڵا بێی چ ستاتۆ و قەوارەیێن سییاسی یێن تایبەت بخۆ ڤە هه‌بن.
ئەگەرێ ڤێ چەندێ ژی دێ د دو خالێن ل خوارێ دیاركری رۆن و بەرچاڤ كەین:
ئەرێ پڕسا سه‌ره‌كى چییە؟
پڕسا سه‌ره‌كى یا كورد و كوردستانێ د داگیركرن، پارچەكرن و بەلاڤكرنا وێ دایە. ئەڤە ئەو قووناغە یا ل پشتی شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ ل رۆژهەلاتا ناڤین و باكوورێ میزۆپوتامیایێ برێڤە چوویی. كورد و كوردستان ل هەمی پارچەیێن كوردستانێ تووشی سییاسەتێن قڕكرن و ژناڤبرنا زمان و دیرۆكا خۆ بووینە. بۆ نموونە، ئەڤ چەندە ل توركیا ب بڕیار هاتییە بڕێڤەبرن، ب شێوەیەكی كو ب بەردەوامی ڕەوشا كوردان ل باكوورێ كوردستانێ ب ڤی شێوەیی بوویە، ئەگەر هندەك جاران بۆ چەند دەمەكێن كورت ئەڤ چەندە هاتبیتە ڕاوەستییان ژی، به‌لێ د ماوەیێ دەستهەڵاتا ئێك پارتی دا ئەم دبینین كو ئەڤ ڕەوشە بێی راوەستیان یا بەردەوام بوویە. پشتی شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ عەرەب ژی هاتینە پارچە پارچە و دابەشكرن، بەلێ ئەو بوونە دەولەتێن جودا جودا، ب ڤی شێوەیی ژ نویكا هاتنە پارچە پارچە و دابەشكرن! عەرەبان ئەڤرۆ هەر ژ كەنداڤێ بەسڕا هەتا مەغریبێ و ل گەل فەلەستینێ، (22) وه‌ڵاتێن تایبەت بخۆڤە هەنە. ب ڤی شێوەیی بۆ كورد و عەرەبان؛ بزاڤ و پرۆسەیا پارچە پارچەكرن و دابەشكرنێ یا جودا بوویە ژ ناڤەرۆكێ ڤە.
پەیمانا سایكس – بیكۆ
ل نیسانا ساڵا 1916ێ پەیمانا نەهێنی یا سایكس – بیكۆ د ناڤبەرا هەردو زلهێزێن ئمپریال یێن وی دەمی بەریتانیا مەزن و فەرەنسا دا هاتییە ئیمزا كرن. ڕوسیا قەیسەری ژی پشتی ماوەیەكی كەتییە د ناڤ ڤێ پەیمانا نهێنی دا. پشتی ڤی ماوەیی ئەڤ پەیمانا نهێنی، ل ساڵا 1917ێ و د شۆڕەشا ئۆكتوبەرێ دا ژ لایێ ترۆتسكی ڤە هاتە ئاشكرا كرن. پشتی ڤی ماوەیی بەلشەفییان خۆ ژ پەیمانێ ڤەكێشا. سەرەڕای ڤێ چەندێ هەمییێ، لێ هەر ئینگلتەرا و فەرەنسا بەردەوامی دا بڕێڤەبرنا ڤێ پەیمانا نهێنی. ئەردێن دەولەتا ئۆسمانی یێن باكوورێ میزۆپوتامیا و رۆژهەلاتا ناڤین (كوردستان) د ناڤبەرا بەریتانیا مەزن و فەرەنسا دا هاتە پارچە پارچە و بەلاڤكرن. ل عێراق، ئوردن و فەلەستینێ، كو گرێدایی بەریتانیا بوون، دەستهەڵاتێن ماندا (ئینتیداب)ێن بەریتانی هاتنە دامەزراندن. ل وان دەڤەرێن گرێدایی فەرەنسا ژی یێن وەكی سوریا و لوبنانێ ژی ب هەمان شێوەیی ماندا هاتنە دامەزراندن. د شیان دایە ئەم دەستهەڵاتێن ماندا ب مێتنگەهـ بدەینە دیار و قەبویل كرن.
ل ڤێرە و ل گۆر دیتنا من؛ پڕسا سه‌ره‌كى ئەڤەیە: بۆچی كوردستان نە هاتییە دامەزراندن؟ د وی دەمی دا؛ شێخ مەحموودێ بەرزنجی ل باشوورێ كوردستانێ، ڤێ چەندێ دبێژیتە ئینگلیزان: «ئەز شاهێ كوردستانێ مە. من وەك شاهێ كوردستانێ بدەنە ناسكرن»، به‌لێ، هێزێن ئمپریال نەكو كوردستانا سەربخۆ، بەلكو كوردستانا داگیركری ژی قەبویل نە كرییە. كورد و كوردستان ژ لایێ هەردو هێزێن داگیركەرێن زلهێز یێن سەردەمێ خۆ، كو بەریتانیا و فەرەنسا بوون ب هەماهەنگی و هەڤكارییا رێڤەبەرییێن هەرێمی یێن تورك، عەرەب و فارسان هاتییە پارچە پارچە و بەلاڤكرن. ل ڤێرە فەرە ئەم كێماتی و خالێن لاواز یێن كوردان ژی د ڤێ قووناغێ دا ل بەر چاڤێن خۆ نە بورینین، هەروەسا پێدڤییە ئەم د بابەتێ پارچە پارچە كرن و دابەشكرنێ دا ژی هندەك هەڵسەنگاندنان بكەین؛ د ماوەیێ برێڤەچوون و بدویماهیك هاتنا پەیمانا نەهێنی یا سایكس – بیكۆ دا، گەلەك هەڤدیتن هاتنە پێك ئینان د ناڤبەرا بەریتانیا مەزن و فەرەنسا دا. د هەڤدیتنێن ئێكێ یێن هەردو لایان دا بابەتێ دانا دەڤەرا به‌هدینان – بارزان دگەل سووریێ بۆ فەرەنسا و دانا سلێمانی و كەركووكێ ژی بۆ بەریتانیا هاتنە گۆتۆبێژ كرن، ئەڤە وێ چەندێ باشتر رۆن و ئاشكرا دكەتن؛ كا پرۆسەیا پارچە پارچە كرن و دابەشكرنێ چ رێك گرتییە بەر خۆ! ل دەستپێكێ كوردستان بۆ باشوور، باكوور، رۆژهەلات و رۆژئاڤا هاتییە پارچە پارچە كرن، پاشی باشوور بخۆ ژی د ناڤخۆ دا ئێخستییە بن گەفا پارچە پارچە كرن و دابەشكرنێ، بەلێ هەر وەكی من ل دەستپێكێ ژی دا دایە دیاركرن، كو باشوور ل دویماهییێ هەمی بۆ بەریتانیا مەزن هاتە دان. ئەڤ پرۆسەیا سەبارەت ب كورد و كوردستانێ ژ رۆیێ هزری و كرداری ڤە؛ د ماوەیەكی دا هاتە رویدان، كو بەرگرییەكا تۆند ژ پرەنسیپێن مافێ چارەنڤیسییا گەلان ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی دهاتنە كرن و بزاڤا جێبەجێكرنا ڤێ چەندێ ژی هاتییە دان. رۆن و ئاشكرایە كا لێنین، ستالین و ترۆتسكی ل سۆڤیەتێ و ل ئەمریكا ژی، سەرۆك وێلسونی چ كار و بەرگری ل سەر مافێ چارەنڤیسییا خۆیەتی كرییە بۆ گەل و نەتەوەیێن جیهانێ. بەلێ د ڤی ماوەیی دا، چ جاران سۆڤیەتێ ملێ خۆ نە دایە ملێ كوردان. هەمی دەمان پالپشت و پشتەڤانێ وان سییاسەتان بوو یێن ل سەر پارچە پارچە كرن و بەلاڤكرنا كورد و كوردستانێ دهاتنە بڕێڤەبرن. ئەڤە ڕامانا وێ چەندێ یە؛ كو د وی ماوەیی بخۆ دا پرەنسیپێ دانا مافێ چارەنڤیسییا خۆیەتی بۆ گەل و نەتەوەیان د بنەرەت دا یێ ئیفلنج بوویە! ئەڤ پرۆسەیە د بنەكۆكا پڕسا كورد و كوردستانێ دایە. ئەڤ پرۆسەیە ب پەیمانا لۆزان، كو پەیمانەكا نێڤدەولەتی بوویە؛ هاتە گەرەنتی كرن. ئەڤ پرۆسەیا ئەنتی – كورد ل سەردەمێ كۆمەلا گەلان دا هاتە برێڤەبرن. ئەم دشێن بێژین مەزنترین بێ دادییا كۆمەلا گەلان كری، ئەو بوویە یا ب دژی كوردان كری. پشتی ڤی ماوەیی ل دەڤەرێن باشوور، باكوور، رۆژهەلات و رۆژئاڤایێ كوردستانێ سەرهلدانان دەستپێكرن. ئەڤ هەمی سەرهلدانە ب هەڤكاری و هەماهەنگییا ئێكگرتی یا دەستهەڵاتێن وه‌ڵاتێن هەرێمی د ناڤخۆ دا و ب هاریكاری و پشتەڤانییا سەربازی، سییاسی و ئابووری یا وه‌ڵاتێن زلهێز یێن ئمپریال هاتنە ژناڤبرن. پشتی شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ كۆمەلا گەلان بۆ پەیداكرن و بهێزكرنا ئاشتییا نێڤدەولەتی هاتە دامەزراندن، بەلێ كۆمەلێ نە شییا بگەهیتە ئارمانجا خۆ و سەركەفتن نە ئینا، ئەو نە شییا ببیتە ڕێگرەك، كو شەڕێ جیهانی یێ دویێ روی نە دەتن! بەلێ، هەول و بزاڤ بۆ دامەزراندنا ئاشتییەكا نێڤدەولەتی ب درێژییا شەڕێ جیهانی یێ دویێ د بەردەوام بوون. ئەو بوو ل دووماهییێ كۆمەلا نەتەوەیێن ئێكگرتی ل ساڵا 1945ێ هاتە دامەزراندن. پشتی دامەزراندنا نەتەوەیێن ئێكگرتی، گوهۆڕینێن گەلەك مەزن د رۆخسار و ناڤەرۆكا سییاسەتا نێڤدەولەتی دا هاتنە رویدان، بەلێ كورد و كوردستانێ چ گوهۆڕین بخۆڤە نە دیتن. ب هەمان شێوەیی ڕەوشا كورد و كوردستانێ یا داگیركری، پارچە پارچە و دابەشكری یا بەردەوام بوو. ئەم دشێن ل سەر پێنەدانا ستاتۆ – قەوارەیەكێ سەربخۆ بۆ كوردان د ڤان دو خالێن ل خوارێ دیاركری دا ب دەینە دیاركرن:
1 – شاشییا جڤاتا بلند یا گەلێ توركیا:
پرۆباگندە دهاتەكرن جڤات یا تورك، كورد و هەمی لایەنێن دی یە، ئەڤە ژی بۆ ئەگەرێ وێ چەندێ كورد و تورك؛ هەردو جڤاتێ و حكومەتا وێ ب نوینەرێن خۆ یێن ڕاستەقینە د كۆنفرانسێ لۆزانێ دا ببینن. ئەڤ پێكڤە كاركرن گەلەك یا شاش بوو. ئەڤ خالێن ل خوارێ دیاركری ئەگەرن بۆ ڤێ دیتنا شاش:
ا – هەر چەند سەرۆكێ نوینەرایەتییا حكومەتا جڤاتا بلند یا گەل ل توركیا (TBMM) عسمەت ئینۆنو یێ كورد بوو، به‌لێ وی چ گرێدان و پەیوەندی ب كوردان و كوردایەتییێ ڤە نینە. زولفی تیگرەل، نوینەر (پەرلەمانتەر)ێ جڤاتا بلند (TBMM)ێ ژ دیاربەكرێ وەك راوێژكار پشكدار ببوو، ب هەمان شێوەیی؛ ئەو ژی ل دەستپێكێ پشتەڤانێ ئیتیحادییان بوو، پاشی بوویە ئالیگرەكێ سەر هشك یێ بزاڤا كەمالییان! ئەم دبینین دەمێ دورا ئاخفتنا وی د كۆنفرانسی دا هاتی، ب هێجه‌تا وێ چەندێ كو یێ نەخۆشە، ژ ئۆتێلێ دەرنەكەفت و گەڕا خۆ یا ئاخفتنێ د كۆنفرانسی دا د دەتە عسمەت ئینۆنویی.
ب – هەمی ئەو پەیام و برۆسكەیێن ژ كوردستانێ بۆ كۆنفرانسی چووین: «ئەم یێن دگەل توركان». پڕانییا ڤان برۆسكەیان ژ لایێ والییێن ویلایەتان ڤە هاتبوونە نڤێسان و رێكخستن. ئەو بخۆ ژی د وی ماوەیی دا (دویماهییێن ساڵا 1922)ێ چ رێكخراو نە بوون، كو نوینەرایەتیا كوردان بكەن. بەری ڤی ماوەیی ب دو – سێ ساڵان كۆمەلا كوردی یا «تەعالی كوردستان» و سازییێن دی یێن وەكی كۆڤارا (ژین)، هاتبوونە دائێخستن و قەدەغە ل سەر هاتبوو دانان. ئەڤە د ماوەیەكی دا، كو هینگێ هێشتا ئینگلیز د ئستەنبۆلێ دا بوون.
ج – ئەو بیرۆكەیا شاش یا هاتییە ڕاگەهاندن، كو جڤاتا بلند یا گەل ل توركیا یا تورك و كوردایە، هەر چەندە هندەك ئەندامێن كورد د جڤاتێ دا هەبوون، لێ پڕانییا رەوشەنبیرێن كورد ب تایبەت ژی یێن ئەندامێن كۆمەلا تەعالی كوردستان یا بەری هینگێ هاتییە دائێخستن ب رۆن و ئاشكرایی دزانی، كو ئەڤ چەندە فێل و ب سەردابرنا كوردانە، بەلێ مخابن چ ئامراز د دەستێن وان دا نەبوون، كو بشێن ڤی دەنگی بگەهیننە جهێن پەیوەندیدار، بەلكۆ وان بۆ سلامەتییا گیانێ خۆ، رێكێن دیتر گرتنە بەر، پڕانییا وان ژ جهێن خۆ مشەخت و ئاواره بوون و دەركەفتنە ژ دەرڤەی توركیا.
د – ئێك ژ گرنگترین ئەگەرێن ڤان پێشهاتان، ماوەیێ د ناڤبەرا ساڵێن 1878 – 1923ێ بوو. ئەڤە ماوەیێ گرنگ و هەستیار بوو د بابەتێ پڕسا ئەرمەنان دا، ئانكو؛ ماوەیێ شاش تێگەهشتن و شرۆڤەكرنا رۆژئاڤایی بوو ل سەر پڕسا ئەرمەنان ل دەڤەرێ، كو قووناغەكا (45) ساڵی بوو. ماوەیێ د ناڤبەرا سیڤەر و لۆزانێ دا، پرۆژەیێ ئەرمەنستانا مەزن، كو تەمامییا باكوورێ كوردستانێ (ویلایات الستە) ژ بەرئاڤێن دەریا سپی یا ناڤین هەتا دەریا ڕەش ڤەدگریت، بابەتێ گەرم یێ رۆژەڤا سییاسی بوویە. پارێزگەهێن ئەرزەرۆم، سێواس، مامۆرتە ئەلعەزیز (خەربۆت)، دیاربەكر، بەدلیس و وان ل خۆ گرتبوو، و ناڤ لێ نابوو ویلایات الستە (هەر شەش ویلایەت). بۆ بهێزكرنا پرۆباگندەیا «كوردستان دێ بیتە ئەرمەنستان»، گەلەك تشت دزڤڕین و دهاتن و دچوون. د ڤێ رەوشێ دا، حەتمی بوو كو كوردێ موسلمان دێ پتر خۆ نێزیكی توركیا موسلمان كەتن، نەك ئەرمەنێ كریستییان.
2 – هەڤدیتێن دوقولی یێن كەمالی
و ئینگلیزان:
هاتە زانین، كو ل دەستپێكا كۆنفرانسی هەڤدیتنێن خورت د ناڤبەرا سەرۆكێ شاندێ بەریتانیا مەزن (Curzon) و سەرۆكێ شاندێ حكومەتا جڤاتا بلند یا گەل ل توركیا، عسمەت ئینۆنو دا هاتینە بڕێڤە برن. هەر چەندە ل ڤێرە ب شێوەیەكێ ڕاستەوخۆ بەحسێ كوردان نە هاتبوو كرن، بەلێ د بڕگەیێن كێشەیا ویلایەتا مویسل و پڕسێن دی یێن كەمینەیان دا، كورد كارێكتەرەكێ سەرەكی بوویە، بەلێ ب بەردەوامی و د دەمێ ناڤێ كوردان دهات، شاندێ توركی د گۆتن: «كورد و تورك ئێكن و دگەل ئێكدانە». ڤێ پرۆپاگندەیێ شییا خۆ ب كۆنفرانسی بدەتە قەبویل كرن. ب بەردەوامی عسمەت ئینۆنوی ئاماژە ب وێ چەندێ ددان، كو كورد و تورك ئێكن و بەحس ل ئێكگرتنا هەردوكان دكر. ئەها د ماوەیێ ئاخفتنا (Lord Curzon)ی دا، دەمێ وی بەحس ل كوردان و هەبوونا وان دكر، ب ڤی شێوەیی دهاتە ڕاوەستاندن و ئەڤ گۆتنە بۆ دهاتنە ئاراستەكرن. بەلێ، ب تنێ دو ساڵان پشتی گرێدانا كۆنفرانسێ لۆزان، ئانكو؛ ل ساڵا 1925ێ و د سەردەمێ بەرخۆدانا شێخ سەعیدێ پیران دا، وی بخۆ (عسمەت ئینۆنو)ی گۆت: «هەر كەسێ ل توركیا بژیت؛ توركە! ب تنێ تورك دشێن داخازا مافێن خۆ یێن نەتەوەیی بكەن». وەكی دهێتە زانین كۆنفرانسی ل 11ی چریا دویێ یا ساڵا 1922ێ، دەست ب بڕگە و پرۆگرامێن خۆ كربوو، ل 4ی شۆباتا 1923ێ كۆنفرانس ب سەرەكی كەفت و شاندێ توركی زڤڕی ئەنقەرێ. ئێكسەر پشتی هینگێ ئانكو ل 17ی شوباتا 1923ێ كۆنگرێ ئابووری یێ ئەزمیرێ هاتە برێڤەبرن و د كۆنگرەی دا پێشنیارا سیستەمێ كاپیتالیزمێ بۆ ئابوور و سییاسەتا توركیا هاتە كرن، كو پشتگەرمی ل سەر ئیمتیازاتێن بیانی بهێتە كرن. ل 1ی نیسانا 1923یێ جڤاتا ئێكێ یا پیچەك دیمۆكراتی؛ ژ رۆخسارێ خۆ ڤە هاتە هەلوەشاندن و هەلبژارتێن جڤاتا دویێ بۆ پەسەندكرنا بڕگە و ماددەیێن لۆزانێ دەستپێكر. كۆنفرانس دووبارە ل 23ی نیسانا 1923ێ كۆمبوویە ڤە، پشتی سێ هەیڤان، ئانكو ل 24ی تیرمەها 1923ێ كۆمبوون و دانوستاندن ب پەسەندكرنا هەمی بڕگە و مادەیان هاتە ب دووماهیك ئینان. پەیمان ژ لایێ ئەندامێن جڤاتا دویێ ڤە هاتە پەسەندكرن، كو ئەندامێن ژ لایێ مستەفا كەمال ئەتاتوركی ڤە هاتبوونە دەستنیشانكرن.
گەلەك هویركارییێن كێم ل سەر چەوانییا بڕێڤەچوونا گۆتوبێژێن سێ هەیڤی یێن د ناڤبەرا (23ی نیسانا 1923 – 24ی تیرمەها 1924)ێ بۆ ڕایا گشتی هاتینە بەلاڤكرن. بڕاستی ژی كێشەیا هەری مەزن ئەڤەیە! مە چ زانیاری نینن ل سەر وان دانوستاندنێن دو قولی یێن د ناڤبەرا توركیا و بەریتانیا مەزن دا بڕێڤە چووین د ماوەیێ د ناڤبەرا (4ی شۆباتا 1923 – 23ی نیسانا 1923)ێ دا. تورك و ئینگلیزێن هەتا دوهی نە ئێك و هەتا دوهی خرابترین گەنگەشە د ناڤبەرا كورزۆن و ئینۆنوی دا بڕێڤە دچوون، چەوا ئەڤرۆكە دەستێن وان دتێكدا نە؟ رۆن و ئاشكرایه، كو ڕەوشا كوردان، كێشەیا مویسل (هەر چەندە هاتبوو پاشئێخستن) و پڕسا نەفتێ د ڤێ رێككەفتنێ دا، ژ بابەتێن گرنگ و هەرە سەرەكی بوون. بۆچی ده‌وله‌تا كوردستانێ د ڤی ماوەیی دا نە هاتە ئاڤاكرن، كو ماوەیەكێ گەلەك گونجایی و بكێرهاتی بوو؟ بۆچی ئەو پێگەهێ د سیڤەرێ دا ب كوردان هاتییە دان؛ د لۆزانێ دا پێ نە هاتە دان؟
ل سەر ڤێ چەندێ ئەم دشێن ئەڤێ بێژین: هینگێ عێراق ژ سێ ویلایەتان پێك دهات. مویسل، بەغدا و بەسڕا. مویسل هینگێ هەمی هەرێما باشوورێ كوردستانا ئەڤرۆكە ڤە دگرت، بگرە ژ هەولێر، دهۆك، سلێمانی ل گەل كەركووكێ، هەر ژ شنگالێ هەتا خانەقین. بەریتانیا دخواست مویسلێ (ویلایەتا مویسل) ب وێ عێراقێ ڤە گرێبدەتن یا وێ نیاز بوو ب دامەزرینیت، ژبەركو؛ ل ساڵا 1908ێ نەفت ل كەركووكێ هاتبوو دیتن و نەفت ژی ماددەیەكێ خام یێ گەلەك گرنگ بوو، بۆ پیشەسازییا بەریتانی. مستەفا كەمال پاشا ب تۆندی ب دژی ڤێ دیزاینا بەریتانیا ڕاوەستییا و گۆت: «باب و باپیرێن مە بۆ ماوەیێ 400 ساڵان دەستهەڵاتدارییا ڤی ئەردی كرییە، ئەو ئەردێن مەنە، یێن مە توركان». ل سەر ڤێ پڕسێ دانوستاندنەكا بهێز یا دپلۆماسی د ناڤبەرا ئینگلیزان و مستەفا كەمال پاشایی دا برێڤە چوو. ئەو دژایەتییا سییاسی – دپلۆماسی یا د ناڤبەرا ئالیێن سییاسی دا هەیی، بەر ب دووماهییا ساڵا 1923ێ هاتنە چارەسەركرن. دبیت مستەفا كەمال پاشایی ئەڤ چەندە ب ئینگلیزان گۆت بیت: «ئەم دێ خۆ ژ مویسلێ ڤەكێشین، لێ بێی دو دلی پێدڤییە هوین رێكێ ب داواكارییێن سەربخۆیی و ئۆتۆنۆمی یێن كوردان نە دەن.»
هەمی جهـ و ئەردێن بەریتانیا ب سەردا گرتی، بگرە ژ بۆتسوانا هەتا غانا، ژ هندستانێ هەتا كینیا و هەمی دەڤەرێن دی، ل دووماهییێ بووینە دامەزراندییێن سەربخۆ. ل سەر ڤی بنیاتی كارگێرییا كۆلۆنیالیزما بەریتانی ژ كارگێرییا فەرەنسی جوداترە. ب تنێ ئەو جهێ دبن دەستهەڵاتا بەریتانیاڤە؛ یا نە بوویە خودان قەوارێ خۆ یێ سەربخۆ، كوردستان بوو یە. ب دیتنا من ئەڤ چەندە ژی ل سەر بەریتانیا؛ ڤەڕێژا وێ فشارا مەزن یا مستەفا كەمال ئەتاتوركی بوو.
حكومەتا هەرێما كوردستانا عێراقێ
ل ساڵا 2003ێ ئەمریكا دەستێوەردانا لەشكەری د عێراقێ دا كر. پشتی ڤێ دەستێوەردانێ ل ساڵا 2005ێ دەستورەكێ نوی بۆ عێراقا نوی هاتە دانان. هەر ل سەر ڤی دەستوری حكومەتا هەرێما كوردستانێ ل ساڵا 2005ێ هاتە دامەزراندن. گۆمان تێدا نینە، حكومەتا هەرێما كوردستانێ قەوارەیەكێ سیاسی – یاسایی – دەستوری یە، بەلێ ئەڤ پێگەهە و قەبارێ ڤی پێگەهی، بەس نینە بۆ كوردان، كو نوینەرایەتیێ د رێكخراوێن نێڤدەولەتی یێن نەتەوەیێن ئێكگرتی و كۆنفرانسێ ئیسلامی دا هەبن. ئەم باش دزانین، كو ب تنێ بۆ وه‌ڵاتێن سەربخۆ هەیە كو نوینەرایەتی د ڤان رێكخراوێن نێڤدەولەتی دا هەبن. هەر ژ بەر ڤێ چەندێ ژی ڤێ دامەزراوێ (حكومەتا هەرێما كوردستان)ێ پێدڤی ب دەولەتبوونێ هەیە، پێدڤیە ببیتە دەولەت. هەمی مەرجێن دەولەتبوونێ د هەرێما كوردستانێ دا دهێنە دیتن. خواستا دەولەتێ د ریفڕاندۆمێ دا ب دەنگێ پتر ژ 90% یا خەلكێ هەرێمێ هاتە دوپاتكرن.
گەلەك كورد هەنە دەمێ بەحس ل دەولەتبوونا كوردستانێ دهێتە كرن دبێژن: «كوردان پێدڤی ب دەولەتێ نینە! سەربخۆ بوون بۆ كوردان خرابە». ئەڤ بۆچوونە نە یا كوردانە، بەلكۆ یا وان كەسامە یێن دخوازن كورد د بندەستیێ دا بمینن، وەكی؛ دەولەتێن توركیا، دەولەتا عێراق، ئیران و سووریێ یە. بەردەوامییا بڕێڤەبرنا ڤان پرۆپاگندەیان نە د قازانجا كوردان دایە، بەرۆڤاژی، بەلكو د قازانج و سەركەفتنا لایەنێن داگیركەرێن كوردستانێ دایە. ئەگەر دەولەت نەبیت تو نە تشتەكی! نە شێی ببییە خودانێ تشتەكی، نە ئیرادەیا سییاسی و نە ژی چ دامەزراوان. تەنانەت تو نەشێی مۆزەخانەیەكێ ژی ب دامەزرێنی، تو نە شێی گۆرستانەكێ بپارێزی. خۆیایە كورد ل باشوورێ كوردستانێ ب تنێ پشتی دامەزراندنا حكومەتا هەرێمێ و ئیدارا سەربخۆ دا شییایە ببیتە خودانا دامەزراوێن خۆ و سیفەتێن دی.
ئەنجام
سەد ساڵان بەری نوكە، ب ئیمزاكرنا پەیمانا لۆزان ل ساڵا 1923ێ، كورد تووشی مەزنترین نە دادپەروه‌رییا دیرۆكی بوون، كورد بوونە ئێك ژ مەزنترین گەلێن بێدەولەت ل جیهانێ و كوردستان ژی ب سەر دەولەتێن داگیركەر و بۆ داگیركرییەكا نێڤدەولەتی پارچە – پارچە و دابەش بوو. هەر چەندە چ جاران ئەڤ بێدادییە ناهێتە قەرەبووكرن، بەلێ ئەڤرۆ پێدڤییە كۆمەلگەها نێڤدەولەتی و كۆمەلا نەتەوەیێن ئێكگرتی، تشتەكی بۆ كوردان بكەتن و نەچارە ژی بكەتن! ئەڤرۆ باكوورێ كوردستانێ یێ د بن دەستهەڵاتا دەولەتا تورك دا، رۆژهەلات یا ل بن دەستهەلاتا ئیرانێ، باشوور و باشوورێ رۆژئاڤا ژی یا ل بن دەستهەڵاتا سوورییێ و كوردستانا قەوقاس ژی یا د بن دەستهەڵاتا ئازەربایجان – ئەرمینیا دا، مللەتێ كورد خودانێ خۆ و چ مافێن تایبەت یێن نەتەوەیی نینە.
باشوورێ كوردستانێ، كو هەتا نها ژی یا گرێدایی حكومەتا ناڤەندی یا عێراقێ یە، خودان قەوارەیەكێ فیدرالی یە. پێدڤییە ئەڤ قەوارەیێ سییاسی یێ فیدرالی ل باشوور ببیتە دەولەت و قەوارەیێ باشوور و باشوورێ رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژی ببیتە ئۆتۆنومی. خەبات ل باشوورێ رۆژئاڤایێ كوردستانێ، كو ل بن دەستهەڵاتا سەروەرییا سووریێ دایە و پشكەكا وێ هاتییە داگیركرن ژ لایێ توركیا ڤە، یا د ڕەوشەكا گەلەك هەستیار و مەترسی دا. ل رۆژهەلاتێ كوردستانێ و د بن دەستهەڵاتا رژێما ئیرانێ دا، گەلێ كورد یێ دبن دژوارترین فشاران دا دەرباز دبیت، رۆژانە لاوێن كورد ل دارێ سێدارێ ددەن. ل باكوورێ كوردستانێ ژی یا كو پڕانییا جۆگرافییا وێ كوردنشینن، كورد ب هەمی هێزا خۆ یێ خەباتا بەرگریكرنێ ژ خۆ دكەتن بۆ مافێن خۆ یێن نەتەوەیی – دیمۆكراسی. هەر وەكی ئەم دشێین بزانین، كۆمەلگەها نێڤدەولەتی د وی سەردەمی دا (سەردەمێ كۆمەلا گەلان) كو ماوەیێ ئیمزاكرنا پەیمانا لۆزانێ بوو كاریگەرییەكا گەلەك مەزن ل سەر كوردان كرییە. كورد دخوازن كۆمەلگەهێ نێڤدەولەتی بۆ ڤێ قووناغێ و بۆ خەباتا خۆ یا هەر پێنج پشكێن كوردستانێ ڕابكێشیت. ئەڤە قەرەكە پێدڤییە هەر چەوابیت كۆمەلگەهێ نێڤدەولەتی و جیهان ل كوردان بزڤڕنه‌ڤه.
- ئەڤ ڤەكۆلینە ب هەڤكارییا دیتنێن هەڤالێ من جەلال تەمەلی هاتییە داڕشتن. سپاس بۆ هەڤالێ خۆشتڤی جەلال تەمەلی.
- ڤەكۆلین ب هەلكەفتا سەد ساڵییا پەیمانا لۆزان، هاتییە پێشكێش كرن د كۆنفرانسێ (Kurdistani Diaspora Confereration Center of Switzerland) ئەوێ هاتییە رێكخستن ل باژێرێ لۆزانێ – سویسرا، ل 27 – 28ی گولانا 2023ێ.
